Yaltadan keyingi dunyo: bir qutblilik tugadimi?

Sovet Ittifoqi parchalanib, Sovuq urush yakunlangach, AQSh yagona superdavlat sifatida qolib, dunyoda bir qutbli tartib o‘rnatishga harakat qildi. NATO, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki va BMT kabi tuzilmalar aynan AQSh yetakchiligida faol ishlay boshladi. Amerika korporatsiyalari va banklari Yevropa va global moliya bozorida ustunlikni qo‘lga kiritdi. 1996-yilga kelib, AQSh banklarining xalqaro moliya bozoridagi ulushi 80% ga yetdi. Shuningdek, Ikkinchi jahon urushidan so‘ng, AQSh Yaqin Sharq neftiga egalik ulushini 29% dan 59% gacha oshirdi.

Biroq 1980–1990-yillarda dunyo beqarorlik girdobiga tushdi. Bolqon, Yaqin Sharq va Kavkaz mintaqalari mojaroli hududlarga aylandi. Etnik, diniy va millatchilik harakatlari butun mintaqalarni beqarorlashtirdi. Urushlar, ommaviy migratsiya, terrorizm, narkotik savdosi va qurol kontrabandasiga aylangan global xavflar zamonaviy davrning ajralmas qismiga aylandi. BMT, NATO va YXHT kabi xalqaro tashkilotlar bu muammolarni samarali hal eta olmayapti.

Sovuq urush tugagach, AQSh xalqaro sudlar qarorlarini e’tiborsiz qila boshladi — u Xalqaro jinoiy sud va Gaagadagi Xalqaro sud organining yurisdiksiyasini tan olmayapti. AQShning strategiyasi o‘z harbiy va iqtisodiy kuchi bilan boshqa davlatlarni bo‘ysundirishga majbur qilishdan iborat. Ammo bu bir qutbli model tobora ko‘proq savollar uyg‘otmoqda.

Amerika hukmronligiga javoban, dunyoni boshqarish bo‘yicha muqobil nazariyalar paydo bo‘la boshladi: ikki qutbli model (G‘arb va qolgan dunyo), ko‘p qutbli tartib (AQSh, Xitoy, Rossiya, Yevroittifoq), va hattoki to‘liq xaos ssenariylari. E’tibor markazida esa energiya manbalariga boy mintaqalar — Yaqin Sharq, Kavkaz va Markaziy Osiyo turibdi.

Bu sharoitda Turkiy dunyo muhim strategik tanlov oldida turibdi. Turkiylarning geografik joylashuvi, 200 millionlik aholi va bo‘lajak energetik yo‘llardagi o‘rni ularni kuchli geosiyosiy o‘yinchiga aylantirmoqda. Ammo Turkiy davlatlar o‘z mavqeini mustahkamlashi uchun uzoq muddatli tashqi siyosat olib borishi, iqtisod, texnologiya, kuchli hukumatlar va xalq qo‘lloviga tayanishi zarur.

Dunyo tartibi kelajagi davlatlarning biryoqlama hukmronlik modellariga bo‘ysunmay, yangi muvozanatlarni shakllantira olish qobiliyatiga bog‘liq. Bugun dunyo tobora ko‘p qutbli zamonga kirib bormoqda — bu yerda kuch markazlari bir nechta, mojarolar esa yanada murakkab bo‘ladi.

Beshikdan qabrgacha ilm izla!

Global axborot xaosi va feyklarning ommaviy targ’iboti zamonida bizning kanallar haqiqat tarafida bo’lishga yordam beradi:

Strategic Focus: Central Asia - Markaziy Osiyodagi (va boshqa mintaqalar) asosiy voqealar tahlili.

@erontahlili - Yaqin Sharqdagi zamonaviy xalqaro munosabatlar.

G’arbiy alyans - AQSh va Yevropa kun tartibidagi asosiy mavzular hamda trendlar.

Xorijiy OAV - chet tillardagi yetakchi nashrlar kanali.

Strategic Focus: Central Asia - LIVE - jahondagi eng oxirgi va sara xabarlar.

🚀 Qo’shiling, afsuslanmaysiz! 🚀

AQSHning yangi tarif siyosati: global iqtisodiyot qanday o‘zgarayapti?

2025-yil aprelida prezident Donald Tramp ma’muriyati so‘nggi yuz yildagi eng yirik tarif paketini joriy etdi. Barcha mamlakatlardan import qilinadigan mahsulotlarga 10 foizlik asosiy bojxona boji belgilandi, 57 davlatga esa, jumladan Xitoy, Yaponiya va Yevropa Ittifoqi mamlakatlariga nisbatan individual tariflar joriy qilindi — ayrim hollarda 125 foizgacha. Natijada, AQSHdagi import uchun o‘rtacha samarali bojxona boji 2024-yil oxiridagi 2,4 foizdan 29 foizgacha oshdi. Agar yarim o‘tkazgichlar, farmatsevtika, mis va yog‘och kabi sohalarga rejalashtirilgan bojlar ham joriy qilinsa, bu ko‘rsatkich 40 foizdan oshib ketishi mumkin.

Ushbu siyosatning iqtisodiy oqibatlari allaqachon sezila boshladi. Amerikalik oilalar o‘rtacha yiliga 2 000 dollargacha yo‘qotyapti, sababi — narxlarning oshishi. Ayniqsa, Osiyo davlatlari — Xitoy, Vetnam, Hindiston va Yaponiya — ko‘proq zarar ko‘rmoqda. Xitoy eng kuchli bosim ostida qolmoqda va AQSH tarif siyosatining asosiy nishoniga aylangan. Yevropa Ittifoqi ham tarif bosimi ostida, biroq Kanada va YI kabi AQSH mahsulotlari uchun yirik bozor bo‘lgan mamlakatlar qarshi choralar ko‘rish imkoniyatiga ega. Vetnam va Hindiston esa, AQSH bozoriga qattiq bog‘liqligi sabab, ehtimol, qarama-qarshilikdan qochishga harakat qiladi.

Voqealar qanday rivojlanishi hozircha aniq emas. Uchta asosiy ssenariy mavjud. Birinchisi — pragmatik deeskalatsiya: bunda AQSH siyosiy yoki iqtisodiy imtiyozlar evaziga bojlarni kamaytirishga rozi bo‘ladi. Ikkinchisi — keskin siyosatni davom ettirish: bu holatda bojlar saqlanadi va sanoatni qayta tiklash strategiyasi doirasida kengaytiriladi. Uchinchi, eng xavotirli ssenariy — tartibsiz keskinlashuv: muzokaralarning muvaffaqiyatsiz yakunlanishi va keng qamrovli javob choralarining global savdo urushiga olib kelishi, bu esa investitsiyalar, texnologiyalar va xizmatlarga cheklovlar kiritilishini anglatadi. Bunday holatda global iqtisodiy inqiroz deyarli muqarrar bo‘ladi.

Kompaniyalar uchun bu yangi davr shunchaki moslashuv emas, balki butun biznes modelini qayta qurishni talab qiladi. Barqarorlik endilikda to‘rt asosga tayanadi: operatsion moslashuvchanlik, aqlli tijorat strategiyasi, kadrlar tayyorgarligi va texnologik moslashuvchanlik. Bu yetkazib berish zanjirlarini qayta ko‘rib chiqishni, narx belgilash va xavf tahlili uchun sun’iy intellektni joriy etishni, xodimlarni qayta tayyorlash tizimlarini rivojlantirish va kiberxavfsizlikni kuchaytirishni o‘z ichiga oladi. Bu notinch davrda eng kuchlilar emas, balki tez qaror qabul qila oladigan, ma’lumotlarga tayanadigan va xavflarni imkoniyat deb biladiganlar yutadi.

Bugungi kunda AQSH tarif siyosati global iqtisodiyotning asosiy shakllanuvchi omiliga aylanmoqda. Jahon biznesi, hukumatlar va investorlar tushunib yetishlari kerak: ilgari amal qilgan erkin savdo modeli endi o‘tmishga aylanmoqda. Kelajak esa — barqarorlik uchun kurash, va bu kurashda strategik moslashuvchanlik eng muhim aktivga aylanadi.

G’arbiy alyans

Yevropa endi AQShga tayana olmaydi: javobgarlikni o‘z zimmasiga olish vaqti keldi
 
Tramp prezidentligi davrida AQShning Yevropaga nisbatan siyosatini keskin o‘zgartirishi Yevropa uchun haqiqiy zarba bo‘ldi. Savdo bilan tahdid qilish, Ukrainani qo‘llab-quvvatlash borasidagi ochiq mojarolar, Yevropadagi AQSh harbiylarini chiqarish rejasi — bularning barchasi shuni ko‘rsatdiki: AQSh endi barqarorlik kafili emas. AQShning izolyatsion siyosati va iqtisodiy muammolari fonida Yevropa ittifoqi yolg‘iz o‘zi Rossiyaning harbiy tajovuzi, Xitoy sanoat ekspansiyasi va past iqtisodiy o‘sish sur’atlariga qarshi turishga majbur bo‘lmoqda.
 
Ammo ushbu xaos ichida imkoniyat ham bor. Investorlar AQShga bo‘lgan ishonchini yo‘qotmoqda va tobora ko‘proq Yevropani barqaror muqobil sifatida ko‘ra boshladi. Ana shu lahzani qo‘ldan boy bermaslik uchun Yevropa Ittifoqi sustkashlikni to‘xtatib, o‘zini mustaqil global o‘yinchi sifatida namoyon qilishi kerak.
 
Birinchidan — mudofaa. Hozirda Yevroittifoq mudofaa uchun YAIMning atigi 1,8 foizini sarflaydi. Bu esa o‘z chegaralarini himoya qilish va Ukrainaga yordam ko‘rsatish uchun yetarli emas. Xarajatlar YAIMning kamida 3,5 foizigacha oshirilishi zarur. Mablag‘lar ikki manbadan olinishi mumkin: pandemiya davridagi kabi umumiy Yevropa obligatsiyalarini chiqarish yo‘li bilan yoki muzlatilgan Rossiya aktivlari hisobidan (200 milliard yevrodan ortiq mablag‘). Bu pullarni Ukrainani qo‘llab-quvvatlashga va Yevropa mudofaa sanoatini kuchaytirishga yo‘naltirish mumkin.
 
Ikkinchidan — strategik investitsiyalar. Yevropa hayotiy muhim texnologiyalar, energiya infratuzilmasi va sanoatni modernizatsiyalashga katta miqdorda sarmoya kiritishi zarur. Hisob-kitoblarga ko‘ra, bu 800 milliard yevrogacha mablag‘ talab etadi. Ammo bu xarajatlar o‘zini oqlaydi. Ular Yevropaning raqobatbardoshligini oshiradi va uni tashqi omillarga qaramligini kamaytiradi.
 
Uchinchidan — ichki to‘siqlarni bartaraf etish. Umumiy bozor mavjud bo‘lishiga qaramay, Yevropa ichida moliyaviy va iqtisodiy qoidalarda katta tafovutlar mavjud. Bular amalda a’zo davlatlar o‘rtasida yashirin “bojxona devorlarini” yuzaga keltiradi. Ularni yo‘qotish va yagona kapital bozorini shakllantirish Yevropa YAIMini 10 yil ichida 7 foizga oshirishi mumkin. Bu esa ichki va tashqi investorlar uchun Yevropani yanada jozibador qiladi.
 
To‘rtinchidan — siyosiy iroda. Yevropa Ittifoqi qarorlar qabul qilish tizimini, ayniqsa sanksiyalar va tashqi siyosat bo‘yicha, isloh qilishi zarur. Bugungi kunda sanksiya joriy etish uchun barcha davlatlarning yakdil roziligi talab qilinadi — bu esa, masalan, Vengriya kabi davlatlar tomonidan siyosiy shantaj uchun ishlatilmoqda. Ko‘pchilik asosida ovoz berish tizimiga o‘tish qarorlar qabul qilinishini tezlashtiradi va kuchaytiradi. Shuningdek, Yevropa sanksiyalar va eksport nazoratini muvofiqlashtirish borasida o‘zining ichki uyg‘unligini oshirishi lozim.
 
Nihoyat, Yevropa o‘zini birovga ergashuvchi sifatida emas, balki  yetakchi sifatida ko‘ra olishi kerak. YI allaqachon o‘zining mustaqil harakat qilish qobiliyatini ko‘rsatdi — Rossiyaning “yashirin flotiga” qarshi sanksiyalar AQShnikidan ham qattiqroq bo‘ldi. Ammo bunday faoliyat oddiy holga aylanishi uchun Yevropaga yagona iroda va o‘z salohiyatini anglash kerak.
 
Xulosa qilganda, bugun Yevropa tanlov oldida turibdi. U yoki boshqalarga qaram bo‘lib qolaveradi, yoki nufuzli geoiqtisodiy o‘yinchiga aylanadi.

G’arbiy alyans

⚡️Pentagon xodimi maxfiy ma’lumotlarni xorijga o‘tkazmoqchi bo‘lganida qo‘lga olindi.

Bu haqda mamlakatda Bosh prokuratura funksiyalarini bajaruvchi AQSh Adliya vazirligi tarqatgan bayonotda aytiladi.

G’arbiy alyans

Maxfiy ma'lumotlarni xorjiy davlatga topshirishga uringan Pentagon xodimi buni Tramp ma'muriyati bilan kelishmovchiliklar bilan izohladi

AQSh Adliya vazirligining xabar berishicha, Pentagonning Razvedka boshqarmasida ishlovchi IT mutaxassisi milliy mudofaaga doir ma'lumotlarni xorijiy davlat hukumatining vakiliga yetkazmoqchi bo‘lganlikda gumonlanib qo‘lga olingan.

Federal qidiruv byurosi (FQB) mart oyida 28 yoshli Neytan Vilas Latchning AQSh bilan “do‘stona” aloqalarg ega mamlakatlardan birining hukumatiga maxfiy ma'lumotlarni berishga tayyor ekanidan xabardor bo‘lgan. FQB gap qaysi mamlakat haqida ekaniga aniqlik kiritmagan.

FQB xodimi o‘zini o‘sha mamlakat vakili sifatida tanishtirib, Latch bilan yozishmalar olib borgan.

"Men AQSh prezidenti ma'muriyatining harakatlaridan noroziman. Shu sababli, maxfiy ma'lumotlarni chet el fuqaroligi yoki boshqa biror to‘lov evaziga baham ko‘rishga tayyorman", —deb yozgan Pentagon xodimi xatlaridan birida.

G’arbiy alyans

Tramp o‘zini “xudoning elchisi” deb atadi

U ushbu posterni ijtimoiy tarmoqlardagi sahifasiga joylagan.

Posterda u xudoning topshirig‘ini bajarayotganini va hech bir kuch uning qilayotgan ishlariga qarshi chiqolmasligi ta’kidlagan.

G’arbiy alyans

1999-yil:
Qrim bizga kerakmas, Rossiyaning o’zida 400 bahsli hudud bor. Rossiya imperiya emas.

2025-yil:
Qrim va Ukrainaning yana 4 viloyati Rossiya tarkibiga qo’shilganini tan olish talab qilinmoqda.

G’arbiy alyans

Maxfiy daftar — dunyo siyosatining yashirin jihatlari, geosiyosat, din va global fitnalar haqidagi kanal. Faktlarga asoslangan va senzurasiz tahlillar, tarixiy ma’lumotlar.

Maxfiy daftarga qo’shiling va dunyoga boshqacha nigoh bilan qarang.

Beshikdan qabrgacha ilm izla!

M.Imomov: Rossiya o‘zi boshlab bergan tajovuz uchun haqiqiy javobni oldi

“Qo‘shnilarini o‘n yillar davomida qo‘rqitib, “ta’sir zonalari” qurish va yadroviy qurollar bilan tahdid qilish o‘rniga, Moskva o‘zining ichki muammolari bilan shug‘ullanishi kerak edi. Afsus, u xato yo’lni tanladi.

Ukraina aniq harakat qila olishini ko‘rsatdi: strategik aviatsiyaga zarba — Rossiyaning harbiy kuch tizimiga ochiq chaqiriqdir. Bu endi oddiy front emas — bu yuqori darajadagi o‘yin. Rossiya o‘zi boshlab bergan tajovuz uchun haqiqiy javobni oldi.”

S.Pinxasova: Kiyev hech kimning “duxi” yetmagan ishni qildi

““O’rgimchak to’ri” operatsiyasining muvaffaqiyati nafaqat harbiy yutuq, balki Brussel uchun kuchli signaldir. Ukraina Kremlning eng og‘riqli nuqtalariga zarba bera olishini isbotladi. YI va NATO endi harbiy yordamni kengaytirishi va tezlashtirishi ehtimoli o’ta yuqori. Kiyev hech kimning “duxi” yetmagan ishni qildi. Yevropa kutish rejimidan chiqib, jiddiy harakat qilishni boshlashi mumkin.”

K.Ametov: Putin yana tuzoqqa tushdi

“Rossiya shokda. Muzokaralar haqida gaplar ketayotgan paytda ukrainaliklar yadroviy infratuzilmaning eng muhim qismlariga kuchli zarba berdi. Putin yana tuzoqqa tushdi. Kreml katta ehtimol bilan navbatdagi shafqatsiz zarbalar bilan javob beradi. Biroq Kreml endi kun tartibini nazorat qila olmayapti. Uni yana aldashdi. Bu tasodif emas, balki tizimli muammo.”

K.Akopyan: Rossiya strategik nokautga uchradi

“Rossiya yadroviy qurol tashishga qodir o‘nlab strategik samolyotlaridan ayrildi. Rejimning yuragiga qashqatqich zarba urildi. Kreml oldindan rejalashtirilgan va jasorat bilan bajarilgan operatsiya qarshisida ojiz bo‘lib qoldi. Mutaxassislar tili bilan aytganda — bu strategik nokaut. Ko’cha tilda aytganda — ruslar pishdi.”

A.Fayzullozoda: Putin qanday qilib yutqazganini tushunmay qoldi

“Kreml hali ham o‘tmishda yashayapti: shaharlarga bomba tashlaydi, G‘arbni qo‘rqitadi, soxta muzokaralar o‘tkazadi. Ukraina esa Rossiyaning harbiy kuchining asosi bo‘lgan nuqtalariga tez, yashirinch va jiddiy zarbalar bermoqda. Bu operatsiya — yangi urush modelining namunasi. Putin bu o‘yinni boshqaryapman deb o‘ylaydi. Lekin o‘yin allaqachon tugagan, u esa buni hali ham tushunmayapti.”

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya kuch ishlatar tuzilmalari Markaziy Osiyolik muhojirlar va umuman “rus bo‘lmaganlarni”ni ovlash bilan shunchalik band ediki, o‘z burnining tagida dushman dronlari yig‘ilayotganini va ular minglab kilometr uzoqlikdagi strategik obyektlarga yo‘naltirilayotganini ko‘rmay qolishdi. Himoyasiz odamlarga nisbatan nafrat va mensimaslik ularni mutlaqo ko‘r qilib qo‘ydi.

Qanat Odil

G’arbiy alyans

Qurbon hayitingiz muborak bo‘lsin! 🌙

Qurbon hayiti – bu nafaqat qurbonlik qilish, balki qalbimizni tozalash, yomonliklardan voz kechib, yaxshilik yo‘lida yashash bayramidir. Bu kunlarda mehr, saxovat va insoniylik yana-da muhim ahamiyat kasb etadi.

Alloh har bir qilgan duoyingizni ijobat qilsin, uylaringizga tinchlik va baraka bersin. Bayram barchamizga quvonch, sog‘lik va totuvlik olib kelsin!

G’arbiy alyans

Hokimyat o‘zgarsa ham siyosat o‘zgarmaydi

A.Lukashenkoning iyun boshida Xitoyga qilgan tashrifi so‘nggi yillarda yuqori darajadagi uchrashuvlardan eng “g‘alati”si bo‘ldi. Tashrif nihoyatda yopiq va norasmiy muhitda o‘tdi: odatdagi diplomatik protokolga amal qilinmadi, davlat bayroqlari ko‘rinmadi. Televideniye faqat bir yarim daqiqalik qisqacha lavha bilan cheklandi. Eng e’tiborlisi — Si Szinpin bu uchrashuvdan oldin ikki hafta davomida omma oldida ko‘rinmadi. Bu esa Xitoy siyosatida ichki o‘zgarishlarga ishora qilishi mumkin.

Diplomatik manbalarga ko’ra, Lukashenko Pekinga 2 iyun kuni kelishiga qaramay, Si bilan uchrashuv 4 iyunda bo’lib o’tgan.

Belarus tomoni bu uchrashuvni “do‘stona oilaviy tushlik” deb ta’rifladi. Ammo Xitoy manbalarida Lukashenko Si Szinpinning ismini ham tilga olmagan. Holbuki, bir yil oldin Lukashenko uning yetakchiligini ochiq e’tirof etgandi. Bunday tafsilotlar Xitoy yetakchisining sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammolar yoki uning ehtimoliy ketishi haqida mish-mishlarga sabab bo‘ldi.

Biroq Markaziy Osiyo nuqtai nazaridan asosiy xulosa boshqacha: Pekinda kim hokimiyatga kelishidan qat’i nazar, Xitoyning mintaqamizdagi tashqi siyosiy yo‘nalishi o‘zgarmaydi. Xitoyda qarorlar qabul qilish tizimi shunday tuzilganki, strategik yo‘nalishlar shaxsdan ustun turadi. Markaziy Osiyo Pekin uchun — geoiqtisodiy yo‘lak, logistika markazi, xomashyo manbai va mintaqaviy barqarorlikning muhim omilidir. Bu manfaatlar Si yoki uning o‘rnini bosuvchi boshqa rahbar davrida ham o‘z kuchini yo‘qotmaydi.

Mintaqa davlatlari Xitoy bilan munosabatlarni faqat shaxsiy aloqalar orqali emas, balki institutsional, uzoq muddatli va pragmatik mexanizmlar orqali rivojlantirish zarur. Pekinning tashqi ko‘rinishi o‘zgarishi mumkin, ammo Markaziy Osiyodagi manfaatlarining mohiyati (nazorat, ta’sir va barqarorlik) o‘zgarmaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Xabarlarga ko’ra, Buyuk Britaniya Ukraina uchun 2026-yil apreliga qadar 100 000 dona dron yetkazib berishni va’da qildi. Ta’kidlash joiz, o‘tgan yil Britaniya Ukrainaga atigi 10 000 dona dron yetkazgan edi. Ushbu loyiha 350 million funt sterling (474 million AQSh dollari)ga tushadi va bu Buyuk Britaniyaning joriy yilda Kiyevga 4,5 milliard funt miqdorida harbiy yordam ko‘rsatish majburiyatining bir qismi hisoblanadi.

G’arbiy alyans

Rossiyaning pozitsiyasi: NATO mashqlari — urushga tayyorgarlik signali

Rossiya Tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Aleksandr Grushko NATOning Boltiq dengizidagi harbiy mashqlarini “Rossiyaga qarshi ehtimoliy to‘qnashuvga tayyorgarlik” deb atadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, mashqlarning ko’lami, ishtirokchi kuchlar tarkibi va vazifalari — bularning barchasi alyansning “teng kuchga ega dushman bilan urush”ga tayyorlanayotganini ko‘rsatadi.

3-iyunda boshlangan mashqlarda NATOga a’zo 16 davlatdan 40 ta harbiy kemalar, 25 ta harbiy samolyot va 9 mingdan ortiq harbiy xizmatchi ishtirok etmoqda.

Moskva bu jarayonni keskin tanqid ostiga olgan holda, alyansning Boltiqbo‘yi mintaqasida kuchlar muvozanatini buzayotganini va mintaqaviy xavfsizlikka tahdid solayotganini ta’kidlamoqda.

O’z navbatida, NATO bu mashqlarni o‘z a’zolari xavfsizligini ta’minlash va kollektiv mudofaa doirasidagi normal amaliyot sifatida tasvirlamoqda.

Shu bilan birga, Rossiya ham Boltiq dengizida harbiy mashg‘ulotlarni boshladi. Mashqlarda Rossiyaning Boltiq floti, Shimoliy floti va kosmik kuchlari ishtirok etmoqda. Taxminan 20 ta harbiy kema, 25 ta samolyot va vertolyot, 3 mingga yaqin harbiy xizmatchi hamda 70 tagacha harbiy va maxsus texnika jalb qilingan.

G’arbiy alyans

Trampning Mask bilan munosabatlarni tiklash istagi yo‘q. Bu munosabatlar yakunlangan, — deb xabar bermoqda NBC News.
Shuningdek, AQSh prezidenti agar Mask Demokratlar partiyasi nomzodlarini moliyalashtirishni boshlasa, u juda jiddiy muammolarga duch kelishini qo‘shimcha qilgan.

G’arbiy alyans

Qirg’izlar Lenin bilan xayrlashmoqda

7-iyun kuni Qirg‘izistonning aholi soni bo‘yicha ikkinchi yirik shahri — O‘shda, Markaziy Osiyodagi eng yirik Lenin haykali demontaj qilindi. Rasmiylarga ko‘ra, bu faqat “ko‘chirish” bo‘lsa-da, voqeaning mohiyati nafaqat me’moriy, balki mafkuraviy o‘zgarishni ham anglatadi.

Ushbu haykal 1975-yilda shahar va viloyat hokimligi binosi oldida o‘rnatilgandi. Uning olib tashlanishi Qirg‘izistonda kuchayib borayotgan tarixiy merosni qayta ko‘rib chiqish va milliy o‘zlikni mustahkamlashga qaratilgan umumiy tendensiyaga to‘liq mos tushadi.

Bugungi kunda respublikada sovet ramzlari tobora ko‘proq milliy qahramonlar haykallari bilan almashtirilmoqda, ruscha joy nomlari esa asl qirg‘izcha nomlarga o‘zgartirilmoqda. Bu jarayon jamiyatni mustamlakachilikdan tozalashga intilishni, shu bilan birga, tarixiy xotirani mustaqil ravishda shakllantirish istagini aks ettiradi.

Qiziq tomoni shundaki, O‘sh hokimiyati haykalni olib tashlash “siyosiy harakat emas”, deb bayonot berdi va Rossiyadagi shunga o‘xshash holatlarni misol sifatida keltirdi. Biroq ayni vaqtda Rossiya mutlaqo qarama-qarshi yo‘nalishda harakat qilmoqda — geosiyosiy izolyatsiya va Ukraina urushi sharoitida mamlakatda sovet “yetakchilari” obrazlari faol tiklanmoqda. Masalan, yaqinda Vologda viloyatida Iosif Stalin haykalining ikkinchisi o‘rnatildi.

Demak, O‘shdagi Lenin haykalining demontaji oddiygina estetika yoki shaharning obodonlashtirilishi bilan bog‘liq emas. Bu — postsovet davlatlarida o‘zlikni qayta anglash va ramziy suverenitet sari intilishni aks ettiruvchi siyosiy-madaniy ishoradir.

Strategic Focus: Central Asia

Kreml Ukrainada yangi “referendumlar”ga tayyorlanmoqda

Moskva hukumat doiralarida yana Ukraina hududlari ustidan nazoratni kengaytirish g‘oyasi faol muhokama qilinmoqda. Aytishlaricha, Rossiya rahbariyati Sumi va Xarkov viloyatlarida “bufer zonalari”ni yaratishga urinmoqda. Agar Kiyev bilan muzokaralar yana cho‘zilsa, Rossiya yangi “referendum”lardan o‘z foydasiga dalil sifatida foydalanishi mumkin (kamida ichki auditoriya va do‘stona mamlakatlar uchun).

Gap ilgari tanish bo‘lgan ssenariylarning davomiyligi haqida emas, balki ularning yangilanayotgan shakli haqida bormoqda. Kreml avvalgi tajribaga tayanyapti: viloyat markazi nazorat qilinmagan sharoitda referendum o‘tkazish. Avvalroq, bunday referendum Zaporojeda amalga oshirilgan. Ya’ni hududiy nazorat ikkinchi darajada qolmoqda, asosiy maqsad - ichki va xalqaro iste’molchilar uchun o’zini kuchli va ko’proq viloyatlarni nazorat qilayotgandek ko’rsatish.

“Nazoratdagi hududlar sonini” to‘rttadan oltitagacha oshirishga qaratilgan urinish Medinskiyning Stambuldagi bayonotlariga bevosita ishora qiladi. Ruslar tinchlikka intilmagan, ular har doim ko’proq hududlarni qo’lga kiritishni maqsad qilgan. Bu kabi yondashuv ta’sir zonalarini asta-sekin kengaytirishga imkon beradi.

Shu tariqa, yaqin oylarda soxta referendumlar yana sahnaga chiqishi mumkin (bosim vositasi, strategik signal va harbiy yutuqlarga huquqiy niqob berish urinishlari sifatida).

G’arbiy alyans

So‘nggi oylar ichida Rossiya, AQSh va Ukraina o‘rtasidagi munosabatlar yana xalqaro kun tartibining markaziga chiqdi. Tramp administratsiyasi tomonidan qo‘llab-quvvatlov fonida Moskva va Kiyev o‘rtasidagi bevosita muzokaralarning qayta boshlanishi Rossiya tomonidan mojaroni o‘z foydasiga burish yo‘lidagi muhim qadamlardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Biroq Kreml harbiy va siyosiy pozitsiyasidan voz kechishga tayyor emas.

Rossiya boshidan beri bevosita muloqotga tayyor edi va 2022 yilda to‘xtab qolgan aloqalarni davom ettirish sifatida Istanbulda muzokaralarni qayta boshlashni taklif qildi. Moskvaning pozitsiyasi aniq: ruslar fikricha, hech qanday kafolatsiz qisqa muddatli sulh G‘arbga vaqt yutish, Ukrainani qurollantirish va urushni cho‘zish imkonini beradi. Shuning uchun Rossiya bunday tanaffuslarni foydasiz deb hisoblaydi. Ukraina NATOga qo‘shilish rejalaridan voz kechsa, harbiy salohiyatini cheklasa va hududiy o‘zgarishlarni tan olsagina qisqa muddatli pauzaga erishsa bo’ladi.

Rossiyada AQSh bilan munosabatlarni normallashtirish uchun imkoniyat oynasi qisqa bo‘lishi mumkinligi haqidagi tushuncha kuchaymoqda. Tramp administratsiyasi Moskvada pragmatik hamkor sifatida qabul qilinmoqda — u ideologik bosimni kamaytirishga, “demokratiyani targ‘ib qilish” tuzilmalarining ta’sirini cheklashga va Yevropadagi AQSh harbiy mavjudligini qisqartirishga tayyor. Bu signallar Rossiya ekspert doiralarida ijobiy baholanmoqda. Ammo ayni vaqtda boshqa yo‘nalish ham mavjud: Kiyevga bosim o‘tkazib, imkon qadar ko‘proq yon berishlarga majbur qilish.

Kreml muzokaralar faqat kuch pozitsiyasidan olib borilishiga ishonadi. Shuning uchun asosiy e’tibor — Ukrainaning harbiy mustaqilligini kamaytirish. Moskvada bu jarayonni qanday nazorat qilish yaxshiroq bo‘lishi ustida bahslar bor: ichki qurol-yarog‘ ishlab chiqarishni cheklash orqali yoki G‘arb mudofaa kompaniyalari bilan hamkorlikni taqiqlash orqali. Har qanday holatda ham Kreml kelajakda, hatto 10–15 yildan keyin ham, Ukrainaning qayta qurollanishiga yo‘l qo‘ymaslikka intilmoqda.

Strategik darajada Rossiya Yevroatlantik birdamlik modelini yemirishga harakat qilmoqda. Yevropa Ittifoqi hamkor sifatida emas, balki aniq pozitsiyasi bo‘lgan, Rossiyaga qarshi yuritilayotgan byurokratik tizim sifatida ko‘rilmoqda. Biroq Moskva ayrim Yevropa davlatlari bilan ikki tomonlama, pragmatik munosabatlarni saqlab qolishga tayyor. Rossiya siyosiy ritorikasida Yevropadagi “elitalar almashinuvi” g‘oyasi tobora ko‘proq yangramoqda.

Rossiya, shuningdek, Ukraina mojarosidan tashqarida AQSh bilan umumiy manfaatlar topishga intilmoqda. Masalan, Yaqin Sharqdagi xristianlarni himoya qilish, energetika sohasidagi hamkorlik (jumladan, Arktikada) va G‘arbning progressiv kun tartibiga tanqidiy munosabat — bularning barchasi Rossiya va AQSh o‘rtasida umumiy mavzularga aylanishi mumkin. “Sivilizatsion davlat” g‘oyasi Rossiyada ideologik globallashuvga muqobil sifatida ilgari surilmoqda va AQShdagi respublikachilar ritorikasi bilan ma’naviy jihatdan uyg‘unlik kasb etmoqda.

Shu bilan birga, Moskvada hali ham shubhalar saqlanib qolmoqda: Tramp olib borayotgan siyosat qancha davom etadi? Yangi administratsiya bu kursni qayta ko‘rib chiqmaydimi? Aniq javob yo‘q. Shuning uchun Rossiya diplomatiyasi ehtiyotkorona harakat qilmoqda: muzokaralarga tayyorligini bildiradi, ammo hech qanday kafolatlarsiz yaqinlashuvga katta umid bog‘lamaydi. Shu fonda Kiyevga bosim saqlanmoqda — asosiy strategik maqsadlar Tramp davrida erishilib qolishi lozim, chunki AQSh omili har doim o‘zgaruvchan.

Xulosa qilib aytganda, Rossiya G‘arb bilan to‘liq uyg‘unlikka intilmayapti, ammo manfaatlar muvozanatini topishga tayyor. Agar Vashington quruq gapdan amaliy harakatlarga o‘tsa va yangi shakldagi munosabatlarga tayyorligini ko‘rsatsa, Moskva muzokara stoliga o‘tirishi mumkin.

G’arbiy alyans

C5+1 — deklaratsiyalardan real mexanizmlargacha

Eldaniz Gusseinov, siyosiy ekspert

Markaziy Osiyo mamlakatlari va ularning tashqi hamkorlari o‘rtasidagi C5+1 formati tobora ko‘proq savollarni keltirib chiqarmoqda. Qator sammitlar va “hududga yangi e’tibor bosqichi” haqidagi chiroyli bayonotlarga qaramay, dabdabali diplomatiya pardasi ortida ushbu formatni zaif va oldindan aytib bo‘lmaydigan holga keltirayotgan chuqur muammolar yashiringan.

Birinchi va eng aniq muammo — tashqi kun tartibiga bog‘liqlik. Sammitlar ko‘pincha Markaziy Osiyo davlatlari tashabbusi bilan emas, balki hamkor mamlakatlardagi siyosiy vaziyat o‘zgargani sababli kechiktiriladi yoki butunlay bekor qilinadi. Yaponiya, Hindiston yoki Fors ko‘rfazi arab davlatlari bilan sammitlar faqat “plus” tomon uchun qulay bo‘lsa, o‘tkaziladi. Bu esa Markaziy Osiyo davlatlarini xalqaro diplomatiya taqvimiga qaram qiladi — bu yerda mintaqa teng huquqli subyekt emas, balki passiv obyektga aylanmoqda.

Ikkinchi muammo — institutsional zaiflik. C5+1 formati muvofiqlashtirish ishlari o’ta zaif (“Xitoy – Markaziy Osiyo” formati bundan mustasno). Besh davlat ichida ham birlik yo‘q: masalan, Turkmaniston har qanday doimiy ko‘p tomonlama tuzilma tashkil etilishiga ochiqdan-ochiq qarshi chiqmoqda. Transport kelishuvidagi kabi alohida institutsionalizatsiya urinishlari parchalanib qolmoqda va tizimli shaklga ega emas.

Uchinchi zaif nuqta — formatning noaniqligi. Hozirgi C5+1 odatda davlat rahbarlari yoki vazirlar uchrashuvlari bilan cheklanadi, holbuki barqaror hamkorlik doimiy va tizimli “ikkinchi darajali diplomatiya” — elchixonalar, tahliliy markazlar va ekspert hamjamiyati orqali quriladi. Brussel, Vashington yoki Pekindagi har kunlik diplomatik faollik bo‘lmasa, format yuzaki uchrashuvlar doirasida qolib ketishi mumkin.

To‘rtinchi muammo — kelishilgan ustuvor yo‘nalishlarning yo‘qligi. Kun tartibi global yangiliklarga qarab o‘zgaradi: bir yili Afg‘oniston, keyingi yili — nodir metallar. Strategik uzoq muddatli yondashuv bo‘lmasa, format reaktiv tus oladi, ya’ni tashabbuskorlik yo’q bo’lib qolaveradi va kun tartibi asosan global jarayonlarga reaksiya sifatida shakllanadi. Aniq maqsadlar va ularni amalga oshirish mexanizmlarisiz, C5+1 yakka-yakka tashabbuslar uchun maydonga aylanib qoladi.

Va nihoyat, beshinchi va eng xavfli masala — manfaatlarning o‘zgaruvchanligi. C5+1 faolligi odatda yirik global inqirozlarga bog‘liq: Ukrainadagi urush, AQSh-Xitoy savdo qarama-qarshiligi, Afg‘onistondagi beqarorlik. Ammo inqirozlar kun tartibidan chiqarilgach, tashqi hamkorlarning qiziqishi so‘nadi. Bu formatni barqaror bo‘lishi imkonsizligidan darak beradi — u nafaqat “plus” ga, balki global geosiyosiy silkinishlarga ham bevosita bog‘liq.

Agar Markaziy Osiyo C5+1 ni chiroyli nomdan haqiqiy ishlaydigan mexanizmga aylantirmoqchi bo‘lsa, deklaratsiyalardan amaliy qadamlarga o‘tish kerak: 1) 3–5 kishidan iborat mintaqaviy kichik kotibiyat tashkil etish (hech qanday “plus”siz); 2) uch yillik yo‘l xaritasini belgilash (logistika, yashil energetika, suv, oziq-ovqat xavfsizligi) va 3) asosiy diplomatik poytaxtlarda (Brussel, Vashington, Pekin) choraklik uchrashuvlar joriy etish — bu boradagi dastlabki va zaruriy qadamlar bo‘lishi mumkin.

C5+1 formati Markaziy Osiyo uchun kuchli tashqi siyosiy pozitsiyalash vositasiga aylanishi mumkin. Ammo bu faqatgina mintaqa o‘zi o‘yinning qoidalarini belgilashga jur’at qilgan taqdirdagina amalga oshadi. Illyuziyalarsiz, ammo aniq hisob-kitob va strategik tafakkur bilan harakat qilish kerak.

Strategic Focus: Central Asia