Ишдыру еиԥш, аҩы ауалыр, ма аҳаԥшьа ианҭоуҭәалак, ҩынтә ишуеит: зны ҭагалан, нас аԥхын аламҭалазгьы. Уажәааны изахьеит.

Аҩы зыршуа ах ауп. Ҩынтә ишны еиқәтәаз аҩы агьама еиҭанакуеит аҟынтә, ах шьҭыҵуа иалагаанӡа шьоукы еихыртоит (переливка), аха уи арыжәтә аџьбарара агоит. Агьамагьы аџьбарарагьы реиқәырхара иашьҭоу абри аҩыза "алаифхак" рдыруеит: арасаҵәы аанкыланы ауалыр аҵан арӷыз еихыршьқәа алдатәуп.

Аҳаԥшьа ҩы аҭаҭәараан, а́ца ацәа хзыршәлогьы ыҟоуп, уи иарҵәыҵәуам, агьама ҿышаны иҟанаҵоит (придает своеобразную терпкость).

🔸 Ах аҿы днеины дыҟоуп – он устал, обессилел; обнищал.
🔸Ах ижəызшəоуп дышцəажəо – он говорит сумбурно, несвязно.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Шьхацани шьхалбаани рыбжьара иҟоу аамҭа ахьӡ амоуп: Шьхабжаҳәы́н. Шьха-бжа-ҳәы-н – самый разгар выпаса в горах.

Шьхаца́н даҽакала Шьхы́лан ауп (ашьхылара аҟынтә), Шьхалбаан даҽакала – Шьхы́ҵын (ашьхыҵра аҟынтә), мамзаргьы Рахәе́илцан.

Абарҭ ах-аамҭак ирықәыршәаны Ашьха ныҳәара мҩаԥыргон аԥсуаа. Ахынтәгьы ашьтәа шьны. Шьхацан – ҳарманшәал ҳәа агәаҵәа ркуан, Шьхабжаҳәын – гыгшәыг ҳадумгалан ҳәа, Шьхыҵын – ҳахьурманшәалаз, машәырда ҳахьурчаз ҳәа.

📖
А́шьхацәҳәыра – альпы, альпийские луга
А́шьхацәҳәыра ҳәы́рҭақәа – альпийские пастбища

🔸 Шьханыҟәа дыҟамкәа Шьханыҳәа ҟарҵон (Ажәаԥҟа).

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ақәа аадыруеит, ақәаршҩы аадыруеит. Иҟоуп даҽа ажәакгьы – ақәе́и. Абзыԥқәа ирҳәоит, асаӡқәа ирҳәон, Ԥсҳәынтә нхыҵҟа ихҵәаз ашьхарыуаа ирҿоуп.

Азныказы, диалекттә вариантуп угәахәуеит. Аха иҟоуп даҽакала ихәыцуа аҵарауаагьы. Убас, абызшәадырҩы Раиса Гәыблиа лгәаанагарала, ари еилоу ажәоуп, иагьышьақәгылеит абас: ақәа + ауе́иа "буря", "шторм". Ажәа уайа адыга бызшәақәа рҿгьы иуԥылоит амшцәгьа бааԥс аҵакы аманы.

Ауеиа (проливной дождь) иеиԥшуп ажәа ауе́имада (горькие обильные слезы), иҟалап еигәыцхәызар.

📚 Абри шԥеиԥшу аиаҭым хәыҷ иҵәыуара ауеимада (Б. Шьынқәба). Шьасиа ауеимада ҳәа инеималҭәеит (А. Гогәуа)

Ҳамш макьанагьы ихәар-чаруеит, уаҳа иханамырҟьандаз.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҩнатә ԥсаатәқәа ирызку алафқәа ирыцҵауа:

Хаптина хы-шықәса зхыҵуа шәишәи рбаӷьк лыман. "Абри аныс" узҳәомызт уи ашәишәи. Иара зықәнагоз асас иҟынгьы заҟараан аџьал иахлырԥахьази. Лыԥшәмагь ларгьы уи шаҟараан еимаркхьази, аха илуамызт.
Хаптина лырбаӷь есышықәса, уаҵәы мшаԥызар иахьеиԥш, аџьырмыкьахь илгон. Аахәацәа 30 мааҭ лырҭон, аха лара ахә 35 мааҭ деиҵахомызт. Иара акәзар, џыԥс-гәырр ҳәа иниас-ааиасуан, ишыҽырбоз икараханы уаҳа аламкәа аҩныҟа иаалгон.
Ҽнак зны ашьыбжьон акәытқәа ааибарҟарҟарт. Хаптина уахь дындәылҟьеит. Абга аҵыхәа ашьҭарҽ лшәишәи хәырббуа, ирҳәазо иаманы илеиуан.
– Ҳаи абааԥс, уԥаҵа баша иуҿоума, ҳшәишәи абга иахьага умбаӡои?! – ҳәа лхаҵа акрыфара иаҿыз дизыҵҟьеит.
– Шаҟа ҳәа иагеи, бара, 35 бнаҭазар акәхап? – иҳәеит лхаҵа.

Ахыҵхырҭа: Жьужьа Ақаҩба "Алаҳәақәеи акаԥкаԥи"

#аԥсуа_лафқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсшәа аԥсы ҭоуп, аҩызцәа! Ашәҟәаҿы ҳзыԥхьаз акәым, ус баша ауаа рцәажәараҿы иахьа (ҽнакала) иҳаҳаз ажәеицааирақәа шаҟа иссиру шәахәаԥш:

• рыбзоурақәа еиқәыршәаны (объединив свои лучшие качества, заслуги❗️)

• ибӷа ҭарԥсаҟьаны (выгнув спину)

• дсаушәыжь (предоставьте его мне)

Абас абызшәа здыруа иаҳҳәалар ада аҭахӡам, иаҳҳәалароуп, иара ҳахьчоит.

P. S.: Зҟынтә иҳаҳаз ахҩыкгьы зуаҩыбжара иҭагылоу қыҭауаауп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🧩 Ажәахырҿиаара

Аԥшқарах, акашәарах, ацынҵәарах, алыԥшаах – еицырзеиԥшу ирымоузеи? Ахьыӡҟақәеи аҟазшьарбақәеи ҳазҭо асуффикс -х. Арҭ ажәақәа шышьақәгылаз иаразнак игәоуҭоит, аха иҟоуп еилаӷьахьоу, еиҳагьы аинтерес зҵоу аҿырԥштәқәа, иаҳҳәап:

• А́шәарах – дикие звери;

• Ахымкы́х – безупречный;

• Агәлымҵәа́х – незабвенный;

• Ахлымӡа́ах – нечто ужасное;

• Арҭәара́х – сплав;

• Аҿыцбара́х – новинка;

• Аҳәанҳәа́х – узнанное понаслышке,

• Ҟырҟылба́ах – съеденное наспех.

Шәаргьы иацышәҵа 👇

#ажәахырҿиаара

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Шәааи ҳахәмарып: иацу зҳәода?

Ага – ашьха
Арха – аҿаҩа
Аҳаԥы – аҳаҩа
Акаршәра – акаӡӷыра

Ацуфарақәа:

🟠 Ӷәыр-ӷәыр – ԥацәа каԥса.
(алу)

🟠 Шьапызаҵә, мгәаду. (аԥҳәаҟәа)

🟠 Ауаҩ кьаҿ – гәашәхьча. (ацаԥха)

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Убла хызкуа, аҳашьыл-ԥшшәы змоу аҵыс зныкыр ижәбахьазар, уи ашьхарҟәыҭ ауп (зеленая щурка, пчелоед). Даара иласны иԥыруеит, амҵәыжәҩақәа аууп, аԥыц аӡаӡ еиԥш иҵарӡа иҟоуп.

Ашьхарҟәыҭ ахьӡ ишаҳәо ала, ашьхақәеи ашхырцәаӷьқәеи афоит, иара убас ашышкамсқәа, еиуеиԥшым амаҵақәа, ашәаԥыџьаԥ иаԥырхагоу абжқәагьы уахь иналаҵаны. Абнаршәыра рацәак аҽаланарӡуам, аҿаҩа қыҭақәа рҟны иуԥылалоит. Ашьхааӡара знапы алаку аԥхасҭа рнаҭар алшоит.

Аԥсаа ахьӡ авариантқәа амоуп: ашьхабыршәы, ашьхамҵас (ишыԥыруа ашьха иамҵасны иакуеит, ац ҿнаҵәаауеит, насоуп ианылбаанадо).

#аԥсаатәқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Гагра иҟалаз аӡхыҵрақәа аҳауа ҽыԥсахра мацара иахарам, ари екологиатә рыцҳароуп, изыхҟьар ауаз амзызқәагьы рацәоуп. Абас лҳәеит абиолог, агеоботаник Асида Агрԥҳа арадио Sputnik аефираҿ.

Ҳала иабаз асахьа зеиԥшраз ала, ашьхарахь абна хыршьаауеит, ишакәым ала аԥсҭақәа ирҭалоит уҳәаратәы иҟоуп. Иҩбахаз, аӡымҩахгагақәа иҟоу еиқәшәам, иагьазхом, ихԥахазгьы – иҷыдоу хылаԥшрада аргылара ҳаҿуп.

Анкьа аԥсуа игәараанда быцала ишышын, мамзаргьы иашҭа-игәара акәыцаанда акәиршон, иахьа абаагәарақәа шьҭызхуа рацәаҩуп, уигьы анырра ҟанаҵоит ҳәа лыԥхьаӡоит аспециалист.

Ари адагьы илҳәаз шәазыӡырҩырц шәылшоит абра >>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Очамчыра – Гиуенос 2523 шықәса ахыҵра ныҳәа дуны иазгәарҭоит иахьа абжьыуаа. Аизҳареи аҿиареи рымазааит!

Ажәытә қалақь аҩ-хьӡык аԥсышәала изырцәажәо ыҟоуп.

◽️ Очамчыра – Аџьамԥҽы́ра иахылҿиааит ҳәа рҳәоны изаҳахьаз аинформант даниҵеит абызшәадырҩы Валери Кәарҷиа (Иуана Делба, Акәасқьа ақыҭа, 90 шықәса днарҭысхьан). Ииашаҵәҟьаны, араҟа анкьаӡа акыцӡырҭақәа ыҟан, аҳаԥшьақәеи ачысмаҭәеи иҟарҵоз Аԥсны акырџьара ирышьҭуан.

◽️ Гиунеос ашьаҭаҿы иҟалап Дәҩан акәзар иҳамоу ҳәа иҳәахьан Дырмит Гәлиа. Дәҩан аӷдарра ахьӡын амшын иацәыхарамкәа Мықә аӡиас арыӷьарахьтәи аԥшаҳәаҿы ишьҭоу адәы. "Рҩани Дәҩани рыбжьара" ҳәа ажәа иалаҵаны ирҳәоит. Рҩан аӡиас – Риони ауп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Аԥсуааи адыгааи жәларыкны иахьышьақәгылаз Аԥсноуп. Нас рҽырҭбаан Кавказ рҽахьырыгӡеит. Дахьынтәаауа згәаламшәо, иашьцәеи иареи рыжәҩахыр еиԥҟьар ауеит, убри ауп арыцҳара!"

Абас иҳәахьан аҟабарда жәлар рышәҟәыҩҩы, Жәларбжьаратәи ассоциациа "Адыгэ-Хасэ" аиҿкааҩ, уи аҭҳамада, Кавказ жәларқәа рфольклори рҭоурыхи бзиаӡаны издыруаз, гәыкалаҵәҟьа аԥсуаа иаҳзыҟаз Заурби Налоев.

Ашәҟәыҩҩы акырынтә Аԥсныҟа даахьан, Владислав Арӡынбеи Баграт Шьынқәбеи дырԥылон, аҵарауаа дуқәа Шьалуа Инал-Иԥеи Шоҭа Салаҟаиеи ҩызцәас иман. Аибашьра анцоз ажәалагьы услагьы даара дҳахәеит.

Ԥхынгәы 15 рзы Заурби Налоев диижьҭеи 95 шықәса ҵуеит. Иуаҩышьеи ирҿиара амҽхаки инарҭбааны иазааҭгылеит ашәҟәыҩҩцәа Анатоли Лагәлааи Геннади Аламиеи. Реиҿцәажәара шәаԥхьарц шәылшоит абра >>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсуаа акакан азы "Аԥсныхәша" рҳәозаарын (масло Абхазии). Аныҟәацәа зыршанхоз араҵла дуӡӡақәа ҳтәылаҿы акырџьара иуԥылон, уи ауп "ара" злоу аҭыԥхьыӡқәагьы зырацәоу.

Араҵла адац, агәаԥшь, ашәыр, абӷьы уҳәа зегьы рхы иадырхәон ааигәанӡа:

• Арадац аҵгара аритуал – ачымазарақәа ахәышәтәуеит, алаԥшцәгьа уҟәнагоит ҳәа ԥхьаӡан;
• Агәаԥшь – зеиӷьыҟам ргыларатә маҭәахәын;
• Араԥа – ашәыга еиқәаҵәа алырхуан;
• Акакан, арашы – иахьагьы зда ҳхәарҭам фатәуп;
• Абӷьы иаҵәа – амгьал ақәырӡуан.

Араԥ ажәа даҽа ҵакыкгьы амоуп: "темнокожий".

Ахыҵхырҭа: В. Кварчия "Из этнической истории абхазского народа", 2015, ад. 127.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Амра ссируп аҭашәамҭаз..."

Амра анҭашәалак анапхыц ахсара ҵасым рҳәоит, избан жәдыруама? Аҭак ҳауит абри ажәаԥҟаҿы: Анасыԥ ҳнапхыц иавҵоуп, аџьал ҳакәа иҭоуп.

🌅 Амра аҭашәара иадҳәалоу иҵегь азгәаҭарақәа ҳамоуп.

Ахәыҷымаҭәа ӡәӡәаны ицәызар, амра ҭашәаанӡа аҩныҟа иааугароуп, мамзар аԥшқа джьамкуеит рҳәоит.
Ақыҭанхацәа амра ҭашәаанӡа рыҩнашәқәа адыркуеит, иаартны инхар – ачымазарақәеи, иԥсхьоу рыԥси ҩналоит ҳәа ԥхьаӡаны. Аха баша иныдырҵом, иныҳәоит: "Бзиарала иаҳаркуа! Бзиарала иааҳартуа!" ҳәа.

Аԥсуаа ааскьанӡа Амраныҳәеи Амзаныҳәеи мҩаԥыргон, амреи амзеи рсахьа змоу акәакәарқәа иахьагьы иҟазҵо ыҟоуп Хәажәкыраан. Абарҭқәа рылагьы иҩашьом ҳажәлар рҭоурыхи рдунеихәаԥшышьеи ажәытәӡа ишаларсу.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ажәакала иуҳәозар…

🏠 АБЗАМАҬӘА – Хозтовары

🪦 АԤСЫМАҬӘА – Ритуальные услуги

Абарҭ ажәақәа аҿыц ԥсҭазаара рыҭара иаԥсоуп иҳәахьан аҭоурыхҭҵааҩ Арвелод Кәыпраа. Ҳақәшаҳаҭуп, ирышьашәалоу аурыс вариантқәа ааҳгоит. Шәахәаԥш шаҟа иманшәалоу, шаҟагьы иаԥсышәоу.

Абзазаратә маҭәахәқәа, ма атауарқәа уҳәар аасҭа "абза́маҭәа" еиҳа икьаҿуп, игәылыршәоуп. "Амаҭәа" араҟа "одежда" ҳәа еилкаатәӡам, иумаҭәоу ауп. Абзамаҭәа – абза изы имаҭәоу зегьы – пригодное для жизни (хозяйственной деятельности) человека, аԥсы́маҭәа – все необходимое для покойника. Адҩылараҿгьы аҭыԥ маҷны иагоит.

Зегь шьцылароуп, ҳәарада, аха "Аритуалтә маҵзурақәа" уанаԥхьо, аурысшәахьоуп ухы ахьцо, хатәы бызшәала угәы иаднакылаӡом.

Ажәа "абзамаҭәа" аниҵеит аҵарауаҩ ду Гьаргь Ӡиӡариа Лыхны ақыҭан, ажьи Қыжә-иԥа Капыт Ӡариа инапы иҵихуаз амаҭәарқәа реиқәыԥхьаӡараан.

📖 Ажәеицааира "анапы аҵхра" ажьироуп изхылҿиааз

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Абра зыӡбахә ҳҳәоз Аӡлага́рӡы ахьӡ шахылаз еилаҳкааит – Лыхны итәаз Аԥсны аҳ Ачачба иӡлагара ҭагылазаарын. XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа Бзыԥын иарада даҽак ыҟамызт, алуқәа рыла илагон. Аха нас, иангәарҭа, ӡиаск 10-15 ӡлагара анҭадыргылозгьы ыҟан, аки-аки еицәыхарамкәа. Абри атәы иҳәоит Гьаргь Ӡиӡариа иусумҭақәа рҿы. Абар иара ианиҵаз ҳәамҭакгьы:

"Ҳаҳцәа рхәы анызлаго "ӷыр-ӷыр" ҳәа излагоит. Ҳара ҳахәы анызлаго "уараарҷу-ураарҷу" ҳәа ибзианы игәӡаны излагоит". Мысҭаф Ашәба, (112 ш.), Дәырԥшь ақыҭа

Алу иаҵазгьы дықьуан, алыхәҭа иаҵазгьы дықьуан иҳәеит анхаҩы. Алу азы ахаҳә ацәра, нас ашьҭыхра мариамызт, "сакә-сапыншәа" напыла алагарагьы – убас. Алагара иаҿыз еиҳарак аҳәса ракәын, еицырдыруа "Алу ашәагьы" махәҿалатәи рџьабаа иалиааз ауп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

💧 Абзиа ҟаҵаны аӡы иаҭ.

Аԥсуа ипсихологиа зныԥшуа ажәаԥҟа шьахә. Абзиа ҟауҵазар, уаламҽхәан, иухаршҭ ҳәоуп иаҳәо. Ари ажәаԥҟа аҵакы хаҭа уагәылазырԥшуа, ихарҭәаау авариантқәа амоуп. Уажә иааҳго аҿырԥштәқәа асахьаркыратә литератураҿ иаҳԥылеит, аха рыхԥагьы рҿы ажәлар ишырҳәо ҳәа азгәаҭоуп:

🟠 Абзиа ҟаҵаны аӡы иаҭ: иуԥылар бзиоуп, иуԥымларгьы – амшын ду ахь иагап. (Рушьни Џьопуа "Ахымҩас")

🟠 Абзиа ҟаҵаны аӡы иаҭ, зегь акоуп иӡуам. (Анатоли Возба "Пату уқәзымҵаз пату иқәҵатәым")

🟠 Абзиара ҟаҵаны аӡы иоуҭаргьы, мышкы зны џьара иуԥылоит. (Владимир Анқәаб)

#иацу_ыҟоуп

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсны иреиҳаӡоу ҳаракыроуп Ҟарачы-Черқьестәылеи ҳареи ҳәаара ҳзызуа Адумпеишьха (Домбай-Ульген), ақәцәақәа хԥа амоуп, иҳаракӡоу 4046 метра иҩаӡоит. Абри ашьха ахьӡ азҭаз шәышықәса раԥхьа зыхәҵәы ықәхыз ашәарах ԥшӡа – адумпеи ауп (кавказский зубр, Bison bonasus caucasicus).

ХХ ашәышықәса алагамҭанӡа адумпеиқәа ҳабнақәа рҿы иуԥылон, аӡагақәа ԥшааны идырбзон, ацыхаӡқәа ржәуан, уаҩы иԥырхагамызт. Нарҭаа инадыркны зқьышықәсала ашьхарыуаа реишәарыцон еиҷаҳарыла, ихызшьааз еиҳарак аԥсқьарцәа роуп. 1927 шықәсазы ишьын аҵыхәтәантәи адумпеи. Уи ашьҭахь даҽа жәашықәса аҵарауаа ашьхарахь аекспедициақәа мҩаԥыргон, аха уаҳа умԥсит, акгьы рымбеит.

Бзиашәа, Гамбург инханы иҟазаарын аӡәы ихазы ианиҵарц иигахьаз думпеи цәык, "Кавказ" ахьӡын. Уи ашьа злаз аҳәарақәа ааганы Кавказ адумпеиааӡарҭа еиҿыркааит. Абасала ажәла ҿыц еиҭашьақәдыргылеит. Ашьацқьа злоу думпеиқәам, аха зегь акоуп, иара ацәаара унахьдырԥшуеит. Иахьазы рхыԥхьаӡара зқьы-хы инареиҳауп.

📖
Аӡа́га – минеральный источник; солончак
Аԥсқьа́р – браконьер

Асахьа: kubantoday.ru

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Адумпеи хаҭа аԥсы ҭаны изеиԥшраз ахьаҳбо абри асахьа заҵәык ауп, Кавказтәи аҳәырԥсарра архив иатәуп.

Иӷьазӷьазуа, ахәы рҳәны, атәыҩақәа ырхәаны, уажә иужәларашәа угәы иабоит, аха ҟазшьала дара зынӡа иҭынчын. Акызаҵәык, цәыббын (август-сентябрь) ибыҩҩуа иалагон, ацәқәа дара-дара тәыҩала еибаклон, аха уи зегь ԥсабаратәын, аамҭалан.

▫️ Адумпеиқәа рыкапан 500-700 кьыла инаӡоит, ргылара – 1,8 метра. Аԥсуаа ауаҩ нырҳара, ахаҵа ӷәӷәа изы "адумпеи даҟароуп" рҳәоит.

Уамашәа иубаша, зыжәла ҿыц икыз адумпеиқәа ХХ ашәышықәсазы даҽа ҩынтә аныӡаара ахықә иқәгылахьан: Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аан, нас Асовет Еидгыла анеилаҳагьы. Анемец фашистцәа Кавказ ршьапы анықәдыргыла, зхы аџьыка ықәызххьаз ааӡарҭа аусзуҩцәа арахә аурыжьын, уаҩ дахьзымнеиуаз аԥсҭақәа ирҭарҵеит.

1990-тәи ашықәсқәа рзы адумпеиқәа ирылоу ашьа цқьам ҳәа ҿырԥас иҟаҵаны ааӡарҭа ахьчара иазкыз аԥара ааныркылеит. Ҩаԥхьа иҵысит аԥсқьарцәа, зқьи хәышә рҟынтә зхы рцәызгаз 150 роуп.

Иахьа аусқәа рҽеиуп, Кавказ иахьаҵанакуа ааӡарҭақәа акымкәа иҟоуп. Арахь Аԥсныҟагьы ицәтәны иҟоу жәык ҳамазар ианаҳҵарын, иаҳцәырымшьыр.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Анкьа аԥсуаа ачара уахынла ируан, уажәеиԥш ҽынла ируӡомызт, аҭаца илҿаршәыз акасгьы еиқәаҵәан. Избан?

Мушьни Миқаиа ироман "Ашацәа ртәарҭа" аҟны абри дахьалацәажәо ҭыԥ бзиак ыҟоуп, иааҳгарц ҳҭаххеит:

"Аҵхи ачареи Анцәа еизишеит! Ачара аҵх иарԥшӡоит! Убри азоуп Анцәа аҵхи ачареи зеизишаз! – рҳәон ҳабдуцәа. – Уахынлатәи ачара амышьҭа бзиоуп! Уахынлоуп ашла иҿаҳәатәи, иныҳәаԥхьыӡи аныҟало. Алаԥш цәгьеи, аҿаԥшы цәгьеи, адгьыл ршеижьҭеигьы алашьцара ӷарҭахәыс ирыман. Алашьцараҿы амышьҭеи алаԥши есымша имчыдоуп!"

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа