Аџьықәреи зынӡа ҳәа аши-ахәыӡи аԥсахаанӡа аамҭала аӡлагарақәеи аӡылаҳәарақәеи еицуԥылон Аԥсны. Хыхьтәи асахьаҿы иаабоит аӡылаҳәа́ра зеиԥшраз (Шьалуа Инал-иԥа "Абхазы" аҟынтә).
Шәахәаԥш: имҿтәуп, аӡы амч ала аус ауеит. Аибыҭашьа мариаӡоушәа убоит, аха усҵәҟьагьы имариам. Аӡылаҳәара амеханизм иеиԥшнаҳшьалоит анкьа ар абааҭӡы иакәшаны иантәоз, ахаҳә дуқәа анҵаны изладыршәуаз абџьар хкы — азаанда́ҟ (катапульта). Уи ахәҭақәа зегьы ахьӡқәа рымазар акәхарын, аха ҳара ҳҟынӡа имааӡеит.
Ус акәзаргьы, ҳара иаҳдыруеит анапыла-лаҳәара аҟны излаҭасуаз амыруга ахьӡ — акалакәы́т абжьыуаа рҿы, аҭамскәа́гә — бзыԥаа рҿы (асахьа 2). "Акалакәыт" мҿтәуп, ихәыҷуп, аха ажәа ахаҭа даара аинтерес аҵоуп: еиҿыршәшәаны уахәаԥшыр, ицәажәоит "абаа зырбго" ҳәа! Аҟабардақәа ирымоуп ажәытә хаҵа хьӡы Къэлэкъут (Ҟалақәыҭ), букв.: "крепость разбивающий". Аԥсшәагьы иалоуп иамаԥсаху ажәа "аҟала́" (крепость), Нарҭаа репос аҿы иуԥылоит "абаа" инаваргыланы.
Уи моу, аԥсуаагьы ирдыруан ахатәы хьӡы Калакәы́т. Аҭоурыхтә драмақәа зыҩуа Анзор Мықәба иҩымҭа дагәылоуп ус зыхьӡу ахаҵа ("Уарда", ҩ-хәҭак змоу алегенда). Адыга бызшәаҿы ақәыԥсычҳаратә цыбжьыҟақәа аԥыжәара ргеит, аԥсшәаҿы — абруптивтәқәа (қәыҭ // кәыт), аха ажәа акоуп, ҳгәанала.
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Шәахәаԥш: имҿтәуп, аӡы амч ала аус ауеит. Аибыҭашьа мариаӡоушәа убоит, аха усҵәҟьагьы имариам. Аӡылаҳәара амеханизм иеиԥшнаҳшьалоит анкьа ар абааҭӡы иакәшаны иантәоз, ахаҳә дуқәа анҵаны изладыршәуаз абџьар хкы — азаанда́ҟ (катапульта). Уи ахәҭақәа зегьы ахьӡқәа рымазар акәхарын, аха ҳара ҳҟынӡа имааӡеит.
Ус акәзаргьы, ҳара иаҳдыруеит анапыла-лаҳәара аҟны излаҭасуаз амыруга ахьӡ — акалакәы́т абжьыуаа рҿы, аҭамскәа́гә — бзыԥаа рҿы (асахьа 2). "Акалакәыт" мҿтәуп, ихәыҷуп, аха ажәа ахаҭа даара аинтерес аҵоуп: еиҿыршәшәаны уахәаԥшыр, ицәажәоит "абаа зырбго" ҳәа! Аҟабардақәа ирымоуп ажәытә хаҵа хьӡы Къэлэкъут (Ҟалақәыҭ), букв.: "крепость разбивающий". Аԥсшәагьы иалоуп иамаԥсаху ажәа "аҟала́" (крепость), Нарҭаа репос аҿы иуԥылоит "абаа" инаваргыланы.
Уи моу, аԥсуаагьы ирдыруан ахатәы хьӡы Калакәы́т. Аҭоурыхтә драмақәа зыҩуа Анзор Мықәба иҩымҭа дагәылоуп ус зыхьӡу ахаҵа ("Уарда", ҩ-хәҭак змоу алегенда). Адыга бызшәаҿы ақәыԥсычҳаратә цыбжьыҟақәа аԥыжәара ргеит, аԥсшәаҿы — абруптивтәқәа (қәыҭ // кәыт), аха ажәа акоуп, ҳгәанала.
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
👍14🔥4
Ахьыуардын
Аибашьра зыԥсынҵры аркьаҿыз апоет 👔 Ахьча Сакьа ирахә иман, Шакьа лааигәара ихьчалон. Ҭынч ашәшьыраҿ акәахьча дықәҭәан Аҿарпын аирҳәалон. Сакьа иҿырпын ашьҭыбжь хаара Шакьа даара илгәаԥхеит. Зны дизнеин, алашьцара Далак длыма аҩныҟа дцеит.👔 Ашәаны шәаԥхьазар…
Абзиабара азышәаҳәаҩ, "алирик ҟәымшәышә" Шамил Бганба диижьҭеи иахьа 105 шықәса ҵуеит (1921 - 1949).
Абаҩхатәра злаз, зырҿиаратә ҭакԥхықәра ҳаракыз, аха злахьынҵа зцымныҟәаз апоет-қәрахьымӡа, ашәаԥҵаҩы 28 шықәса роуп изыԥҵәаз. Аџьынџьтәылатә Еибашьра ду далахәын, уи аилгамҭаз ахәра ӷәӷәа иоун, хара дамышьҭит.
Шамил Бганба Аԥсуа театр аҟны аус иуан, абжьы бзиа ихан, хьшьыцбашәа дкәашон, иҩуан ажәеинраалақәа, ашәақәа, ажәабжьқәа. Ачамгәыр, агитара аирҳәон. Еизигон, ианиҵон ажәлар рҳәамҭақәа. Алитература аганахьала игәҭакқәа рацәан.
Аибашьра аҟынтә аҩныҟа данаа, ихәра дшаргәамҵуазгьы, арҿиара дазыхынҳәит. Напы аиркит инеиҵыху аҭоурыхтә поема "Лаша́" (аҳ иԥҳа лыхьӡ), аԥсуаа рхақәиҭратә қәԥара иазкны. Аҩымҭа хыркәшамкәа инхеит, аха иҟоу аԥшь-хыкгьы аԥхьаҩ иарҳәо маҷым, егьырҭ ацыԥҵәахақәа инарылакны аҭыжьра иаԥсоуп иҳәахьан алитератураҭҵааҩ Руслан Қапба.
Шамил Бганба иажәеинраалақәа реизга "Абзиабара ааԥын" ҭыҵит 1976 шықәсазы. Ишынеибаку ихааӡа иҟоу, ауаҩытәыҩсатә ԥхарра зҵоу лирикоуп. Уи аԥхьагьы, 1957 шықәсазы, ажәлар ирылаҵәеит иахьа уажәраанӡа зегьы бзиа еицырбо, апоет иԥсымҭазы иҭынхаз ашәа "Сакьеи Шакьеи".
Иахьа, аԥсуа музыка аҿар шаҵагылаз ала, издыруада, ишәҟәы заҵә иагәылаԥшны, ргәы иақәшәаша, хит ҿыцк злыҵша цәаҳәақәак рыԥшаар.
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Абаҩхатәра злаз, зырҿиаратә ҭакԥхықәра ҳаракыз, аха злахьынҵа зцымныҟәаз апоет-қәрахьымӡа, ашәаԥҵаҩы 28 шықәса роуп изыԥҵәаз. Аџьынџьтәылатә Еибашьра ду далахәын, уи аилгамҭаз ахәра ӷәӷәа иоун, хара дамышьҭит.
Шамил Бганба Аԥсуа театр аҟны аус иуан, абжьы бзиа ихан, хьшьыцбашәа дкәашон, иҩуан ажәеинраалақәа, ашәақәа, ажәабжьқәа. Ачамгәыр, агитара аирҳәон. Еизигон, ианиҵон ажәлар рҳәамҭақәа. Алитература аганахьала игәҭакқәа рацәан.
Аибашьра аҟынтә аҩныҟа данаа, ихәра дшаргәамҵуазгьы, арҿиара дазыхынҳәит. Напы аиркит инеиҵыху аҭоурыхтә поема "Лаша́" (аҳ иԥҳа лыхьӡ), аԥсуаа рхақәиҭратә қәԥара иазкны. Аҩымҭа хыркәшамкәа инхеит, аха иҟоу аԥшь-хыкгьы аԥхьаҩ иарҳәо маҷым, егьырҭ ацыԥҵәахақәа инарылакны аҭыжьра иаԥсоуп иҳәахьан алитератураҭҵааҩ Руслан Қапба.
Шамил Бганба иажәеинраалақәа реизга "Абзиабара ааԥын" ҭыҵит 1976 шықәсазы. Ишынеибаку ихааӡа иҟоу, ауаҩытәыҩсатә ԥхарра зҵоу лирикоуп. Уи аԥхьагьы, 1957 шықәсазы, ажәлар ирылаҵәеит иахьа уажәраанӡа зегьы бзиа еицырбо, апоет иԥсымҭазы иҭынхаз ашәа "Сакьеи Шакьеи".
Иахьа, аԥсуа музыка аҿар шаҵагылаз ала, издыруада, ишәҟәы заҵә иагәылаԥшны, ргәы иақәшәаша, хит ҿыцк злыҵша цәаҳәақәак рыԥшаар.
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤11👍7
Аԥсуа сахьаркыратә литература ашьаҭа зкыз дреиуоуп аламыс азышәаҳәаҩ Миха Лакрба. Ашәҟәыҩҩы, апоет, адраматург, асценарист, атеатрдырҩы, Аԥсны зҽаԥсазтәыз аҟазара аусзуҩ — диижьҭеи иахьа 125 шықәса ҵуеит (1901 - 1965).
Миха Лакрба инапы злакыз рацәан, абызшәақәа идыруан, иаамҭазы Асовет Еидгылаҿы иҿцаа, инеи-ааи ыҟан, аха хараӡа деицырдыруа дҟазҵаз иновеллақәа роуп. Урҭ тәылас иахьымнеиз маҷуп, жәабала абызшәақәа рахь еиҭаргеит, иашан, адунеи ихьӡ ахыҵәеит. Адунеи иахирҵәеит "ҩышә цәкамбашь ирызмырҵысуа" аԥсуа ламыс аӡбахә.
Миха Лакрба дшылкашәаз дызлааӡаз, ибла иабаз, илымҳа иаҳаз амилаҭтә культура ӡыригон. Хаҭалагьы — иаамысҭашәашьала, иҟазшьала, иуаҩышәала; иџьабаақәа рылагьы. Лымкаала, аԥсуа жәабжь ажанр даҽа хаарак аиҭеит, аформа напҟазала ицәит, аҵакы гәылиршәеит, аԥхьаҩ дзеиуалазаалак, игәы иҭымҵуа.
Шьалуа Инал-иԥа иҳәон: "Аҿа узааӡом, изхоуҳауа ыҟамзар", — ҳәа, Миха Лакрба аҿаԥыцуаа дрызҿлымҳан, ражәабжьқәа аниҵон, "сыуацәа бзиақәа" ҳәа дрышьҭан. Ибаҩхатәра зладууз ала, иара илшон хыҭҳәаала мацарагьы алитература арҿиара, аха хдыррала иалихит ижәлар рдоуҳа иалиааз, рҭоурых еиҭазҳәо аихаҳа-еиҵаҳара амҩа, ражәа амч анарха ацҵара.
Миха Лакрба, зегь раԥхьа иргыланы, аԥсуара дазышәаҳәаҩын. Уи азоуп иацгьы-иахьагьы ижәлар бзиа дзеицырбо, ахәыҷы инаиркны аду иҟынӡа.
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Миха Лакрба инапы злакыз рацәан, абызшәақәа идыруан, иаамҭазы Асовет Еидгылаҿы иҿцаа, инеи-ааи ыҟан, аха хараӡа деицырдыруа дҟазҵаз иновеллақәа роуп. Урҭ тәылас иахьымнеиз маҷуп, жәабала абызшәақәа рахь еиҭаргеит, иашан, адунеи ихьӡ ахыҵәеит. Адунеи иахирҵәеит "ҩышә цәкамбашь ирызмырҵысуа" аԥсуа ламыс аӡбахә.
Миха Лакрба дшылкашәаз дызлааӡаз, ибла иабаз, илымҳа иаҳаз амилаҭтә культура ӡыригон. Хаҭалагьы — иаамысҭашәашьала, иҟазшьала, иуаҩышәала; иџьабаақәа рылагьы. Лымкаала, аԥсуа жәабжь ажанр даҽа хаарак аиҭеит, аформа напҟазала ицәит, аҵакы гәылиршәеит, аԥхьаҩ дзеиуалазаалак, игәы иҭымҵуа.
Шьалуа Инал-иԥа иҳәон: "Аҿа узааӡом, изхоуҳауа ыҟамзар", — ҳәа, Миха Лакрба аҿаԥыцуаа дрызҿлымҳан, ражәабжьқәа аниҵон, "сыуацәа бзиақәа" ҳәа дрышьҭан. Ибаҩхатәра зладууз ала, иара илшон хыҭҳәаала мацарагьы алитература арҿиара, аха хдыррала иалихит ижәлар рдоуҳа иалиааз, рҭоурых еиҭазҳәо аихаҳа-еиҵаҳара амҩа, ражәа амч анарха ацҵара.
Миха Лакрба, зегь раԥхьа иргыланы, аԥсуара дазышәаҳәаҩын. Уи азоуп иацгьы-иахьагьы ижәлар бзиа дзеицырбо, ахәыҷы инаиркны аду иҟынӡа.
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤8👍5🤗4
«Иҟоуп убас аԥсуа ажәак — Аламыс ҳәа. Даара акыр аҵанакуеит, даараӡагьы акыр аанагоит аԥсуа ихы-игәаҿы уи ажәа кьаҿ...
Исаҳақәахьеит аԥсуаа ирҳәоны: "Ҳарҭ аԥсуаа убысҟак ҳмаҷуп, ҳамч зегь еизганы арбаӷьк аҵоукыр, иаашьҭԥааны иаманы ицоит, аха ҳаԥсуа ламыс ҩышә цәкамбашь аурхаргьы, иахьышьҭоу ирзырҵысуам!"
"Аламыс" ҳәа абас аԥсуаа зыӡбахә рымоу ажәа ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру ажәлар рҳәамҭақәа, рашәақәа».
✍🏻 Миха Лакрба
Аламыс иазку ажәаԥҟақәа>>
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Исаҳақәахьеит аԥсуаа ирҳәоны: "Ҳарҭ аԥсуаа убысҟак ҳмаҷуп, ҳамч зегь еизганы арбаӷьк аҵоукыр, иаашьҭԥааны иаманы ицоит, аха ҳаԥсуа ламыс ҩышә цәкамбашь аурхаргьы, иахьышьҭоу ирзырҵысуам!"
Насгьы, иҭабуп аҭак рҳәоит, ҳаԥсуажәа иалоуп "Уаӷа дуаҭабуааит!" — ҳәа. Жәытәнатә аахысгьы аламыс злоу аԥсуа изын хаҵара дус иԥхьаӡамызт, уеизгьы-уеизгьы, ашьаура. Иаармарианы, икылатәаны ахысра акәӡамызт ихаҵараз. Уаӷа уара "иҭабуп" ҳәа уеиҳәо дузыҟаҵозар акәын уанфырхаҵаз, ауаҩ бзиаҵәҟьа ҳәа анузырҳәозгьы. Иус дуум ашьаура. Аҳаиуанқәагьы ирылшо ауп уи. Ашьаура анакәха, — аҽадагьы удҵыгьлоит, алагьы уцҳауеит иургәаар. "Иҭабуп" ҳәа аӷа иузирҳәартә узныҟәозар ауп уанхаҵабзиоу! Убри азоуп "Уаӷа дуаҭабуааит!" — ҳәа жәытәнатәгьы аԥсуажәа иаланы изырҳәо. Аламыс иаҵанакуеит убригьы.
"Аламыс" ҳәа абас аԥсуаа зыӡбахә рымоу ажәа ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру ажәлар рҳәамҭақәа, рашәақәа».
✍🏻 Миха Лакрба
Аламыс иазку ажәаԥҟақәа>>
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤13🔥3❤🔥2👍1
Forwarded from Sputnik Аԥсны
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
🔸Аԥсны Жәлар рсахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа ицәыргақәҵа "Нарҭаа рыҩны" аатит Аҟәа.
Аҟәатәи ацәыргақәҵатә хыбра азалқәа актәии аҩбатәии аихагылақәа рҿы ицәыргоуп аԥсуаа ржәытә епикатә ҳәамҭақәеи, рмифқәеи, ртрадициатә қьабзқәеи ирызку 120 инареиҳаны усумҭа.
Урҭ рыхәҭак еицырдыруа аԥсуа жәабжьҳәаҩ Маадан Сақаниа еиҭеиҳәаз аҭоурыхқәа ирыдҳәалоуп.
"Аԥсуаа нарҭаа ирхылҵшьҭроуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит, урҭ нарҭаа ирхылҵит. Убри аҟнытә Маадан Сақаниа иҳәамҭақәа "Нарҭаа рыҩны" атема даара еилыкка иагәылалоит", — иҳәеит Баҭал Џьапуа.
Џьапуа иҳәеит ас еиԥш атематикатә цәыргақәҵа раԥхьаӡакәны ишымҩаԥысуа.
Ацәыргақәҵа "Нарҭаа рыҩны" аҭааҩцәа рзы иаартуп жәабран 22 рҟынӡа.
Аҟәатәи ацәыргақәҵатә хыбра азалқәа актәии аҩбатәии аихагылақәа рҿы ицәыргоуп аԥсуаа ржәытә епикатә ҳәамҭақәеи, рмифқәеи, ртрадициатә қьабзқәеи ирызку 120 инареиҳаны усумҭа.
Урҭ рыхәҭак еицырдыруа аԥсуа жәабжьҳәаҩ Маадан Сақаниа еиҭеиҳәаз аҭоурыхқәа ирыдҳәалоуп.
"Аԥсуаа нарҭаа ирхылҵшьҭроуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит, урҭ нарҭаа ирхылҵит. Убри аҟнытә Маадан Сақаниа иҳәамҭақәа "Нарҭаа рыҩны" атема даара еилыкка иагәылалоит", — иҳәеит Баҭал Џьапуа.
Џьапуа иҳәеит ас еиԥш атематикатә цәыргақәҵа раԥхьаӡакәны ишымҩаԥысуа.
Ацәыргақәҵа "Нарҭаа рыҩны" аҭааҩцәа рзы иаартуп жәабран 22 рҟынӡа.
❤🔥14👍2🎉2
Уажәшьҭа 80 шықәса инареиҳауп Тҟәарчал арацәа аҵхра иалагеижьҭеи. Иаҳа ихьшәаны иаадыртыз аҩбатәи ашахтагьы аусура ҵысит 1946 шықәсазы. Усҟан Тҟәарчал ақалақь астатус аиухьан (1942), аибашьра иаҿыз Асовет Еидгыла ду иацхраауан. Аха ааглыхрахь анеира акыр аамҭеи аҽазыҟаҵарақәеи аҭаххеит, ари Нестор Лакәаба ихаан, аӷьараҳәа Аԥсны данахагылаз зышьаҭа икхьаз усын.
Тҟәарчал арацәа шыҵоу гәазҭаз аԥсуаа роуп. Уи ҟалеит ХIХ ашәышықәса анҵәамҭазы. Шьхацан аихьшьцылацәа Арышааи, Аргәынааи, Гәарамиааи еицны, рырахә рыманы иахьтәаз, Аҟармара. Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа 11-тәи атом иагәылоуп "Тҟәарчал арацәа шаадырԥшыз" ҳәа хьӡыс измоу, Симон Басариа ихҳәаалоу ажәабжь. Ианиҵеит Валентин Кәаӷәаниа, Шьалодиа Басариа иҳәамҭаны. Даара аинтерес аҵоуп аҭоурыхи аетнографиеи рганахьала, иааҳгоит цыԥҵәахак:
"Ахәыҷқәа ргалон ашьха ианцоз ажәытә. Ахәыҷы дахьнеилакгьы амца далахәмаруеит, арҭ аихымцеи, ашьанҵеи, ацәымсеи ахәыҷқәа аӡә иџьыба иҭазаарын, ауахәа ду ахькажьыз, ацәымса амца наркны, амца ацрарҵеит. Ауахәа амца ахьацрарҵаз иӷыӷкны иҟан, ибылуа ишнеиуаз, ари арацәа ааигәаны хыхь иқәзаарын ԥыҭк, арацәагь амца акит. Адгьыл амца акуа ианалага, уахык, ҩаха, хаха алҩа анықәч, – Иҟозеи?! – рҳәан, ахьшьцәа ҩеит. Иахьҩеиз ауахәа ҳәа агьрымбеит – иццышәхахьан, адгьыл амца акны алҩа ыҵыҩруа ирбеит.
– Ҳаи, Анцәа-ҳазшаз, уаҳзылԥха, ҳаиасны ҳанаауаз Лашькьындар иагәамԥхаз ак ҟаҳҵазар акәхап! – рҳәан, ахәымбыҽха иангәарла зегьы, ашьтәа ԥшӡақәа шьны агәи агәаҵәеи ала Анцәа иашьапкит. Аха ари ахәо иҟазма, мчыбжьык, жәамш адгьыл амца акуп, имкьаҭеит. Ари анымкьаҭаӡа, ақыҭарахь иаарыцҳаит абыргқәа рахь, – Адгьыл амца акит, – ҳәа..."
Анаҩс, ажәабжь ишаҳәо ала, Аҟәа Ашьхарыуаа рышкол иҭаз Едрыс Аршба иџьыба иҭаҵаны игеит ԥхныгак иаҟараз арацәа ҽыҭк. Ианырба, атәы здыруаз иҭырҵаан, еилкаахеит ахаҳә рацәа шакәыз. Аԥсуаа "аӷба рацәа" ҳәагьы иашьҭан иара, анкьа аӷбарныҟәага былтәыс иахьыҟаз азы. Дырмит Гәлиа ибызшәаҿы иуԥыло "амца ӷба" аетимологиа ахьынтәаауагьы уи ауп.
📖
А́ихьшьцылацәа — зырахә еилаҵаны ашьха изго ахьшьцәа
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Тҟәарчал арацәа шыҵоу гәазҭаз аԥсуаа роуп. Уи ҟалеит ХIХ ашәышықәса анҵәамҭазы. Шьхацан аихьшьцылацәа Арышааи, Аргәынааи, Гәарамиааи еицны, рырахә рыманы иахьтәаз, Аҟармара. Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа 11-тәи атом иагәылоуп "Тҟәарчал арацәа шаадырԥшыз" ҳәа хьӡыс измоу, Симон Басариа ихҳәаалоу ажәабжь. Ианиҵеит Валентин Кәаӷәаниа, Шьалодиа Басариа иҳәамҭаны. Даара аинтерес аҵоуп аҭоурыхи аетнографиеи рганахьала, иааҳгоит цыԥҵәахак:
"Ахәыҷқәа ргалон ашьха ианцоз ажәытә. Ахәыҷы дахьнеилакгьы амца далахәмаруеит, арҭ аихымцеи, ашьанҵеи, ацәымсеи ахәыҷқәа аӡә иџьыба иҭазаарын, ауахәа ду ахькажьыз, ацәымса амца наркны, амца ацрарҵеит. Ауахәа амца ахьацрарҵаз иӷыӷкны иҟан, ибылуа ишнеиуаз, ари арацәа ааигәаны хыхь иқәзаарын ԥыҭк, арацәагь амца акит. Адгьыл амца акуа ианалага, уахык, ҩаха, хаха алҩа анықәч, – Иҟозеи?! – рҳәан, ахьшьцәа ҩеит. Иахьҩеиз ауахәа ҳәа агьрымбеит – иццышәхахьан, адгьыл амца акны алҩа ыҵыҩруа ирбеит.
– Ҳаи, Анцәа-ҳазшаз, уаҳзылԥха, ҳаиасны ҳанаауаз Лашькьындар иагәамԥхаз ак ҟаҳҵазар акәхап! – рҳәан, ахәымбыҽха иангәарла зегьы, ашьтәа ԥшӡақәа шьны агәи агәаҵәеи ала Анцәа иашьапкит. Аха ари ахәо иҟазма, мчыбжьык, жәамш адгьыл амца акуп, имкьаҭеит. Ари анымкьаҭаӡа, ақыҭарахь иаарыцҳаит абыргқәа рахь, – Адгьыл амца акит, – ҳәа..."
Анаҩс, ажәабжь ишаҳәо ала, Аҟәа Ашьхарыуаа рышкол иҭаз Едрыс Аршба иџьыба иҭаҵаны игеит ԥхныгак иаҟараз арацәа ҽыҭк. Ианырба, атәы здыруаз иҭырҵаан, еилкаахеит ахаҳә рацәа шакәыз. Аԥсуаа "аӷба рацәа" ҳәагьы иашьҭан иара, анкьа аӷбарныҟәага былтәыс иахьыҟаз азы. Дырмит Гәлиа ибызшәаҿы иуԥыло "амца ӷба" аетимологиа ахьынтәаауагьы уи ауп.
А́ихьшьцылацәа — зырахә еилаҵаны ашьха изго ахьшьцәа
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤11👍8😇2
Жана Ачба иҳәамҭоу, афоризмқәа ирышьашәалоу ацәаҳәақәа
Аҵабырг иахылҵыз ажәа
Аҳәаццышә еиԥш иҵархоит.
Амц иахылҵыз ажәа
Ашәхымс иузахыгом, ицагәхоит.
***
Ажәа хаа аҵкыс
Ажәа аша еиӷьуп.
Ҳаскьын ашоуп
Ахәшә злырхуа,
Ачымазаҩ ихәо,
Иоур ианаамҭоу.
***
Ашьыцра, ахәангара
Ауаҩы дҭанархоит,
Ацлабра, аисара
Ауаҩы дыҭнагоит.
***
Ушнеиуа умҩахҟьар,
Ахага уиҿашәар,
Уеимаагьы иҭ,
Ухылԥагьы иҭ,
Наҟ уиԥырҵ,
Имҩа уаныҵ.
***
Ауаа рӡамҩа
Ахәыц иадыршәылаз ибон,
Иара ишә-гәашә илажьу
Аԥарч гәеиҭаӡомызт...
***
"Згәы цаз"
Лыхны ашҭа ҳантәаз,
Аҭәа ду ашьашәыр иамкуаз,
Аалӡга аибашьра ҳаныҟаз,
Жьак атәарҭа зызхаз
Шьмаф-иԥа ахаҵа, уаа...
***
Ажьи адунеи иԥсахын,
Ицәеихеи иԥызеи нхеит.
Аҟәыш адунеи иԥсахын,
Иажәа ауаа ирзынхеит.
📆 Аҷандаратәи аԥхьарцарҳәаҩы, апоет-сатирик, жәлар рҿаԥыц традициа аиқәырхаҩ Жана Ачба диижьҭеи сынтәа 180 шықәса ҵуеит. Афоризмқәа — Гьаргь Гәыблиа еиқәиршәаз ашәҟәы "Жана Ачба: Зхылԥа зқьашаноу" аҟынтә
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Аҵабырг иахылҵыз ажәа
Аҳәаццышә еиԥш иҵархоит.
Амц иахылҵыз ажәа
Ашәхымс иузахыгом, ицагәхоит.
***
Ажәа хаа аҵкыс
Ажәа аша еиӷьуп.
Ҳаскьын ашоуп
Ахәшә злырхуа,
Ачымазаҩ ихәо,
Иоур ианаамҭоу.
***
Ашьыцра, ахәангара
Ауаҩы дҭанархоит,
Ацлабра, аисара
Ауаҩы дыҭнагоит.
***
Ушнеиуа умҩахҟьар,
Ахага уиҿашәар,
Уеимаагьы иҭ,
Ухылԥагьы иҭ,
Наҟ уиԥырҵ,
Имҩа уаныҵ.
***
Ауаа рӡамҩа
Ахәыц иадыршәылаз ибон,
Иара ишә-гәашә илажьу
Аԥарч гәеиҭаӡомызт...
***
"Згәы цаз"
Лыхны ашҭа ҳантәаз,
Аҭәа ду ашьашәыр иамкуаз,
Аалӡга аибашьра ҳаныҟаз,
Жьак атәарҭа зызхаз
Шьмаф-иԥа ахаҵа, уаа...
***
Ажьи адунеи иԥсахын,
Ицәеихеи иԥызеи нхеит.
Аҟәыш адунеи иԥсахын,
Иажәа ауаа ирзынхеит.
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤11👍7🔥3
Даара игәалсра дууп Пиотр Кәыҵниа иԥсҭазаара дахьалҵыз. Аԥсуаа рантропологиа аганахьала даӡәыкны иҳамаз аҵарауаҩ нага.
Пиотр Кәыҵниа икандидаттә диссертациа Аԥсны ашьагәыҭ жәлар рморфологиатә ҷыдарақәа ирызкын, қәҿиарала ихьчеит Москватәи аҳәынҭқарратә университет иатәу Антропологиа аинститут аҟны 1983 шықәсазы. Ақәра ду нызҵыз рыҭҵааразы Аԥсны имҩаԥысуаз жәларбжьаратәи амедико-биологиатә експедициақәа дрылахәын. 40 шықәса инареиҳаны Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны аус иуит.
Илшамҭа дуқәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас абиологиа амаҭәар иманшәаланы, игәылҭәааны аԥсышәала иахьирцәажәаз — аҵиаақәа ртәы хазы, аԥстәқәа ртәы хазы. Аҵыхәтәан иҭыҵыз иусумҭа дуқәа иреиуоуп 20 шықәса инареиҳаны аус здиулоз аԥсуа жәлақәа рхылҵшьҭреи ажьрацәарақәеи ирызку ишәҟәы. Жәлацыԥхьаӡа 150 хсаала еиқәиршәеит уи азы.
Иҟоуп макьанагьы акьыԥхь зымбац иҭҵаамҭақәа.
Пиотр Кәыҵниа дшыҷкәыназ аԥсуаа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара иалагылаз рабиԥара даҵанакуеит, "60-ҩык рышәҟәы" ҳәа аҭоурых иадыруа знапы аҵазҩыз дреиуоуп. Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра далахәын, аамҭала Нхыҵ-Кавказ Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак апресс-маҵзура аусура ҳәаақәиҵон.
Аҭҵаарадырраҿы иҟаиҵаз илагала хатәразы "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара ианашьан. Иуаҩреи иҭакԥхықәреи ҳаракӡан. Иус ахы инаркны аҵыхәанӡа агәра игон, икамыжькәа даҿын. Ихьӡ казмыршәуа иааԥсарақәа рацәоуп. Иԥсаҭа лашахааит!
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Пиотр Кәыҵниа икандидаттә диссертациа Аԥсны ашьагәыҭ жәлар рморфологиатә ҷыдарақәа ирызкын, қәҿиарала ихьчеит Москватәи аҳәынҭқарратә университет иатәу Антропологиа аинститут аҟны 1983 шықәсазы. Ақәра ду нызҵыз рыҭҵааразы Аԥсны имҩаԥысуаз жәларбжьаратәи амедико-биологиатә експедициақәа дрылахәын. 40 шықәса инареиҳаны Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны аус иуит.
Илшамҭа дуқәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас абиологиа амаҭәар иманшәаланы, игәылҭәааны аԥсышәала иахьирцәажәаз — аҵиаақәа ртәы хазы, аԥстәқәа ртәы хазы. Аҵыхәтәан иҭыҵыз иусумҭа дуқәа иреиуоуп 20 шықәса инареиҳаны аус здиулоз аԥсуа жәлақәа рхылҵшьҭреи ажьрацәарақәеи ирызку ишәҟәы. Жәлацыԥхьаӡа 150 хсаала еиқәиршәеит уи азы.
Иҟоуп макьанагьы акьыԥхь зымбац иҭҵаамҭақәа.
Пиотр Кәыҵниа дшыҷкәыназ аԥсуаа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара иалагылаз рабиԥара даҵанакуеит, "60-ҩык рышәҟәы" ҳәа аҭоурых иадыруа знапы аҵазҩыз дреиуоуп. Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра далахәын, аамҭала Нхыҵ-Кавказ Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак апресс-маҵзура аусура ҳәаақәиҵон.
Аҭҵаарадырраҿы иҟаиҵаз илагала хатәразы "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара ианашьан. Иуаҩреи иҭакԥхықәреи ҳаракӡан. Иус ахы инаркны аҵыхәанӡа агәра игон, икамыжькәа даҿын. Ихьӡ казмыршәуа иааԥсарақәа рацәоуп. Иԥсаҭа лашахааит!
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤8🙏7🔥3
📌 Ажәа бзиоуп
Аԥсы́раӡа
"Зыԥсы раӡоу" — зынӡа ԥсыцәгьарак злам, адунеи хызфаарц иашьҭам, ақьиа, аԥсыцқьа, ауаҩ иаша. Аԥсҭазаараҿы абас рҳәоит амалрҳаразы аӡәы ихәура иҭамло, амаҷ зхы алазыгӡо, ахпатуқәҵара злоу, зхәы иаҭәҳәаны изфо ауаа рзы.
Ажәа ахалагьы "агәыраӡа-ԥсыраӡа" ҳәа еилангьы иаҳԥылоит асахьаркыратә литератураҿы (Рушьбеи Смыр, Инна Ҳашԥҳа, Белла Барцыц ражәеинраалақәа рҿы). Аха иаҳараку астиль мацара иатәны иҟаӡам, аԥсшәа иагәҭылсоу ажәоуп.
Иаҳҳәап, ашәарыцацәа рзы иуҳәар ауеит "рыԥсы раӡоуп" ҳәа, абна алеишәа еиламгакәа иқәныҟәозар: ирзышьҭыхуа аиҳа рымшьуазар, зынӡа аԥсқьарра, аԥсымҭәра амԥангьы иҟамзар, ашәарах, аԥсаатә хырымшьаауазар. "Зыԥсра аахьоу ҳаҭ; зыԥсра ааигәам ҳадумжьалан" ҳәа иҟоу аформулақәа ирыҵоу аидеиа уагәылаԥшыр, аԥсыраӡара иатәуп. Хара уԥшуазар — ахеиқәырхара, аԥсабара аиҷаҳара.
Аԥсыраӡара ауаҩы ициӡом, дшәыцыԥхьаӡа дзызнеиуа уаҩышәароуп. Ианакәызаалак аматериалтә дунеи аҿы ауаҩԥсхылҵ дхызхуаз рацәан, ирацәоуп, аха инеиужьны иҽеимҭозароуп, аҽынкылара илазароуп. Шәышықәсала иаауа адинхаҵарақәа рҟынгьы ачгарақәа (аҿбаарақәа), ма еиуеиԥшым аскезақәа ззырхоугьы, раԥхьаӡа иргыланы, аԥсыраӡара ауп (духовное очищение; нравственное совершенствование).
#ажәа_бзиоуп
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Аԥсы́раӡа
"Зыԥсы раӡоу" — зынӡа ԥсыцәгьарак злам, адунеи хызфаарц иашьҭам, ақьиа, аԥсыцқьа, ауаҩ иаша. Аԥсҭазаараҿы абас рҳәоит амалрҳаразы аӡәы ихәура иҭамло, амаҷ зхы алазыгӡо, ахпатуқәҵара злоу, зхәы иаҭәҳәаны изфо ауаа рзы.
Ажәа ахалагьы "агәыраӡа-ԥсыраӡа" ҳәа еилангьы иаҳԥылоит асахьаркыратә литератураҿы (Рушьбеи Смыр, Инна Ҳашԥҳа, Белла Барцыц ражәеинраалақәа рҿы). Аха иаҳараку астиль мацара иатәны иҟаӡам, аԥсшәа иагәҭылсоу ажәоуп.
Иаҳҳәап, ашәарыцацәа рзы иуҳәар ауеит "рыԥсы раӡоуп" ҳәа, абна алеишәа еиламгакәа иқәныҟәозар: ирзышьҭыхуа аиҳа рымшьуазар, зынӡа аԥсқьарра, аԥсымҭәра амԥангьы иҟамзар, ашәарах, аԥсаатә хырымшьаауазар. "Зыԥсра аахьоу ҳаҭ; зыԥсра ааигәам ҳадумжьалан" ҳәа иҟоу аформулақәа ирыҵоу аидеиа уагәылаԥшыр, аԥсыраӡара иатәуп. Хара уԥшуазар — ахеиқәырхара, аԥсабара аиҷаҳара.
Аԥсыраӡара ауаҩы ициӡом, дшәыцыԥхьаӡа дзызнеиуа уаҩышәароуп. Ианакәызаалак аматериалтә дунеи аҿы ауаҩԥсхылҵ дхызхуаз рацәан, ирацәоуп, аха инеиужьны иҽеимҭозароуп, аҽынкылара илазароуп. Шәышықәсала иаауа адинхаҵарақәа рҟынгьы ачгарақәа (аҿбаарақәа), ма еиуеиԥшым аскезақәа ззырхоугьы, раԥхьаӡа иргыланы, аԥсыраӡара ауп (духовное очищение; нравственное совершенствование).
#ажәа_бзиоуп
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤9👍7💯3
Иҟоуп ажәа "ахьырԥар", иҟоуп "ахьы́ԥҳар". Аԥсны Жәлар рпоет Мушьни Лашәриа иӡбеит, ихы иаирхәеит ари ажәа, ҳаибашьраан рашьцәа ирывагыланы, гәымшәарыла аӷа дыԥхьазцоз аҭыԥҳацәа ирызкны, инаҵшьны дара рлагала алкааразы. Саҭанеи Гәашьа лхьыԥҳар — уамакала исахьаркуп, иагьҵабыргуп изыхҳәаау рзы.
Лыԥсы ҭаны дыҟазҭгьы, иахьа лықәраныҳәа лыхьӡон афырԥҳәызба Раиса Кәырыкьԥҳа — "Аԥсны Афырхаҵа" ҳәа ахьӡ занашьоу аибашьҩы, амедеиҳәшьа. Дыҟам ҳтәылаҿы иззымдыруа ешыратәи ари аҭаацәара рҭоурых. Аӷа иҿагылан цәак-жьык иалҵыз аишьцәа ҩыџьа, аиҳәшьцәа ҩыџьа; аԥшьҩыкгьы рыԥсадгьыл рхы ақәырҵеит. Светлана Кәырыкьԥҳа 1994 шықәсазы Гал араион дҭахеит, Раисеи ҩыџьа лашьцәеи (Славик, Иура) — аибашьра адәаҿы.
Раиа 26 шықәса лхыҵуан, дҭаацәарамызт. Қәаршыҩҵас иаауазаргьы, ахы даҿагыланы ахәцәа алылгон, иҿалҳәон. Ианартәи, Марттәи ажәыларақәа раан 60-ҩык инареиҳаны аибашьцәа рыԥсы дахәеит. Агәымшәаразы амедал ланашьан, лхаҭагьы дырхәхьан. Лыԥсҭазаара ҿахҵәеит Ԥхынгәымзатәи ажәылараан, Ҳабҩықә ашьха, луалԥшьа шыналыгӡоз. Лара дҭахеит, аха иҟоуп лыхьӡ казмыршәуа Аԥсны. Ԥсоу-Егры амҩаду ушану Ешыраҟа убжьалозар, ақыҭа агәы иалган уназго амҩа Аԥсны Афырхаҵа Раиса Кәырыкьԥҳа лыхьӡ ахуп.🏔
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Лыԥсы ҭаны дыҟазҭгьы, иахьа лықәраныҳәа лыхьӡон афырԥҳәызба Раиса Кәырыкьԥҳа — "Аԥсны Афырхаҵа" ҳәа ахьӡ занашьоу аибашьҩы, амедеиҳәшьа. Дыҟам ҳтәылаҿы иззымдыруа ешыратәи ари аҭаацәара рҭоурых. Аӷа иҿагылан цәак-жьык иалҵыз аишьцәа ҩыџьа, аиҳәшьцәа ҩыџьа; аԥшьҩыкгьы рыԥсадгьыл рхы ақәырҵеит. Светлана Кәырыкьԥҳа 1994 шықәсазы Гал араион дҭахеит, Раисеи ҩыџьа лашьцәеи (Славик, Иура) — аибашьра адәаҿы.
Раиа 26 шықәса лхыҵуан, дҭаацәарамызт. Қәаршыҩҵас иаауазаргьы, ахы даҿагыланы ахәцәа алылгон, иҿалҳәон. Ианартәи, Марттәи ажәыларақәа раан 60-ҩык инареиҳаны аибашьцәа рыԥсы дахәеит. Агәымшәаразы амедал ланашьан, лхаҭагьы дырхәхьан. Лыԥсҭазаара ҿахҵәеит Ԥхынгәымзатәи ажәылараан, Ҳабҩықә ашьха, луалԥшьа шыналыгӡоз. Лара дҭахеит, аха иҟоуп лыхьӡ казмыршәуа Аԥсны. Ԥсоу-Егры амҩаду ушану Ешыраҟа убжьалозар, ақыҭа агәы иалган уназго амҩа Аԥсны Афырхаҵа Раиса Кәырыкьԥҳа лыхьӡ ахуп.
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤12❤🔥5
АԤСУА ӠӶАБЦӘА
Аӡәгьы иҟынтәи ишәыдмызт шәеибашьы ҳәа,
Абџьар шьҭыхны шәнеи, аӷа дышәшьы ҳәа…
Еиҭаҳәашьа змам акы шәыхнахит:
Шәеимаа ласқәа магәла ишәыԥсахит!..
Ҭацамаҭәан уаҟа шәбымба-кьаҿқәа,
Ахарантәи игәеиҭон аӷа урҭқәа!
Шәеиха-хылԥеи ишәкыз автомати,
Дыззыԥшымыз шәгәымшәареи шәзанааҭи!..
Мап ацәышәкит ааԥсара, ацәа,
Шәрывагыла шәеибашьуан ахацәа!
Шәрывагыла ашьхақәа шәырхысит,
Гәашьа лхьыԥҳар шәакәын –
Шәгәы мыҭрысит!
Иахьеиларҵоз, асакаса шәаҵа,
Деиқәшәырхон инажәгоз афырхаҵа!..
Даҽазных –
Ҽакала шәашьцәа шәрыхәон:
Усҟан урҭ ашәала ргәы шәырҿыхон!
Заҟаҩ шәхымҭа-камшәа иҭанархази,
Заҟаҩ рыхәра ҿашәҳәеи – еиқәшәырхази!..
Заҟаҩ ма шәыбжьара иҭахада,
Иныҵакны руасиаҭ-ажәа зарҳәада?
Сыҟанаҵ са сашәа урҭ ирзыҟоуп,
Сыҟанаҵ – рыԥс аҵаҟа сыԥсы ыҟоуп!
Аԥсуа ӡӷабцәа, аԥсуа имрахәага,
Игәыӷра-маӡа, имра лашарбага!..
✍🏻 Мушьни Лашәриа
#алирика
Асахьаҿы: Игор Смыр ичаԥамҭа "Аиааира аԥааимбарцәа"
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Аӡәгьы иҟынтәи ишәыдмызт шәеибашьы ҳәа,
Абџьар шьҭыхны шәнеи, аӷа дышәшьы ҳәа…
Еиҭаҳәашьа змам акы шәыхнахит:
Шәеимаа ласқәа магәла ишәыԥсахит!..
Ҭацамаҭәан уаҟа шәбымба-кьаҿқәа,
Ахарантәи игәеиҭон аӷа урҭқәа!
Шәеиха-хылԥеи ишәкыз автомати,
Дыззыԥшымыз шәгәымшәареи шәзанааҭи!..
Мап ацәышәкит ааԥсара, ацәа,
Шәрывагыла шәеибашьуан ахацәа!
Шәрывагыла ашьхақәа шәырхысит,
Гәашьа лхьыԥҳар шәакәын –
Шәгәы мыҭрысит!
Иахьеиларҵоз, асакаса шәаҵа,
Деиқәшәырхон инажәгоз афырхаҵа!..
Даҽазных –
Ҽакала шәашьцәа шәрыхәон:
Усҟан урҭ ашәала ргәы шәырҿыхон!
Заҟаҩ шәхымҭа-камшәа иҭанархази,
Заҟаҩ рыхәра ҿашәҳәеи – еиқәшәырхази!..
Заҟаҩ ма шәыбжьара иҭахада,
Иныҵакны руасиаҭ-ажәа зарҳәада?
Сыҟанаҵ са сашәа урҭ ирзыҟоуп,
Сыҟанаҵ – рыԥс аҵаҟа сыԥсы ыҟоуп!
Аԥсуа ӡӷабцәа, аԥсуа имрахәага,
Игәыӷра-маӡа, имра лашарбага!..
✍🏻 Мушьни Лашәриа
#алирика
Асахьаҿы: Игор Смыр ичаԥамҭа "Аиааира аԥааимбарцәа"
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤11❤🔥5👍5
Бзыԥ аӡиас абахәбжьара иахьҭысуа илахыкны, иахьа зшьапы чаԥоу аихатәы цҳа ахьху азааигәара ашәышықәсақәа раԥхьа аӡахәацҳа хын. Ацҳа рыбжьан аӡиас нырцә-аарцә инхоз ауаажәлар. Ацҳа бжьан уҳәа, аимадара бжьан уҳәа – акоуп, аха араҟа ацҳа ахаҭагьы еимадагас иҟан. Ажәлар рҳәамҭа иаанагеит иџьашьахәу уи аҭоурых (алегенда).
Уажәы аҵкысгьы аԥсабара еиԥынчыла, бна иаҵәала ихҟьан Бзыԥ аԥшаҳәақәа. Аԥсуаа рмал ду – ашьхеи, абнеи, адгьыл кәазеи – рхы аланыҟәыргон. Аха ихырҵәаган ирзыҟалон усҟан хаҵарас иԥхьаӡаз арҳәрақәеи ақәыларақәеи. Ас ҳамыхәеит рҳәан, Бзыԥ аԥсҭа наҟ-ааҟ иҭанхоз ажәлар еибырҳәеит дара-дара рыбжьара ақәыларақәа аанкылазарц, иагьхырҵеит ҩ-ԥаҩк рыбжьара аӡахәацҳа. Аԥсуа бнаӡахәақәа даара иҿион, рҽырҟьон, иагьыӷәӷәан; аӡԥаҩқәа рҿы еиҭарҳауан, зыԥсы ҭоу цҳас ихыларц, неиааигас.
Бзыԥтәи аныхабааи, аҳҭынреи, абааҭӡы ашьҭамҭақәеи иахьагьы ахәы иқәгылоуп. Уи ахәы иамариашаны нырцә, Калдахәарагьы абаахырӷәӷәарҭа гылан. Аӡахәацҳа хырҵеит абарҭ аҩ-баак рыбжьара. Еибырҳәеит рынхара-бзазара еибеиԥшны ишымҩаԥыргало – аамҭаказы иныҳәо, аамҭаказы крырфо, аамҭаказы русқәа ирылаго. Еибадыргас ирыман ацҳа: ҳалагеит аанарго идырҵысуан ганкахьала, ҳаргьы ҳахиоуп – аҭакс идырҵысуан наҟтәирахь. Ҟыҟ-ҿыҟда, аџьџьаҳәа рынхамҩа шьақәгылт анхацәа, ргәы ҭынчын аҳцәа. Ус ишыҟаз раӷацәа иаараҳан, ирыҵашьыцын, еичдырчарц рыӡбеит, ианакәӡамыз ацҳа иахо иалагеит. Реибадырга амц шаҳәоз анеилкааха, аиқәшаҳаҭра зыбжьаз аҩ-ганк агәреибамгара, агәынҷыхьа рыбжьалеит, имеибашьыр ада ԥсыхәа рымамкәа...
Бзыԥтәи абааи Калдахәаратәи абааи еиқәырҵеижьҭеи зқьышықәса инареиҳауп, Аԥсуа аҳра ахаан иргылан. Калдахәаратәи абаа аӡымҩангага аман, аӷа иҭеикыргьы ӡыла еиқәшәан. Аԥсны архитектуратә баҟақәа ҭызҵаауаз археолог Иури Воронов дрыхцәажәеит арҭ аҭыԥқәа. Аӡы аҵыҵырҭа ибеит 150 метра абаа иҩахыкны. Ара иугәаламшәар ауам аԥсуа жәаԥҟа: "Аӡыхь ахьыҵыҵыц иҵыҵуеит".
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Уажәы аҵкысгьы аԥсабара еиԥынчыла, бна иаҵәала ихҟьан Бзыԥ аԥшаҳәақәа. Аԥсуаа рмал ду – ашьхеи, абнеи, адгьыл кәазеи – рхы аланыҟәыргон. Аха ихырҵәаган ирзыҟалон усҟан хаҵарас иԥхьаӡаз арҳәрақәеи ақәыларақәеи. Ас ҳамыхәеит рҳәан, Бзыԥ аԥсҭа наҟ-ааҟ иҭанхоз ажәлар еибырҳәеит дара-дара рыбжьара ақәыларақәа аанкылазарц, иагьхырҵеит ҩ-ԥаҩк рыбжьара аӡахәацҳа. Аԥсуа бнаӡахәақәа даара иҿион, рҽырҟьон, иагьыӷәӷәан; аӡԥаҩқәа рҿы еиҭарҳауан, зыԥсы ҭоу цҳас ихыларц, неиааигас.
Бзыԥтәи аныхабааи, аҳҭынреи, абааҭӡы ашьҭамҭақәеи иахьагьы ахәы иқәгылоуп. Уи ахәы иамариашаны нырцә, Калдахәарагьы абаахырӷәӷәарҭа гылан. Аӡахәацҳа хырҵеит абарҭ аҩ-баак рыбжьара. Еибырҳәеит рынхара-бзазара еибеиԥшны ишымҩаԥыргало – аамҭаказы иныҳәо, аамҭаказы крырфо, аамҭаказы русқәа ирылаго. Еибадыргас ирыман ацҳа: ҳалагеит аанарго идырҵысуан ганкахьала, ҳаргьы ҳахиоуп – аҭакс идырҵысуан наҟтәирахь. Ҟыҟ-ҿыҟда, аџьџьаҳәа рынхамҩа шьақәгылт анхацәа, ргәы ҭынчын аҳцәа. Ус ишыҟаз раӷацәа иаараҳан, ирыҵашьыцын, еичдырчарц рыӡбеит, ианакәӡамыз ацҳа иахо иалагеит. Реибадырга амц шаҳәоз анеилкааха, аиқәшаҳаҭра зыбжьаз аҩ-ганк агәреибамгара, агәынҷыхьа рыбжьалеит, имеибашьыр ада ԥсыхәа рымамкәа...
Бзыԥтәи абааи Калдахәаратәи абааи еиқәырҵеижьҭеи зқьышықәса инареиҳауп, Аԥсуа аҳра ахаан иргылан. Калдахәаратәи абаа аӡымҩангага аман, аӷа иҭеикыргьы ӡыла еиқәшәан. Аԥсны архитектуратә баҟақәа ҭызҵаауаз археолог Иури Воронов дрыхцәажәеит арҭ аҭыԥқәа. Аӡы аҵыҵырҭа ибеит 150 метра абаа иҩахыкны. Ара иугәаламшәар ауам аԥсуа жәаԥҟа: "Аӡыхь ахьыҵыҵыц иҵыҵуеит".
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤12👍9❤🔥3
Аԥсны дааны дыҟоуп Елчын Аӡынԥҳа, аҵарауаҩ қәыԥш, аԥҳәызба еилыҷҷа, азинхьчаҩ, ООН Афорум 18-тәи аизараҿы зыԥсадгьыл ахьӡала аҿҿаҳәа ицәажәаз. Уи лықәгылара жәҩангәашәԥхьара еимҟьарак еиԥш иеигәырӷьеит аԥсуаа зегьы. Атәым жәҩан аҵаҟагьы еиқәхеит, иӡуам аԥсуа иҿахәы, иҟоуп сыжәлар, иҟоуп сыԥсадгьыл, имыцәеит сабдуцәа рхәышҭаара — абри ауп илҳәаз иаанагоз. Ари агәымшәара аҭахын — ҳаӷацәа лықәмақаруан, аха урҭқәа акгьы хьаас иҟалымҵеит.
Аԥсуаа еснагь иззышәаҳәоз аҟазшьақәа аалырԥшит Аӡынԥҳа-гәымшәа. Ҳауаажәлар илзыркыз ажәа ҟәанда, ажәа еинраала, аныҳәаԥхьыӡ ллымҳа иадырҳаит иахьа, ақалақь-фырхаҵа Гәдоуҭа илԥылеит, дгәыдыркылт-дхыдыркылт, ллакҭа иҭаԥшит! Гәашьа лхьыԥҳар дреиуами Елчынгьы, дышәҩыкхааит!
Авидео аҿы дцәажәоит Руслан Аӡынба
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Аԥсуаа еснагь иззышәаҳәоз аҟазшьақәа аалырԥшит Аӡынԥҳа-гәымшәа. Ҳауаажәлар илзыркыз ажәа ҟәанда, ажәа еинраала, аныҳәаԥхьыӡ ллымҳа иадырҳаит иахьа, ақалақь-фырхаҵа Гәдоуҭа илԥылеит, дгәыдыркылт-дхыдыркылт, ллакҭа иҭаԥшит! Гәашьа лхьыԥҳар дреиуами Елчынгьы, дышәҩыкхааит!
Авидео аҿы дцәажәоит Руслан Аӡынба
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤12🔥4
Ахьыуардын
🧩 Ажәахырҿиаара Ахцәыԥны́ҳәа – праздник женской косы; моление девушек, чтобы коса хорошо росла Х-шьаҭак реилаларала ишьақәгылоу ажәоуп: ахцәы + аԥара́ + аныҳәа (букв.: праздник-молитва плетения косы). Аԥсуаа иҟарҵон, ажәарқәа ирнуп. Аха амҩаԥгашьа атәы…
Аԥҳәызба лыхцәы аԥшӡареи ауреи аазырԥшуа ажәеицааирақәа 13 🤩
• Лыхцәы шьқьыруа;
• Лыхцәы қамызуа;
• Лыхцәы кьларуа;
• Лыхцәы дашьаҳауа;
• Лыхцәы асаара ишьҭасуа;
• Лыхцәы бырфын еилаӡсо;
• Лыхцәы цырцыр еилԥхаауа;
• Лыхцәы жәпа ду аалыдҳало;
• Лыхцәы лӡара илахысуа;
• Лыхцәы лшьамхаҟынӡа илеиуа;
• Лыхцәы лшьапаҟынӡа инаӡо;
• Лыхцәы лкалҭ иахьыӡсо;
• Лыхцәи лкалҭи еиҟараны.
Шәаргьы иацышәҵа.
Ахцәы́ҭәҳәа ажәақәа рыԥхьара>>
Ахцәныҟәгашьа иазку астатиа>>
Афото: blyagozulifa
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
• Лыхцәы шьқьыруа;
• Лыхцәы қамызуа;
• Лыхцәы кьларуа;
• Лыхцәы дашьаҳауа;
• Лыхцәы асаара ишьҭасуа;
• Лыхцәы бырфын еилаӡсо;
• Лыхцәы цырцыр еилԥхаауа;
• Лыхцәы жәпа ду аалыдҳало;
• Лыхцәы лӡара илахысуа;
• Лыхцәы лшьамхаҟынӡа илеиуа;
• Лыхцәы лшьапаҟынӡа инаӡо;
• Лыхцәы лкалҭ иахьыӡсо;
• Лыхцәи лкалҭи еиҟараны.
Шәаргьы иацышәҵа.
Ахцәы́ҭәҳәа ажәақәа рыԥхьара>>
Ахцәныҟәгашьа иазку астатиа>>
Афото: blyagozulifa
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤19🔥5👍3
Пицунда амзара ҳәырԥсарраны иҟалеижьҭеи 100-шықәса ҵуеит сынтәа — аԥҵара арыцхәс ишьҭыхуп жәабран 9, 1926 шықәса. Усҟан ҩышә десҭын инареиҳаны адгьыл аҳәынҭқарратә хылаԥшра иаҵанакит. Даҽа 40 шықәса рнаҩс, 1966 рзы, Пицундатәи аҳәырԥсарра иадҵан Мысрагьы.
Пицунда-Мысратәи аҳәырԥсарра аҵакыра ԥшь-нызқь гектар инарзынаԥшуеит (зынӡа Аԥсны бнала ихҟьоуп 527 нызқь гектар). Ҽаџьара иҟам ашәаԥыџьаԥ хкқәа шәкы рҟынӡа уԥылоит ара, ҳадунеи иақәлоу амзаҵла анаҩсгьы, ашыц, аҵыҵындраҵла ҟаԥшь, ажәҩарӡы, ахаҳәрагәил ҟрымтәи уҳәа убас егьырҭьы.
Ари аҳәырԥсарра аиԥш зеиԥшу ыҟаӡам адунеи аҿы. Пицунда ԥсшьарҭа қалақьны аҿиара зыбзоуроугьы, аԥхьаӡа иргыланы, иуникалтәу аԥсабароуп. Иахьа иаҳбо амзаҵлақәа абраҵәҟьа ирызҳауеит акыр миллион шықәса раахыс. Бзыԥ аӡиас ахы анааҵнах инаркны амшын ахь иаанагоз ахаҳә-мҿыхәи, анышәи, аԥслымӡи еилало-еилало ирчаԥеит Пицундатәи акра. Нас убра, амшын ахықә аҟынҵәҟьа, аԥслымӡраҿы иагәаԥханы игылеит амзаҵла, иҿиеит амзара.
Апалеоботаникцәа ишырҳәо ала, Ҟрым-Кавказтәи ажәытәӡатәи аԥсабара ацынҵәарахс иҟоу ҵиаауп иара. Угәы иамыхәар ауам аҳәырԥсарра агәцаракреи ахылаԥшреи ахьагым ԥыхьеиԥш иахьагьы.
Пицунда акра уанаавшәалак, ҟәарала уҿыноухар, сааҭкгьы уқәхом Амбаранӡа, устәи нас зынӡа иааигәоуп Мгәыӡырхәа агаҿа — арҭ аҭыԥқәа ирыбжьанакыз зегьы ҳәырԥсарроуп. Мысра ахәқәа бнала ибеиоуп, даара иԥшӡоуп: аџьра, ахьацара, аԥсара, ааигәанӡа ирацәан ахьагьы. Аԥсабара блахкыгоуп ашықәс аамҭақәа зегьы рзы, аҳауа зҩыдоуп мзашала, ԥсафҩыла илаҳалаҳауа. Аԥхын ишынеибакәу иаҵәабӷьыла иҭалаҳауп, ихьшәашәараӡа уныҵалоит. Мысреи Пицундеи ҭоурыхлагьы иӷәӷәоуп, арҭ аҭыԥқәа рҿы наџьнатә аахыс ауаҩы дахын.
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
Пицунда-Мысратәи аҳәырԥсарра аҵакыра ԥшь-нызқь гектар инарзынаԥшуеит (зынӡа Аԥсны бнала ихҟьоуп 527 нызқь гектар). Ҽаџьара иҟам ашәаԥыџьаԥ хкқәа шәкы рҟынӡа уԥылоит ара, ҳадунеи иақәлоу амзаҵла анаҩсгьы, ашыц, аҵыҵындраҵла ҟаԥшь, ажәҩарӡы, ахаҳәрагәил ҟрымтәи уҳәа убас егьырҭьы.
Ари аҳәырԥсарра аиԥш зеиԥшу ыҟаӡам адунеи аҿы. Пицунда ԥсшьарҭа қалақьны аҿиара зыбзоуроугьы, аԥхьаӡа иргыланы, иуникалтәу аԥсабароуп. Иахьа иаҳбо амзаҵлақәа абраҵәҟьа ирызҳауеит акыр миллион шықәса раахыс. Бзыԥ аӡиас ахы анааҵнах инаркны амшын ахь иаанагоз ахаҳә-мҿыхәи, анышәи, аԥслымӡи еилало-еилало ирчаԥеит Пицундатәи акра. Нас убра, амшын ахықә аҟынҵәҟьа, аԥслымӡраҿы иагәаԥханы игылеит амзаҵла, иҿиеит амзара.
Апалеоботаникцәа ишырҳәо ала, Ҟрым-Кавказтәи ажәытәӡатәи аԥсабара ацынҵәарахс иҟоу ҵиаауп иара. Угәы иамыхәар ауам аҳәырԥсарра агәцаракреи ахылаԥшреи ахьагым ԥыхьеиԥш иахьагьы.
Пицунда акра уанаавшәалак, ҟәарала уҿыноухар, сааҭкгьы уқәхом Амбаранӡа, устәи нас зынӡа иааигәоуп Мгәыӡырхәа агаҿа — арҭ аҭыԥқәа ирыбжьанакыз зегьы ҳәырԥсарроуп. Мысра ахәқәа бнала ибеиоуп, даара иԥшӡоуп: аџьра, ахьацара, аԥсара, ааигәанӡа ирацәан ахьагьы. Аԥсабара блахкыгоуп ашықәс аамҭақәа зегьы рзы, аҳауа зҩыдоуп мзашала, ԥсафҩыла илаҳалаҳауа. Аԥхын ишынеибакәу иаҵәабӷьыла иҭалаҳауп, ихьшәашәараӡа уныҵалоит. Мысреи Пицундеи ҭоурыхлагьы иӷәӷәоуп, арҭ аҭыԥқәа рҿы наџьнатә аахыс ауаҩы дахын.
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
❤10🙏3
"Еицҿакны" даҽакала ишԥаҳҳәо?
🔸 "Ршьапқәа неиқәыргыланы"
Иахьазы еиҳарак ашәҟәаҿоуп иахьуԥыло ари афразеологизм, аха аԥсшәа аҭоурых азы аинтерес аҵоуп, аицхысра аанагоит, изхылҿиаазгьы ашәарыцара ауп.
Ажәытәан ҩыџьа ашәарыцацәа амшә анырбалак, аӡәы ишьапы егьи ишьапы иақәиргылон, ианхыстәыз дақәыӷәӷәаны иирдыруан — еицхысырц. Амшә ашьра мариа усмызт, хык азы иааԥкны иугәыдлар алшоит, аха иаразнакала ҩ-хык ақәшәар, ашьапы аҵнамҟьаӡаргьы машәыр рызнауаҵәҟьа изыҟаломызт.
Аицхысра амшә иадҳәаламзаргьы ҟалоит. Иаҳҳәап, ашәарыцацәа ҩыџьа ашәарах ԥыҭк шеицу ирбар, еибадырны еицхысуан — Ажәеиԥшьаа ирҿаҵахәны ирԥигалазар, дасу иара итәык лаишьҭуан. Егьырҭ зегь ҭрысны еимпуан.
Ишиашоу аҵакала ахархәара:
• "Акаҵәараҿ сылаԥш нарықәшәеит [ақәасабқәа — адм.]. Хәбаны еицын. Уара усыцызҭгьы, ҳшьапқәа неиқәыргыланы ҳреихсыр, даҽакгьы рыцҳарҟьон. (Џьума Аҳәба)
Аҵакы еиҭарсны:
• "Абригада иалаз зегьы ршьапқәа неиқәыргыланы [= еицҿакны] рбригадир изашшит".
• "Шәшьапы еиқәыргыла иамшәхуаз ахантәаҩы даныҟаз, ас ҟазҵо уаҩы димбаӡацызтеи". (Алықьса Гогәуа)
Алитература:
В. А. Касланӡиа "Аԥсуа бызшәа афразеологиатә жәар", 1999
🧡 Ахьыуардын шәақәтәа
🔸 "Ршьапқәа неиқәыргыланы"
Иахьазы еиҳарак ашәҟәаҿоуп иахьуԥыло ари афразеологизм, аха аԥсшәа аҭоурых азы аинтерес аҵоуп, аицхысра аанагоит, изхылҿиаазгьы ашәарыцара ауп.
Ажәытәан ҩыџьа ашәарыцацәа амшә анырбалак, аӡәы ишьапы егьи ишьапы иақәиргылон, ианхыстәыз дақәыӷәӷәаны иирдыруан — еицхысырц. Амшә ашьра мариа усмызт, хык азы иааԥкны иугәыдлар алшоит, аха иаразнакала ҩ-хык ақәшәар, ашьапы аҵнамҟьаӡаргьы машәыр рызнауаҵәҟьа изыҟаломызт.
Аицхысра амшә иадҳәаламзаргьы ҟалоит. Иаҳҳәап, ашәарыцацәа ҩыџьа ашәарах ԥыҭк шеицу ирбар, еибадырны еицхысуан — Ажәеиԥшьаа ирҿаҵахәны ирԥигалазар, дасу иара итәык лаишьҭуан. Егьырҭ зегь ҭрысны еимпуан.
Ишиашоу аҵакала ахархәара:
• "Акаҵәараҿ сылаԥш нарықәшәеит [ақәасабқәа — адм.]. Хәбаны еицын. Уара усыцызҭгьы, ҳшьапқәа неиқәыргыланы ҳреихсыр, даҽакгьы рыцҳарҟьон. (Џьума Аҳәба)
Аҵакы еиҭарсны:
• "Абригада иалаз зегьы ршьапқәа неиқәыргыланы [= еицҿакны] рбригадир изашшит".
• "Шәшьапы еиқәыргыла иамшәхуаз ахантәаҩы даныҟаз, ас ҟазҵо уаҩы димбаӡацызтеи". (Алықьса Гогәуа)
Алитература:
В. А. Касланӡиа "Аԥсуа бызшәа афразеологиатә жәар", 1999
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM