Аса адгьыл аҵарсра – ажәытәӡан Кавказ мраҭашәара аԥсуааи азахәқәеи имҩаԥыргоз ритуалзаарын❕

Аибашьра анцоз аамҭақәа рзы, абџьар акульт иадҳәалаз ақьабзқәа зегь рынагӡара аха анрымамыз, ахацәа а́са (меч) ыҵарсны, хыма-ԥсыма иныҳәон ҳаиқәыршәа, аиааира ҳарга ҳәа. Абри атәы дазааҭгылоит адыга ҭоурыхҭҵааҩ Самир Хотко.

Аҳәеи (шашка; сабля), аҟамеи (кинжал) ракәзар, акыр еиҳа ихьшәоуп, абжьарашәышықәсазоуп алаҵәара анроу (VIII ашә. азааигәара) ҳәа иҩуеит автор.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Амақьаԥсы́с – абас ахьӡуп ажәытәан аса, аҳәа, аҟама уҳәа рҿы злархуаз ахаҳә жәҩангәыԥштәыла хәыҷы.

1. Иаабац амақьа (точильный камень) хаҳәызар излыху, амақьаԥсыс мҿлыхын. Аҵла агәы ҭаԥҟаны, аформа ԥшӡа аиуртә ицәрыԥсаны, быжьшықәса адгьыл иҵаҵаны идырԥсасиуан, нас игәӡаӡа иҟалон, аибашьыга маҭәахәқәа цәымҟьакәа иахыртә. Излырхуаз а́жа (ясень) агәыцә акәын, иаҳԥылоит араш (вяз, карагач) аӡбахә ахьаҳәогьы.

2. Амақьаԥсыс ишнеиуа ианықәуа иалагеит. Ажәа аҩбатәи аҵакы – амч ду змоу ахаҳә шкәакәа, ахара здыз дықәгыланы дахьдырқәуаз "О, Уашхәа Мақьаԥсыс, сыԥсы ҿых, уаԥшәымаха!" ҳәа.

3. Ашхәа Мақьаԥсыс – аԥсуаа рҿы ашхәар ирхылаԥшхәу нцәахәык иакәынгьы даарԥшуп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Шәызҵаарақәа⁉️

Аӡырга́га – аԥсышәоуп, ишәышәуа-ишышуа аффриката ҵары -ӡ’ алоуп, даҽакала "агәамси́ҭ, алы́мтк" растрёпа, неряха, грязнуля. Аӡы (вода) иадҳәалаӡам, иҟалап аӡ (блохи) икны ирго ҳәа ицәажәозар. Зхы зымрыцқьоз ауаҩы ус изырҳәар ауан😃

Аҟәарҭла́х // ахәарҭла́ӷь ҩ-ҵакык амоуп, амифқәа рҿы ианаҳԥыло – вампир, вурдалак "Аџьныш-ҟәарҭлах"; ауаҩы иахь иҳархозар – плюгавый, невзрачный (чаще всего старый) человек "аҭакәажә хәарҭлаӷь".

Амаџьа́на – ҳгәанала иаԥсышәоуп: ма – амапкратә форма + џьа (труд), букв.: нетрудоспособный. Ари ажәагьы х-ҵакык амоуп: 1) слабый, немощный; 2) бедный ( в значении небогатый), бзыԥтәи адиалект аҿы ахԥатәи аҵакгьы ҳԥылоит: 3) нерасторопный, медлительный.

Уи аԥаразы дмаџьаноуп. – У него совсем мало денег. Уи аҵараҿы дмаџьаноуп. – Он слаб в учебе.

Жәеинраалакгьы ааҳгап нас, ҳаналага:

"Уи дмаамыџьуп, уи дмаџьаноуп,
Уи дхьараџьуп, уи дџьаџьаноуп...
Зегь зирџьогьы уиазыноуп –
Иуҳәо гәеиҭарцаз азыноуп".
(Заур Быҭәба)

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Арубрика "Иацу ыҟоуп" ахьӡаҳтәып. Еицырдыруа даҽа жәаԥҟак ихаҭәаау авариант ҳԥыхьашәеит:

🟠Амц ашьапы кьаҿуп, шьыжьымҭан идәықәлаз хәылбыҽханынӡа аҽашьуеит.

Хыхь иааҳгахьаз аҿырԥштәқәа рҿеиԥш арагьы аилыркааратә хәҭа "амҵит", иарадагьы аҵакы гәылыршәоуп аҟынтә. Урҭ аԥхьатәиқәа зымбаз шәыҟазар, ишәыԥшаауеит абра»

#иацу_ыҟоуп

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсуаҭҵаара аҵәыӡ ду аиуит.

Идунеи иԥсахит иреиҳабӡаз археолог, аибашьҩы, ашәаԥҵаҩ Игор Ҵнариа. Аԥсшәа – аԥсуа ԥсабара ацәажәашьҭыбжьны изаҳауаз апоет, аромантик.

Игор Ҵнариа аӡәы ҳәа ҳажәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далагылан, аибашьра ахы инаркны аҵыхәанӡа далсит 50 дшырҭысхьазгьы (аԥсуа хаҵа изы акрыҟоума ҳәа), "Дед" ҳәа иарҳәон. Ацҳа ҟаԥшь аҿы аӷа ииааиԥыххыз дыруаӡәкуп. Кавказ ашьхарыуа жәларқәа рконфедерациа аԥҵара иџьабаа адуп. Абџьар икын заџьал зхыццакыз иԥагьы.

Игор Ҵнариа Аԥсара ажәытәхаҳә аамҭа иаҵанакуа атәарҭеи, акромлех зҿықәыршоу адамреи зыԥшааз иоуп. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Аӡҩыбжьа ажрақәа мҩаԥигон, Диоскуриа ашьаҭақәа дрышьҭан.

Аибашьраан иааирԥшыз ахаҵаразы ианашьоуп Агәымшәара амедал, аҭҵаарадырраҿы илагалазы – Ахьӡ-Аԥша аорден III аҩаӡара.

Иԥсҭазаара далҵит 85 дшырҭагылаз. Иԥсы атәарҭа ԥшӡахааит, џьанаҭ гыларҭас иоуааит! 🙏🏻

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Хышықәса раԥхьа абарҭ амшқәа рзы Sputnik аҭыхратә гәыԥ Игор Ҵнариа иҩны иҟан, ааԥын аԥсабара аҿыхамҭаз мшы ссирк рыцеиҩишеит.

Аҵарауаҩ ибзазашьа ҳалаирԥшит усҟан: адгьылтә малк иашьҭамыз, иаҩцамкәа дынхон, зегьы иреиҳау амал – иаԥсуара ныҟәигон, иԥсҭазаареи ихандеиреи зегь зызкызгьы уи ахьчара акәын. Ишәҟәы-ибыӷьшәы ҳнаргәыларԥшны, иблачыц еиԥш дзыхӡыӡаауаз иԥшәмаԥҳәыс Емма Анқәаб луада ацаԥха наркны, Шәқәырча аԥсыӡкра дахьцалоз ҳнаиԥхьеит.

Убраҟа ҭынч, аӡиа ахықәаҿ днатәаны иҳәеит абри алирикатә ашәа. Ахәыҷы иҿы дхәыҷны, аду иҿы идууз Игор Ҵнариа… Гәалсра дууп инарцәымҩа дахьықәлаз, аха иҳамчуи, аира зшаз аԥсрагьы ишеит…

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Абаииа шәҭит ара,
Ашәҭ ҩежь абаииа.
Азаҵәра аԥштәы ахыгга,
Ицеит ааԥын бзиа...
Уаҳа, уаҳа узбаӡом
Уара-бзиа...
(Гәында Сақаниа)

📖
Аҵы́мӡ, анцәаи́жә – божья коровка;
Абаи́иа, амшаԥы́шәҭ – лютик полевой;
Ама́р – лютик клубненосный;
А́шҳам мар – лютик ядовитый;
Ама́рч, а́бнамарч – лютик многоцветковый;
Ашәиры́ӡыӡ – лютик абхазский; чистец.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҟәатәи 10-тәи ашьхарыуаа рышкол 160 шықәса ахыҵит, урҭ рахьтә шәышықәса – Нестор Лакәаба ихьӡ ахуп.

Аҭоурых ду змоу аҵара ахәышҭаара шаадыртуаз, хықәкыс иамаз, аԥсуа хәыҷқәеи арахь иаарышьҭыз арҵаҩцәеи аԥхьа рбызшәа шеибамкуаз уҳәа атәы инарҭбааны шәаԥхьар шәылшоит абра»

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҷынҷа – уажәааны иҷырҷыруа ҳгәы ҟазҵо ҵыс ссоуп, абаӷыр аасҭа ҩынтә еиҵоуп, аура 10 см иреиҳаӡам, ампыл хәыҷ еиԥш ихыгьежьааӡа иҟоуп. Абас ишыхәыҷугьы ашьапқәа ӷәӷәоуп, абжьы дууп, иҵаруп. Аԥсара, абна цәаакырақәа бзиа иабоит.

Арбаӷь ахџыџ инықәтәаны аҽаариашаны ишәаҳәоит, ианалгалак абардра инылашәкәоит. Артист иқәгылара хыркәшаны асцена дшықәҵуа еиԥш. Игәазырҳагоуп аԥсабара ашьклаԥшра! 😍

#аԥсаатәқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🏞Аӡиа Мзы иахьӡыҵәҟьоу Мзым ма Мзы́мна ауп, иаҳԥылеит ашьхаҭыԥқәа ирызку Таҷ Гыцба ишәҟәаҿы, вариантқәас иамоуп: Мӡиа, Мзымҭа. Шәача иҟоу Мӡымҭа аӡиасгьы аԥсышәоуп.

"Мӡы" аауеит ахҵәарақәа ҟалаанӡа Мӡымҭа, Ԥсоу, Бзыԥ аԥсҭақәа ҭырцәажәаауа, аӷьараҳәа иҟаз мӡаа/мдаа/мдаҩеиаа рҟынтә. Абри азеиԥш хьӡы еиднакылон ажәытәӡа Мды Маршьан аҳас дызмаз, ашьхарԥқәа ҭырҭәааны инхоз аҳҷыԥсаа, аибӷаа, ԥсҳәаа, цәжьаа. Аҳ ихьӡ патронимс ирхылеит ҳәа иҩуеит Денис Чачхалиа истатиа "К истории Красной поляны и ее окрестностей" аҟны. Хәыхәыт Бӷажәба игәаанагарала, мӡ'ымаа мсымаа роуп (миссимиане).

Риҵа хәыҷы иҟалап, аурысшәаҟынтә еиҭагазар, аԥсышәала "Риҵа рыџь" ҳәа иашьҭоуп, даара аинтерес аҵоуп.

Арҭ усгьы ижәдырп, аха иҟазааит:

Цәҳәы́на аӡыжь – Голубое озеро, иахагылоу ацаҟьа Цәҳәына ахьӡуп, уантә иаауеит, даҽакала "Аӡи́қәа" ҳәагьы азырҳәоит.

Аны́шьхҵара – озеро Инкит (букв.: спускание лодок на воду). Есышықәса апараканоистцәа рҽазыҟаҵарақәа ахьмҩаԥыргало, издыруада, ажәытә аамҭақәа рзы аԥсуаа рыҷкәынцәагьы абра анышь иадыршьцылозҭгьы... Иҭҵаам аӷба аԥҽыхақәа ҭажьуп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҳәаса, аҳәаса,
Ушәҭит, ушәҭы.
Илашеит, илаша,
Угәыхәтәы, угәыхәтәы.

Уахык маӡала,
Ҳаҽӡаны, ҳаҽӡаны,
Ҳанузааи ҵыхла,
Ҳаизгәыкны, уара уҟны...

Ҳанузааи, угәра га,
Иаҳхьумырсын блакы.
Аҳәаса, ҳаибарба,
Ухаҵкы, ухаҵкы!
(Анатоли Лагәлаа)

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа 60 шықәса ихыҵит.

Жәларык зхьыԥшу аԥыза агәабзиареи аԥсынҵра дуи изеиӷьаҳшьоит. Иҟаҵоу рацәоуп, шаҟа ҟаҵатәузеи! Иахьа дызҿу аҳәынҭқарра аусқәа ҳаԥхьаҟа иаҳԥыло, имицгьы рразҟы ҭанаԥсо аихьӡарақәа имазааит.

Ари аканал зызку абызшәоуп. Убри аҟнытә иҳамҳәар ауам: Аԥсны ахәбатәи ахада иаԥсшәа ԥшӡоуп, ибеиоуп, иажәаҳәа ҭбаауп, иаурысшәагьы – убас. Иарбан темазаалак ҩ-бызшәак рыла еиҟараны изахцәажәо аполитикцәа усҟак иагьырацәам, аиашаз. Уи аганахьала макьана ҳааишьа бзиоуп (ахадацәа рыла).

Уазхәыцыр, шәышықәса раахыс Аԥсны иахагылоу, ԥхьаҟа изго анхацәа цқьақәа рыҷкәынцәа роуп. Иахьаҟарагьы ажәлар рхы иақәиҭны ианбаҟаз? Абас амч рыманы "уҳаԥыза" ҳәа иалырхуа ауаҩы акыр еивызбо, хара иԥшуа аҟәыш иакәзароуп, ҳәарада. Егьырахь, ҳаидгыланаҵ ҳԥеиԥш лаша ҳнапы иануп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аслан Гьаргь-иԥа макьана дыҷкәыноуп уҳәар ауеит, иара иабду – Аԥсны еицырдыруаз ажәабжьҳәаҩ Ашьҳангьери Бжьаниа, ишырҳәо ала 147 шықәса ниҵит! Игәашьамх ӷәӷәаны, ихшыҩ еибганы аԥсуа қәра неигеит.

Аҵарауаҩ Гьаргь Ӡиӡариа абырг даниҿцәажәоз, иҳаҩсыз ашәышықәсазы аԥсшәа иацәыӡхьаз ажәақәак аниҵеит:

🟠Акаԥа – аԥра зхагылоу ашхәа, афлыка ҳәа ззаҳҳәо (фелюга);

🟠Аиқаԥра – аимак (распря);

🟠"Аԥсны адамыӷа анызҵа, дад, Дырмит Гәлиа иоп. Жәлары дрылҵт, жәлары дрышьаҟахт. Уи иоп рацхьа жәлар аҵара рылазгала".

Адамыӷа – "аҩыратә дырга" аҵакала ихы иаирхәеит, издыруада ажәытәан ари ажәа апиктографиа иаваҟәылозҭгьы аԥсуаа ҳҿы (ажәытәӡатәи аҩыратә форма), иахьа "тамга, клеймо; позор" аанагоит.

🟠"Аиашеи ахәахәеи, амци аҵабырги маҿакоуп ирыбжьоу".

Асахьаҿы – Ашьҳангьери Бжьаниа, Тамшь ақыҭа 1946 шықәса.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аахыҵ Уаԥстәыла хьыӡла-ԥшала Аԥсуа культура амшқәа мҩаԥысуеит.

Уа иҟоу ҳартистцәа дрылоуп ашәаҳәаҩ, Аԥсуа драматә театр актриса Хьыбла Мықәԥҳа. Цхьынвалтәи ҳколлегацәа рааԥхьарала арадио Sputnik даҭаан, аефир аҿы дласӡа-дхааӡа "Сара саԥсуоуп" ҳәа лашәа налыгӡеит.

Ҳара уи ҳгәы ҟанаҵеит👏

Авидео © @SputnikOssetia

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ахьӡ – хьарԥшгоуп.

Аҩызцәа, арубрика ҿыц шәыдаагалоит, аԥсуа хьыӡқәа ирызку. Ҳканал ахьӡ излаҳаднаҵо ала, "ахьы" иахылҿиааз рыла ҳалагап😇Ас иҟоу ахьӡқәа ажәлабзиареи, ахәшьара ҳараки, ажәытәан иҿианы иҳамаз ахьы акульти уи аԥшӡареи рныԥшуеит.

Анкьа ахәыҷқәа "ахьы хьыӡқәа" анырхырҵоз иҿырԥшыгахап, иреиӷьу аҟазшьақәа аархәап ҳәа ихәыцуан, убри анахыс ачымазарақәеи алаԥш цәгьеи рыҟәнагоит ҳәа иԥхьаӡан. Ҭауади-аамсҭеи рыхьӡқәагьы инарывадыргылон: Ахьы Зосҳан, Ахьы Чачхан, Ахьы Шабаҭ...

Ахьы злоу ахьыӡқәа акыр ирацәоуп, асиа еиқәлыршәахьан абызшәадырҩы Валентина Амҷԥҳа. Ара иааҳгаз ахәҭак роуп, аҿыц ԥсҭазаара рыҭара иаԥсоуп ҳәа иаҳаԥхьаӡо. Хьы́мца, Хьа́рԥыс, Хьы́нап – акала иҟәнушьартә иҟам ҳгәанала.

#ахьӡқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Џьаҳаным ицараны иҟоу, иҭыԥ заанаҵ ирхиоит.

Уаҳа иахыуҳәаауеи Лыхнашҭа иацы иҟалаз? Шәышықәса иреиҳау аҭәаҵла ашьапы иаакәыршаны хьархьла иԥҟоуп. Еиқәхо-еиқәымхо еилкаам…

Абри аҩыза абри аҭыԥан знапы иазыруз Аԥсны шиҭахым дыруп, аха ихгьы иҭахымзаап.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Лыхнашҭа шьыжь аахыс ауаа ргәы рымахьха аизара иаҿуп. Аԥҟарсҭақәа ианеиҵоу 15 сантиметра иҵаулоуп, иҟоуп 20 рҟынӡа иахьынаӡогьы... Аҵла рыцҳа еиха хыцла еибадыркит, икамҳарц.

Абас агәнаҳа ҟазҵаз мшаԥшара абара зцәымӷу аӡә иакәхап. Аԥсабара ихәамгеит, аҭоурых даӷрагылеит. Ажәлар гәжәажәоит: зыжәҩа ҭҟьаз аӡә иакәзаргьы дыԥшаатәуп, мамзар зегьы иҳанахоит ҳәа.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ас иауӡом!

Ацәгьауаҩ мчыбжьык-жәамш рыла даныԥшаамха, ма ихала ихы анрыимҭа, аус аԥсуаҵасала амҩа иқәҵахоит – ҳәа аныхаԥааҩцәа ражәа ауаа ирылеиҳәеит Лыхны ақыҭа Абыргцәа рхеилак аиҳабы Валикәа Габечиа.

Ицәажәара шеибгоу иааҳгоит, аԥсуаа ражәаҳәаратә ҟазара аганахьала аинтерес аҵоуп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Ианҳаҳа ауха ҳамырцәаӡеит дадраа, уачамчыратәи аныхаԥааҩ абра дгылоуп, тҟәарчалтәи а-Харчлаагьы абра дгылоуп" – Борис Қәҭелиа.

Ашәаԥыџьаԥ реихаҳашьа, реиҵааӡашьа здыруа абаҳчааӡацәа, аекологцәа, Аҟәантә иааз аҵарауаҩ Сергеи Бебиа уҳәа рыхшыҩ еилаҵаны, аҵла узлахәаша ҳәа акрыҟазар иагырмыжьит. Еиқәхарашашәа агәыӷра ҳарҭоит, ус акәхондаз! Ҩымз рыла еилкаахоит.

Аҭәаҵлақәа бжьаратәла 400-600 шықәса нырҵоит, иҟоуп зқьышықәсанӡа ианнеиуагьы🌳

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Борис Қәҭелиа иныҳәара:

"Анцәа абас сиҳәоит, Шьарда Зымчу. Ҳныха ԥшьақәа рымчала, Шьашәы-Ахьаҳду ҳабжьныха ирхылаԥшуа имчала, Анан-Ахьаҳкәажә лаша ҳаԥсадгьыл Аԥсынтәыла иахылаԥшуа, абри жәҩан иҟоу аԥсыцқьақәа зегь рымчала, ари еиқәхароуп!"

Амин🙏🏻

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсуаа ирымазаарын "Аҭәаҵла ныҳәара" ҳәа! Апоетесса Белла Барцыцԥҳа ажәеинраала азылкхьеит. Лаб ари аныҳәара шыҟаиҵоз дахаануп, аҭәаҵла ахьӡ аниҳәоз дахаҵгылон.

Ижәдыруеит, Белла Барцыцԥҳа шықәсырацәала асаӡ ҳәамҭақәа реидкылара дшаҿу, зыӡбахә ҳамоу ажәеинраала епиграфс иаалгоит урҭ руак:

"Аԥхьарца аҟаҵашьа уԥа иурҵаанӡа, зны илааӡатәуп иара злырхуа Аҭәаҵла абхьӡык еиԥш ҳаҭыр ақәҵашьа, акы ыҵҩаар хԥа шеиҭаҳатәу, еихак шадмырбо. "Аҭәаҵла ныҳәара" – ари ҳажәлар рашәақәа реихаҳара иадыргоуп".

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа