АШЬАУРА ИАҞӘЫҴИТ
(иҟалахьоу ажәабжь)

Хамсыс зыхьӡыз аӡәы ауаҩы дишьын, абна дылеижьҭеи акрааҵуан. Уи иишьыз иашьцәа ахҩыкгьы ршьа рурц иахьагьы-уахагьы Хамсыс ишьҭан, аха дырԥыхьашәомызт.
Ашықәсқәа цеит ирацәаны. Хамсыс ҵхыбжьонк маӡала аҩны днеин, иԥҳәыс илеиҳәеит сҽыскәабарц сҭахуп, ӡык сзырмазеи ҳәа. Аԥшәмаԥҳәыс абӷьааҳәа аӡы лырҟәандеит.
Хамсыс аҿаԥара аҳамамҭраҟны аҽыкәабара далагеит. Иԥҳәыс ҵаҟатәи имаҭәақәа лыԥшаан, илыман аҿаԥара даныныҩнала, иаалцәымыӷхеит.
— Уара мыжда, сызхурҟьазеи, ас аӡәы иҟаиҵома?
— Иҟалазеи?! — иҳәеит Хамсыс иааџьашьаны.
— Аҵхыбжьон ацәашьы аркны аҽыкәабара уаҿуп, аҿаԥара кылххаа ишыҟоу умбаӡои, абыржәы уаӷацәа кылԥшуазар, ишԥаҟауҵои? — даӷьаҵәы-ӷьаҵәит лара.
— Сара сҽеилыхны саныҟоу сеихсра зхы иаҭәазшьо аӷа дсымам, — лгәы ааирӷәӷәеит Хамсыс иԥҳәыс.
Хамсыс аҽыкәабара далгеит. Амцахь дааин, иҽырбаны иҽааилеиҳәон еиԥш, џьоук ашә иасит. Хамсыс ицәымыӷхеит, ашә иасыз иара ишьра иашьҭаз шракәыз анырҳәа. Иԥҳәыс ишылымуаз днеин ашә ааиртит, иааҩнашылеит ашьаура здыз аишьцәа ахҩык, иҟанҭаруаз мацараха, ршәақьқәа кны.
— Уара, Хамсыс, — иҳәеит реиҳабы даацәажәан, — уаҳшьырц ҳашушьҭоу удыруеит, насгьы иҳаҳаит уаха аҩныҟа ушаакыдгылаз. Ҳушьҭалан ҳааит, аҿаԥараҿ аҽыкәабара уанаҿыз уаабон. Убра уара иуҳәеит: "Сара сеилыхны саныҟоу сеихсра зхы иҭәазшьо аӷа дсымам", — ҳәа. Уара ушьра иашьҭоу ҳзакәытә хацәоу ахьудырыз азы умшьыкәа унҳажьуеит. Иахьарнахыс уаргьы ҳаргьы ҳагьеиуацәам ҳагьеиӷацәам. Ухы уақәиҭуп, уҵых аабзиахааит! — аишьцәа ндәылеибаҳәаны ицеит.
Убри ауха инаркны Хамсыс абна дылҵит, уи нахыс дымшәа-дмырҳа иԥҳәыси иареи еивагьежьуа, анхара-анҵыра напы адыркит.

✍🏻Ҷыҷыкәа Џьонуа ииҩыз авариант, 1958 ш.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Гарԥаа рзеиԥш уск аҵыхәала аилацәажәара рыман. Усҟан гарԥаа рхәыҷы-рду еиҵаҭәы, Анцәа дрықәныҳәаны иҟан. Ажәлар ззыԥшыз Ҵыӷьтыр-иԥа Хәсин инаскьаган игылаз аӡәы диацәажәон. Ажәлар Хәсин иааира иазыԥшны итәан. Аӡәы дҩагылан: "Хәсин, уххьа згеит, ажәлар узыԥшуп!" — иҳәазаап.
— Аа, снеиуеит, дад, снеиуеит! — иҳәеит Хәсин.
Аха Ҵыӷьтыр-иԥа дааиуамызт. Ажәлар шыԥшыц иԥшын. Ус, ргәы анкыдгылаӡа, аҽаӡәы дҩагылан, — Хәсин, уххьа згеит, — иҳәан, аҽыҩҳәа илабашьа ларсуа, — жәларык узыԥшуп! — иҳәазаап.
— Аа, умоурахәы мыӡааит, иууазеи! Ари сыздгылоу жәларык дшәеиӷьуп ҳәа сидгылоу џьышәшьома?! Аа, аԥсышәала аӷаџаҳәа дышсацәажәо сыԥхашьаны сызидҵуам ауп исыхь! — иҳәеит Хәсин.

Таҟә Зыхәба иҳәамҭаны ианҵоуп Гарԥ. Ианиҵеит Мирод Гәажәба.

* * *
— Аду, ари амци аиашеи ирыбжьеи ? — ҳәа зны ажәлар реизарак аҟны Хәсин иазҵаазаап.
— Амц — иубаны иузеилымкаази, иуаҳаны иузхамҵази роуп. Аиаша — уи кьаҳәым, икьачам, — нараҭеикзаап Хәсин.

* * *
Зны қыҭа еизарак аҟны Ҵыӷьтыр-иԥа Хәсин иазҵаазаап:
— Хәсин, абри аҭаҭын иахо аҭаҭын анирҳәлак, ацәымса амца наркны ианиуҭалак "иҭабуп" иҳәоит. Аҽы жәла бзиа ҳамҭас изуҭазгьы "иҭабуп" иҳәоит. Ус анакәха, "иҭабуп" ажәа патус иамои? — ҳәа.
— "Иҭабуп" ажәа патус иамоу уи ауп, дадраа, — иҳәазаап Хәсин, — иҭабуп ажәа аамысҭашәароуп, уаҩроуп. Убри ауп ҭабуп захьӡу! — иаахиркәшеит Хәсин.

Дикран Багаҭелиа иҳәамҭаны ианҵоуп Уаҭҳара. Ианиҵеит Мирод Гәажәба.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ҳабызшәаҿы иуԥылоит ашықәс аамҭақәа ирхылҿиааз ахатәы хьӡқәа: Ҟәшәа́н, Ҟәышәҭы́н.

Аԥсуаа рантропонимиа азҵаарақәа ҭызҵаауаз абызшәадырҩы Валентина Амҷԥҳа ишылыҩуа ала, Ҟәшәан ҳәа рыхьӡырҵон, ма хьӡшьарас ирырҭон аԥхын-ҭагалан ииз ахәыҷқәа (родившийся во время сбора урожая), Ҟәышәҭын — ааԥынразы ииз (родившаяся во время цветения). Арҭ ахьӡқәа кыр ҵуеит ахархәара рымамижьҭеи...

Аурысшәаҿы, иаҳҳәап, ҭагалан аазырԥшуа ахьӡ иахьа уажәраанӡа аԥсы ҭоуп: Есе́ния (осенняя) дыӡӷабзар, Есе́ня — дхаҵарԥысзар, апоет Есенин ижәлагьы убрантә иаауеит.

#ахьӡқәа

Асахьаҿы: Қьецаа рыҩнаҭа, Кәтол ақыҭа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иџьашьатәу ажәытә аԥсуа хьӡқәа

🤩Ахацәа

• Абахә
• Абга
• Абла
• Алым
• Ажәа
• Ажәеиԥшь
• Аиргь
• Азаҵә
• Ныҳә (Ной)
• Раԥшь
• Бнагә
• Аԥҭа (анахцәа рҿы иуԥылоит А́пти)
• Хаҵа
• Хыхьча
• Хьырҟәыбҷа
• Хьышьаҭашәа
• Шьханыҟәа
• Шьамхныҟәа
• Мҩаныҟәа (путешественник)
• Чаԥаныҟәа (вооруженный)

🤩Аҳәса

• Хьыц
• Шәҭыц
• Цырцыр
• Ҟәышәҭын
• Каԥха
• Мраԥха
• Мракаԥха
• Лагәырӷьа
• Рагәа // Рыгәа
• Хьыԥа
• Хьымза
• Цәымза
• Хьычԥаԥыр
• Шарԥы
• Шарԥица
• Нышьа
• Мзышьа
• Мзышьха
• Шаша
• Ҭшаша

#ахьӡқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсуаа рыҳәсақәа ахацәа ирылагыланы ҽыла иныҟәон. Уимоу, кавказаа рҟны еибашьуаз ахацәа ирывагыланы аӷа иҿагылаз еиҳарак аԥсуа ҳәсақәа ракәын.

Қьалышьбеи иԥа Асланбеи Чачба Аҟәа дықәымҵыр анамуы, аамҭала асаӡқәа рҿы дтәеит — Гагра уахьынхшәо, Аҽмарда злаҟоу ала, убрахь аҩадахьы. Убрантә иҽеибыҭаны дааны джәылон, иаб иҭынха иргьежьырц. Ирҳәоит, зехьынџьара иныҟәарақәа рҿы дицын ҳәа иԥҳәыс! Дицҽыжәлон, дицҽыжәҵуан, иқәԥараҿ дивагылан. Лара уамашәа аҽыбӷа дазҟазан. Убас, ԥҳәысҵас ганха дақәтәангьы аумақәа ҟалҵон.

Асланбеи раԥхьатәи иԥҳәыс д-Гьечԥҳан, Ди́да лыхьӡын. Ари ахьӡ афонетикатә вариант амоуп — Де́да. Аҩбагьы рҿы аԥхьа игылоу -д ԥшқахаӡом, аԥсшәа аԥҟарақәа инарықәыршәаны.

Дида Гьечԥҳа лҭеиҭԥш ҳаздырӡом, амсылман ҵас ала усҟан рсахьақәа ҭырхуамызт. Аха ҟазшьала Баалоуԥҳа Мадина длыдукылар ауеит, афыццышә иаҩызаз. Уи лыдагьы, Нарҭаа репос аҿы, аԥсуа лакәқәа рҿы ирацәоуп аҳәса-еибашьцәа рхаҿсахьақәа, даара иҟәыӷоу, игәымшәоу, зыхшыҩ цҳауа.

Аԥҳәыс аҩнаҭа лхагылоуп, аха ианаҭахха, аҽықәтәарагьы, ахысрагьы лылшон, ахаҵа дарӷьажәҩаны дивагылон, акаҿы даҵахомызт, афырԥҳәыс ҳәа ззырҳәаз ԥыҭҩык иагьраԥылгон.

#ахьӡқәа

Иҭабуп ҳәа иаҳҳәоит ари анҵамҭа аҩраан ҳзыдҵаалаз аҭоурыхҭҵааҩ Џьамбул Инџьгьиа.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иԥсы ҭазҭгьы иахьа 70 шықәса ихыҵуан абаҩхатәра цқьа злаз апоет Виачеслав Ҷыҭанаа (1955 - 2005).

Изалхыз аамҭа шырацәамызгьы, аԥсуа литература аҿиараҿы злагала бзиа ҟазҵаз авторцәа дреиуоуп Виачеслав Ҷыҭанаа. Иара иӡбахә ианалацәажәо иазгәарҭоит апеизажтә лирикаҿы ицназго дмаҷуп ҳәа. Иҟыбаҩ заа ахы цәырнагеит, иажәеинраалақәа ркьыԥхьуан ашкол дышҭаз. Далгеит Аҟәатәи алицеи-интернат; Арҵаҩратә институт афилологиатә факультет. Есааира дышәуан, деизҳауан, иҿахәы иҳәон аӡыхь еиԥш ицқьаз хатәы бызшәала. Убри аан адунеитә литература, аурыс классикатә поезиа аӡы кылымкәо идыруан, ицәажәара еснагь цитатала ихыркын. Ажәа абжьы иаҳауан, иԥшӡаны, исахьаркны даԥхьон.

Виачеслав Ҷыҭанаа амилаҭ журналистика кыр дазааԥсеит, аус иуан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" акорреспондентс, ажурнал "Аԥсны аҟазара" аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс. Аԥсуаа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара дацнагаҩын. Аибашьраан аидеологиатә фронт гәашьамхыс иаҵаз дреиуан, ҳажәлар реибашьратә мҩа иазкыз арадиодырраҭарақәа мҩаԥигон. Ицәажәарагьы, дызлаҩуаз абызшәеиԥш, даара ибеиан.

Иажәеинраалақәа "Аԥсуа поезиа антологиа" иагәылоуп. Еизгангьы иҭыҵхьеит акымкәа-ҩбамкәа ашәҟәқәа. Аԥхьаҩцәа рзы ҳамҭа шьахәны иҟалеит 2017 шықәсазы иҭыҵыз Иалкаау иҩымҭақәа реизга>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсабара агәцаракцәа раԥшьгара ала, знапы ҳану Анцәа ду иҳәоны иҟалозар, хара имгакәа Аԥсны ашьхараҿ ҩаԥхьа ианҵахоит абнацәқәа — адумпеиқәа.

Арахә рыԥсцәаҳа ауаҩ иоуп шырҳәо еиԥш, абнацәгьы ԥсцәаҳас иазыҟалаз ауаҩ иакәхеит — ахыӡаара аԥсқьарра иахҟьеит. Уи ӷәӷәала ианҵысы ХIХ ашәышықәсазоуп, уаанӡа шәышықәсала Кавказ аԥсҭақәа ирҭан ари ашәарах, иеишәарыцон, аха иахыршьаауамызт. Адумпеиқәа рцынҵәарах аԥсы ҭан 1927 шықәсанӡа, уигьы аҩызцәа рлахьынҵа изацәымцеит. Шәышықәса рнаҩс абна иамаҳхыз аҳҭоит.

Адумпеиқәа рыдагьы, ХIХ-ХХ ашәышықәсақәа реилыҵымҭазы ҳаԥсабараҿы зышьҭамҭа еиԥхьбаз аԥстәқәа иреиуоуп: аҽа́ҩа (кавказский лось), алы́шькьынтыр (леопард), аӡы́мшә (бобр), абнакәты (фазан); уарла-шәарла иуԥылоит абӷацгәы (рысь), даараӡа имаҷхеит ацыӷқәа (ҩ-хкыкны иҟан), аиашқәа.

Ахаҿы аагара уадаҩуп, аха ааскьанӡа аӡымшә ҳәыԥыӡыԥуа ҳӡиасқәа Кәыдри Бзыԥи ирҭан🦫 Аҽаҩацә атәыҩақәа хахаӡа, ашьапқәа калаӡа ҳабнаршәырақәа ирылан🦌 Абас иҟаз ашәарах ӡыӡымк хкык аҳасабала Кавказ иацәыӡит. Шьыри, иауазҭгьы, абна иамаҳхыз абеиара зегь аргьежьра.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Асахьаҿы: аҽаҩацә, аҽаҩан

Аԥсуаа ирҳәоит:

• Амаҳә иааԥхьара;
• Амаҳә иаашьҭра;
• Амаҳә иаагара
• Маҳәрацара

Ашәуаа ирҳәоит:

• Маҳә зҿыҭра́

#асинонимқәа

📖
• Маҳәхьа́ԥшра — второй визит зятя ("визит вежливости" через 10-15 дней после официального приема)

▫️Ари аинтерес аҵоуп:
Аҭаца данаарго акасы лхаршәуп, ажәытәан аԥсуаа амаҳә данаарыԥхьозгьы, ихы-иҿы хҭарԥала иҭаҳәҳәан, ауапа ишәын.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа