Аглобализациа ахаан иҟан. Адунеитә динхаҵарақәа аныҟалозгьы, изызкыз убри акәын. Аимпериа дуӡӡақәа рхықәкы уи акәын. Урҭ хабгалон, аха излабзиаз убри ауп: ажәлар хәыҷқәа иддырбеит даргьы рхатә ҳәынҭқарра ҟарҵар шауаз, рхатә культура рымазар шрыхәҭаз. Ауаа урылалоит, аха акгьы укӡамзар, узусҭада, узларылалои? Уаԥсыуазар, убызшәа, улитература, уҟазара умазароуп, урҭ рыла урдыруазароуп. Абарҭ ҳауп ҳара ҳәа! Акгьы уалаҟамзар, аӡәгьы уибаӡом, усс урымаӡам, урылаӡуеит. Аглобалиазциа ҳәа изышьҭоу узаҵагылар, узаиааир, ухы иузархәар, иухәоит. Унапаҿы ишаауго ауп аус злоу.

Ҭаҷкәым адауы диқәтәаны данцоз, ажәҩан скуп иҳәон, ҳаргьы убас ажәҩангьы ҳкызароуп, адаугьы ҳаҵаҟа дыҟазароуп. Адауы аӡы ҳаригароуп. Аха ажәҩангьы ауҳмышьҭыроуп. Абри ауп ахи аҵыхәеи. Абыржәтәи аетап аҟны ҳбызшәа анаҳзеиқәмырха, уаанӡа иҟарҵаз зегьы зынӡа имыӡыргьы, абжа акгьы аанамго иҟалоит. Абызшәа анца нахыс ажәлар рашәагь цоит, рҟазшьагьы цоит, изеиуоу узымдыруа иқәхоит. Нас ихьымӡӷыршьар ҟалоит, нас еилызкаауа ргәы рыхьыр ҟалоит, аха нас иара узырхынҳәӡом. Ҩ-ажәак еицуҳәеит ҳәа имаҷуп, абызшәа уалахәыцуазароуп, уахьнеилак уҿахәы алауҳәартә уҟазароуп, иуҭахны.

Зқьышықәсала ҿаԥыцла абызшәа дырҿион, еиӷьыртәуан, еиҳартәуан. Абызшәа агьаларҵон, хымԥада. Ҳара убас иҟоу жәларуп, иҟалаҵәҟьаз ажәабжь ҿырҳәалатәи аҿаԥыц ҳәамҭақәа ирылаҵаны иаҳҳәон. Насгьы даара акраҵанакуан изҳәоз — урҭ еснагь пату рықәын. Урҭ абызшәа иацхраауан, ҳәара аҭахума, амч дырӷәӷәон. Убарҭ рыла ажәлар рҿы даара ахьӡ аманы иҟан ажәабжьҳәара. Иахьагьы алитература шаҟа иӷәӷәахо аҟара, абызшәа ӷәӷәахоит. Абызшәа ахьаҭахым ҳәа акгьы ыҟаӡам.

Алықьса Гогәуа, 2010

Астудентцәа рԥылараан ицәажәара аҟынтә (акьыԥхь абоит раԥхьаӡа акәны)

#ахшыҩҵак_хьыршәыгәқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Уԥсадгьыл уахызбаауа дыҟанаҵ, асаҭыԥ еималом (ажәаԥҟа)

Аџьгьери-иԥацәа ҳаамҭазы Ҟабарда инхоит. Аха Аџьгьери-иԥа Қәычықә даԥсыуан зҳәо аҳәамҭақәа ыҟоуп! Иаагозар, мгәыӡырхәатәи ажәабжьҳәаҩ Ажьи Пас иҳәон абас: "Аџьгьери-иԥа Қәычықә даԥсыуан, Самырзаҟантәын, ҟабардаа драҳын". Ари анҵамҭа ҟаиҵеит Б. Шьынқәба 1948 шықәсазы, Ажьи Пас усҟан 125 шықәса ихыҵуан (иануп "Ахьырҵәаҵәа", 1990).

Қәычықә иоуп ҳәа ҳа ҳҟынӡа иааз асахьала иаабоит кәалӡыла деихачаԥа, аҳ-маҭәала еилаҳәоу аибашьҩы шиакәыз. Даара аинтерес аҵоуп афырхаҵа иан лмыткәма аҟазшьала ианҵоугьы:

"Ҽы-мгәа қыҭа иалоугӡоз
Аџьаӷь-мгәа қыҭа иузалагӡом ҳәа
Уасымҳәахьази! Сзушьзеи уан...
Ани чқәыни еибазмырааӡоз,
Жәи ҳәыси еиҵазмыргылоз,
Махәи ҵыси еиқәызмыртәоз,
Ҟәыбина аӡ-ду урыс гәашәс измаз ,
Шәақьк иҭыҵыз хы-заҵәыкгьы
Дыннакылап ҳәа сызцәымшәаӡоз,
Уаа, дшьуп ҳәа сашәымҳәан,
Ма дхәы-ӷәӷәоуп ҳәа шәҳәа!.."

▫️Ари Џьавдеҭ Ашәба иҳәамҭоуп, 40 шықәса ихыҵуан, ианҵоуп Ӷәада ақытан, 1940 шықәсазы (Баграт Шьынқәба, "Аԥсуа жәлар рпоезиа", 1959)

Иахьатәи ҳаилкаарала, "ҽы-мгәа қыҭа" — Кавказ иахьаҵанакуа ауп, "аџьаӷь-мгәа қыҭа" — Кавказ ампыҵахалаҩцәа иахьрыҵаркуаз ауп. Убри аан "аџьаӷь-мгәа қыҭа" иаҳәаҵәҟьо агәылыршәара уадаҩуп, избанар "аџьаӷь" ажәа х-ҵакык шьҭнахыр ауеит: 1 ажьаӷь; 2 аџьрыц; 3 ашәра, ахҭәасаара.

Ажәахырҿиааратә елемент "мгәа" аҭыԥхьӡ алҵуаны иаҳԥылеит апоет-қәрахьымӡа Анатоли Аџьынџьал иажәеинраалак аҿгьы.

Ишьхымзаҭран ицәажәоит ақалақь,
Саргьы шьхыцны сацлеит уа.
Амашьынақәагь ӷәыруеит ауаа ирыҵақь,
Аҩнқәа реиҩхааҿ амҩақәа ртытуа…

Абри ашьхымӡа-мгәа ақалақь ахьӡуп,
Иқәыршәуп амҩақәа, иҭачаԥоуп аӡқәа…

Ас дзыхцәажәоз Москва акәын.

Ари зегь зхаҳҳәааз иҟаҵәҟьаз афырхаҵа Аџьгьери-иԥа Кәычықә исахьа ааҳгоит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ишәҟәы аҟынтә.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҩадара – бӷацамкыроуп, шьанҵароуп...
Ианақәук, ухаҵазар, ухьамҵыроуп.
Иуԥыло амыҟәмабарақәа урцәымшәароуп,
Урҭ зышьҭоу уара угәымшәара умжәароуп,
Аха агәымшәара аҵыхәтәанӡа игәымшәароуп!

Снеиуеит уа аҩадара са саҿалаӡан,
Аха снеиуам алашьцара сҽалаӡан.
Исҭахым сара аашьышь аԥышәақәа,
Ԥхьаҟа сцозар, снеиуеит сыбаҩ ԥышәауа.
Убри азакәхап, ақыдбажәқәа сԥаҳалоит,
Убри азакәхап, лассы-ласс сагькаҳалоит.
Аҵәы сылхуа исхыччалоит сахькаҳауа,
Исхыччалоит итәоу ауаа гәнаҳақәа,
Исхыччалоз, снеиуеит, усс исымаӡам.
Зынӡа ихазуп са саргамеи сымаӡеи!

Ахаҳә дуқәа, абӷацамкыра, ашьанҵақәа...
Сымҩа иаԥгылоит, аха снеиуеит схьамҵӡакәа.
Скаҳауазар – иаасылымшо уаҳагьы,
Аҩада схы шхоу сара сагькаҳауеит.
Аҩадара – бӷацамкыроуп, шьанҵароуп...
Ианақәук, ухаҵазар, ухьамҵыроуп!

✍🏻 Платон Бебиа

Асахьаҿы: иахьа икыдырҵаз агәаларшәагатә ӷәы

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Арубрика ҿыц! Ашколхәыҷқәа рбызшәатә хәыцшьа злагәоуҭаша атест ✅

Ҵаҟа иаагоу ажәеицааирақәеи ажәеилаазарақәеи еиуеиԥшымкәа аԥсышәала иуҳәар ауеит. Аха аҿар рабиԥареи аиҳабацәеи рҭакқәа шамахамзар еиқәшәаӡом. Иԥышәшәа шәҭаацәараҿы: шаҟа шәеизааигәахо аҟара ибзиоуп. Авариантрацәа ҟалозар — зынӡа ахазына! Ҳара ҳҭакқәа ус баша, қәырԥшыгас (шәхы гәашәҭозар, аҵыхәтәанынӡа иаашәмыртын).

• Двустворчатые окна — ахышәқәа ааиҿаҳауа

• Приставной стол — аишәа цынгыла

• И бровью не повел — иџьымшьгьы ааиҭанамырԥеит

• И глазом не моргнул — илацәагьы еихамҟәысит

• Карманные часы — аџьыба ҭаҵа сааҭ

• Карманный вор — аџьыбаҭала

• Страна восходящего солнца — амра ахьҩаҵхахо атәыла

• Немаркий — алымт зычҳауа; акраамҭа имҟьашьуа

• Надувной мяч — аԥсыԥ мпыл

• Надутый индюк — ашәишәи / агәагәышь ҽырбаба

• Кроме шуток — хәмар аҷыда

• Около 100 человек — уаа-шәҩык

• Около 100 лошадей — ҽы-шәк

• Около 1000 корзин — калаҭ зқьы

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иахьа Дырмит Гәлиа иҩны-музеи аҟны имҩаԥгахоит ашәҟәыҩҩы, аҵарауаҩ Денис Чачхалиа ирҿиаратә хәылԥазы. Шаҟа ибзиоузеи убра иахьымҩаԥысуа!

Ашәҟәҩыратә баҩхатәра ԥымҵәаӡакәа абиԥарала иҿио ианаауа аҿырԥштәқәа уԥылоит адунеитә литератураҿы, аха абгьы аԥагьы инеибеиԥшны еицырдыруа ианыҟало рацәаӡам. Аԥсуа литература аагозар, ари аганахьала ицәырнагаша моу, гәадурала изхыҽхәаша ахьӡқәа амоуп! Убас, Дырмит Гәлиеи Гьаргь Гәлиеи раамышьҭахь иаразнакала ухаҿы иааиуа дреиуоуп иалкаау аԥсуа поет Кьыршьал Чачхалиа иҭаацәараҿы ииз-иааӡаз аҵеи Денис Чачхалиа.

Иара дышқәыԥшызнатә алитература ауси аҭҵаара ауси еицибон. Адунеи аԥшь-ганк рыла аԥсуаа рыӡбахә зҳәо ахьыҟоу ԥшааны, ашәҟәы ианҵаны, хәы змаӡам архив еидикылеит. Абжьарашәышықәсазтәи аԥсуа архитектуразы аспециалист. Ҳашьха калҭқәа ирыҵганы, ана-ара ахәы ҳаракырақәа ирықәгылоу абаа хыҽҽарақәа дрызцахьеит, гәыла, напыла аҭыӡқәа еиԥхьышьшьааны, ишәа-иза, ианеибгазтәи рхаҿра шьақәиргылеит. Убас, аԥсуа ныхабаақәа реиҿкаашьа, рыргылашьа нҭырҳәцааны иҭиҵааит, Аԥсны аҳра аҳәаақәеи ахыԥшеи ахьынӡанаӡоз арбауа.

Здырреи збаҩхатәреи хышхыҵәо еснагь иибо рацәоуп, еидихәыцло рацәоуп. Денис Чачхалиа иҭҵаарадырратә усумҭақәа рҿы уаҩ дызкьымсцыз атемақәа кыр шьҭихит, уажәи-уажәи ҿыцк ааиртуеит. Имааԥсаӡо ирҿиаратә гәи иҭҵааратә ԥыхьашәеи ирылҵшәахеит Кавказ зеиԥш амбацыз аҭоурыхтә драма "Алыбеи" аира, нас ақәыргылара.

Асахьаркыратә литература амаҵ азиуеит 1970 шықәса раахыс. Илирика ссирӡоуп, апоезиа аиҭагараҿы цлабҩы димам, апрозаҿгьы ааԥсара дуқәа ҟаиҵахьеит. "Ацынҵәарах" анҭыҵ, цәаҳәанҵала аурысшәахь еиҭеигеит, асахьаркыра иаҵоу зегь азныжьны. Ароман аҩ-бызшәак рыла иаԥхьахьоу уеизгьы ирдыруеит, шаҟа аԥсуа цәа аҟәынны инхаз, аныррагьы шыҟанаҵаз. Аурысшәа аҟынтә ауп егьырҭ абызшәақәа ишыргаз.

Денис Чачхалиа иаамысҭашәашьа, ихәыцшьала аԥсуаа дуқәа ҳәа ззырҳәо рабиԥара датәышьҭроуп, ажәытә-аҿатә цҳас ирыбжьоу, адоуҳа ныҟәызго, изцымҩахыҵуа. Ас иҟоу ауаа ирыхӡыӡаатәуп, ҳаамҭанӡа иззаагаз амилаҭқәа маҷуп, анҭыҵынтә хықәкыла аристократиеи аинтеллигенциеи анырхуан аҟынтә.

Апоет, ашәҟәыҩҩы, аиҭагаҩ, аҭоурыхҭҵааҩ, ауаажәларратә усзуҩ Денис Чачхалиа сынтәа 75 шықәса рышәхымс дхыҵит. Аԥсны зҽаԥсазтәыз акультура аусзуҩ, Аԥсны аҩнуҵҟа еиԥш адиаспораҿгьы ажәлар ргәамч зырӷәӷәо, ишьаҭамырӡгоу аусқәа жәпакы рхыҵхырҭаҿы дгылоуп. Игәы ҭбаауп, аидеиақәа ишоит, изылшара рнапы ианиҵоит, ахьӡ аларгар деигәырӷьоит. Иҭарчеи имаздо рацәаҩхааит! Агәабзиара иманы шәышықәса Анцәа днеишьҭааит!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсны Жәлар рартист Кьасоу Ҳагба иқәраныҳәа 75 даԥылеит.

Иналукааша аԥсуа актиор, ауаажәларратә усзуҩ. Иҟазара анахыс, деицырдыруеит амилаҭ зҵаарақәа рҿы еснагь аԥхьагылара змаз, ажәалагьы-услагьы Аԥсны аӡыргара иазааԥсо иакәны. Аус иуан акультура аминистрс, Жәлар реизара адепутатс. Игәы былуеит акультуразы, лымкаалагьы гәҭыхас имоуп Аԥсны апрофессионалтә кинематограф аҿиара. Акыршықәса раахыс ари аус дацхраауеит, иҩыза-идыр адигалоит.

Кьасоу Ҳагба иԥсабаратә харизмала аӡәы дилаҩашьом, асценазы дшан ҳәа ззырҳәо дреиуоуп, Аԥсуа театр амаҵ азиуеит 50 шықәса раахыс. "Сзыхьӡаз, исылшаз ахәыҷы намысла, уаҩышәала, ԥсыуала иҟасҵон", — иҳәоит ихазы.

Аиубилиар изку инеиҵыху аочерк шәаԥхьар шәылшоит абрa>> иҿцәажәара абра>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🌟 Афилософиатә ажәаԥҟақәа

• Аӷа мчымха ачарҳәаҩ диԥшаауеит.

• Згәы ҭацәу нҵыра имам, деилаҳауеит.

• Анышә ҳалиааит, анышә ҳааӡоит, иара ҳагьагоит.

• Аиха иаҿухыз еихашәа уибоит.

• Ауаҩы аламыси — аҳаиуани аҳаскьыни.

• Ауаҩы цәгьа дыбзиахондаз, амш цәгьа шыбзиахарыз.

• Агәырӷьарахь ԥшьаала уца, агәаҟрахь уццакы.

• Аӷар уца дҭоумырԥшын.

• Амашәыр уамеихсын.

• Амаӡа ззымдыруа иаҟара аӡәгьы изыҵәахуам.

• Ауаҩы дыԥсаанӡа иумҭа цәырҵуам.

• Заџьал ааигәахаз иуаҩышьа иԥсахуеит.

• Аарцә ирҭахым нарцәгьы дырҭахым.

• Аӡәы дызсеиӷьхазеи ҳәа уимаӷьааит.

• Иуаҩухыз зегьы лаӷырӡуп.

• Иугәалашәо зегьы бза гәырҩоуп.

• Узхыццакыз зегьы ӡшәахуп.

• Иумам зегьы хьылабоуп.

#ажәаԥҟақәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🏔 Аԥсуа ицыршаз ажәа — аԥсышәоуп, иахьҿиазгьы Аԥсноуп.

Ҳара ҳбызшәа ҳӡиасқәа рыбжьы ахуп, ҳамшын абжьы ахуп, ҳаԥсаатә рыбжьы ахуп, ҳгыгшәыг рыбжьы ахуп, ҳаԥсабара зегьы-зегьы рыбжьы ахыҩуеит. Зқьышықәсала абри адгьыл аҿы ҳаԥсабара иҳаҵанаҳәоз ашьҭыбжьалоуп ҳбызшәа шышьҭыҵуаз: ахәлымшәатәқәа, аҟырҟытәқәа, абжьы цқьеи абжь хәанчеи зхоу аимҟьаратәқәа, ақьышәхаргьежьратәқәа, ишәышәуа-ишышуа ашьҭыбжьқәа ҳара ҳзы иԥсабаратәуп. Ҳаԥсабара аҩыза ҽаџьара иҟам анаҳҳәо, ҳабызшәа аҩызаҵәҟьагьы уаҳа ҽаџьара иҟаӡам. Аԥсуа иҿы иҭабзиахоит аԥсшәа. Аԥсшәа ԥсыс иаҳхоуп, ианыҟамла ҳҟалаӡом.

Егьа уадаҩра ҳԥылозаргьы, хатәы бышәала ҳаҩуа, ҳаԥхьо иахьанӡа ианааҳга иаҳмырӡыр ҟалап! Ахатәы бызшәа ныхақәыроуп. Ус иазыҟан иаҳзызхьчаз зегьы. Аԥсуа бызшәа иамоу абеиарақәа уаҩы иааџьеишьаратә иааԥшит асахьаркыратә литератураҿы. ХХ ашәышықәсазы аихьӡара дуқәа аманы ишьақәгылеит аԥсуа литературатә бызшәа. Иаҭахуп есааира уи аиҵыхра, ахархәара арҭбаара, ҳаамҭа аршәара. Иара ҳаҭәашьоуп иҭамбаӡо ӡыхьны, уи ауп ихадароу. Аӡы ҭамбозар, изыцрыҵны иаауа асыԥсақәа реиԥш, еснагь имазеины ишьҭоуп. Ишьҭаҳхлароуп, ҳаҵагылазароуп ҳаӡәыкны.

Ҳазшаз ҳаицоумкын абри амҩаҿы! Шәадныҳәалазааит Аԥсуа бызшәа амш!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🏆 "Уаҿа иануп!" абантәаауеи?

"Уаҿа иануп" рҳәоит ауаҩы ҳамҭак анирҭо. Иахьанӡа ахархәара змоу ари афразеологизм аԥсуаа рысасдкылара иахылҿиааит, а́ҿа шьҭыхны аныҳәаҿа аныркуаз аамҭақәа рҟынтә иаауеит. Шьалуа Инал-иԥа ишәҟәы "Абхазы" аҟны (ад. 428) "уаҿа иануп" еиҭеигоит "в твоей чаше лежит" ҳәа.

Ишдыру еиԥш, асас дахьааиз аҩнаҭаҿы игәаԥхаз акы ыҟазар, знык иадымхаргьы инабжьаршәны аӡбахә аниҳәа, ма ианирҽхәа, аԥшәмацәа хымԥада уи ҳамҭас ирҭон. Еиҳаракгьы, аныҳәаҿақәа аԥҵо аишәачара ианахатәаз аан, ажәа ахҳәааны. Аԥшәма иажәа данаалгалак, аҿа ҩыла ирҭәны асас иахь ирхон, абригьы-абригьы уаҿа иануп (= шьҭа уара иутәуп) ҳәа нацҵаны. Асас мап ацәкышьа имамызт.

Аҳамҭа ашәагаа иалнаршозар, аҿа, ма ахраҿа ианҵаны иагьрырҭозаарын! Уи атәы ҳаԥхьоит "Ахьырҵәаҵәа" азгәаҭақәа рҟны (Баграт Шьынқәба, 1990):

"Уаҿа иануп!" рҳәоит уажәыгь, усҟан ҳамҭак абри ахраҿ ианырҵон.

Аҿеи ахраҿеи — аԥсуа рыжәга маҭәахәқәоуп, амҿы иалхны иҟарҵон, ачаҟәа еиԥш, аха иаҳа иаахәыҷны, иаахыгьежьааны. Аҿа аҩы аларжәуазҭгьы, ахраҿа ахш-хырҵәы аларжәуан. Аҩбагь пату рықәын.

✋🏻 Ҳаамҭазы еиҳарак "уаҿа иануп" ҵакыла "унапы иануп" иақәшәоит, уи аҳамҭа иазкымзаргьы ҟалоит. Иҟалап, ажәытәан "аҿа" рҳәозҭгьы "амаҿа" азыҳәангьы.

"Сара санаҵаха аамҭазы, абар, сҽыхәа иаҵәа акәадыр шақәу шәаҿа ианыз, хырҳагас ишәоуааит!" (Мушьни Мқаииа)

"Ҳабшьҭра уаҩы днымхеит, абни аҽҳәаҿы итәоу асаби ида. Уаҿа дануп, Аԥсныҟа узыхынҳәуаны уҟалозар, ԥсаԥоуп, уанаџьалбеит, атәым дгьыл аҿы дкаумыжьын, дсызга, иреицәоу чнырс дҟалозаргьы, иԥсадгьыли иареи еиныриа" (Џьума Аҳәба)

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🌳🛖 Мышкызны, ҳмилаҭтә кинематограф ҽаԥарак ԥхьаҟа ианцалак, абри аҩыза асахьақәа уажәи-уажәи ҳабла хыркуа иҟалароуп. Иалшаӡозеи ажәа!

"Саншьцәа рашҭа ҳара ҳашҭа аҵкыс иԥшӡан, иҭбаан. Иаакәыршаны ахьагәаԥшь масарла ихкаан. Аҵәҩан ршьақәа рыфҩы лаҳа-лаҳауа, рыхгьы-рҵыхәагьы ҿҟьан. Хәажә быцала шьамхышәаранӡа ишьҭашышын. Убригьы азмырхакәа, ашыш аҟынтәи, ӡаки-ԥсыӡаки инаҳаракны, амасарқәа хашшаан. Ршьиа ҵәыла, зхырҷарақәа қәыркааз ахҭырԥаш еиԥш, аԥшӡара икны иаго, хәажә быцала ихыркын.

Ашҭа еихшәа-еизшәа, агәҭаҵәҟьа нылкааны, амжәарбаӷь ықәгылан. Уи амжәаҵла хьыдхәо, тлаз бӷьы иаҵәала иҭалаҳан. Амжәарбаӷь абӷьы ҟаб-бӷьык иаадҩыло, ииаҵәҟаҟараӡа, ҽырҩымҭак ашәшьыра кашьшьы иаҵакны игылан. Ашәшьыра иамҵагылаз арымӡ агәҭаҵәҟьа дықәтәан сабду Шьардын.

Уи убысҟан иныликаауаз исахьахәыра еиҭаҳәашьа-еиҭаԥсашьа амамызт. Ажәҩан иналԥрааз аԥеимбар иеиԥш, аҽыхәа иҿабылгьазшәа, иԥаҵа шлақәа хыҽҽаны игәы иқәҭәон. Сабду Шьардын иаԥхьаҵәҟьа, аҟәардә лаҟә хәыҷқәа ирықәтәан, ашьҭахь излеилыскааз ала, Иуан Сиҭи, Ашәы Ҳабыџьи, Басариа Шьагәи, Ҵнариа Сеидыҟи".

✍🏻 Мушьни Мқаииа ироман "Ашацәа ртәарҭа" аҟынтә

📖
Амжәа́рбаӷь — какал зҿамло амжәаҵла
Ӡа́ки-ԥсы́ӡаки — 40 см раҟара

Асахьаҿы: амилаҭтә гәарԥ "Аԥсны" ашыш-аандақәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Есышықәса жьҭаара 30 рзы Аԥсны иргәаладыршәоит аполитикатә репрессиақәа ирылаӡыз ауаажәлар.

Ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәба иҩуан:

"аԥсуа жәлар гәаҟрас иҟаз зегьы рыхгауа, лабак шьҭырхыртә зҽааибызҭоз аимпериақәа дара ишынархыкәласуаз, рыдгьыл ҿаҵа ишынахырбаауаз, рыдгьыл гәакьа ршьа шнықәдыркьасоз, ирызгылеит ишьаарҵәырахаз ХХ ашәышықәса".

Амҳаџьырра иацәынхаз, зыдгьыл зҽаларбаӷьаны изкыз аԥсуаа, асовет мчра анааи азныказы хәҵышрак рбазаргьы, арыцҳара ду иҭагылеит арӡрақәа раан. Ажәлар рыхәра иабӷьыцыз, ажәлар рҿахәы зҳәартә иҟаз, хатә џьабаала инхоз, қыҭацыԥхьаӡа еиҳа хар змамыз ауаа лаԥшықәҵаны, харада ахара рыдҵаны иршьуан, иҭаркуан, иахыргон. Ашәара аамҭақәа, ашықәс еиқәаҵәақәа, зықьҩыла илахьынҵадартәыз ауаа иашақәа. Шәҟәыла ишьҭыху мацара быжьнызқьҩык рыӡбахә аҳәоит, амилаҭ маҷ рзы хәшьара змам ааха дуӡӡа.

Абригь азмырхакәа, ажәларқәа ршьажәҩы Ԥаҵаду аԥсуаа иаанхазгьы рыԥсадгьыл иахигарц агәҭакы иман, аха аҵыхәтәан ус иӡбазаап "уа иахьыҟоу иақырҭуаҳтәыр еиӷьуп" ҳәа.

Сталин ихаҭаратә культ ҳажәлар зҭанаргылаз аамҭа цәгьа иазкуп иакымкәа аҭҵааратә усумҭа дуқәа. Апублицистикаҿы, асахьаркыратә литератураҿы ари атема ахатә ҭыԥ ааннакылеит, алацәажәара азин аныҟала ашьҭахь. Аҭоурыхтә рҿиамҭа алитератураҟны аҵак ду амоуп: ажәа азҟаза иҿала еиҭаҳәоу ахҭысқәа даҽакала урыдырхалоит, еиҳа угәалашәараҿы иаанхоит.

Убас, алитературагьы бзиа иунарбо, аҭоурыхгьы унарҵо иҟоуп Шьалодиа Аџьынџьал ироман "Аҳәа зыҟәну аџьныш"; Сергеи Чакветаӡе ироман "Ацәгьаҳәаразы аорден" (автор хаҭала иҭиҵааз КГБ архивтә материалқәа рышьаҭала иҩуп); лаӷырӡыда узрыԥхьом дшысабииз заб ддырӡыз Мирод Гәажәба игәалашәарақәеи истатиақәеи.

Ҳаамҭазгьы ари атема еихсыӷьра амаӡам. Даара аџьабаа ду азызбахьоу иреиуоуп иахьа иҳалагылоу аҭоурыхҭҵааҩцәа Руслан Гәажәба, Диана Ахԥҳа; ашәҟәыҩҩы, апоет Белла Барцыцԥҳа; ажурналист, аҵарауаҩ Екатерина Бебиаԥҳа; ауаажәларратә усзуҩ Гәыгәыца Џьыкырԥҳа уҳәа убас егьырҭгьы.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Жьҭаара 31 рзы иазгәарҭоит Амшын Еиқәа амш 🌊

Шәара ижәдыруазма аԥсуа литература ашьаҭаркҩы Дырмит Гәлиа ишимоу "Амшын Еиқәа" зыхьӡу апоема хәыҷ? Убра, Аивазовски шәыгала иҭихуаз асахьақәа иреиԥшны, убла иаахгылартә ажәала иҭихит амшын аҟазшьақәа: иангәаау — ацәа иҭыҵны ахәаԥшшәы шаԥсахуа, аӷба дуқәа еилаԥыххаа, иҵәаҟьа-маҟьаны ишықәнаҵо; ианҭынчу — цәгьарак змуӡац еиԥш, илашаӡа, саркьаҵас уанԥшылартә ицырцыруа ишыҟало, ацәқәырԥақәа еилархәмаруа иуҿагәыбзыӷуа ишалаго.

Аклассик ҳәа ззырҳәаз, ибаҩхатәра анаҩсгьы, дзызхьаԥшуа атемақәа рыла дудыруеит. Аԥсабара, амшын, адгьыл, ажәҩан — еснагь иҟоуп, угә рыхшәаӡом, ауаа зегьы еицырзеиԥшуп, инаӡаӡоуп. Апоема аинтерес аҵоуп автор амшын аԥштәқәа раарԥшышьас иаиҭаз аганахьалагьы, Гомер и-Илиада угәаланаршәоит (уагьы аԥшшәы џьашьахәқәа ыҟоуп).

Ҵаҟа иааҳгоит ацыԥҵәаха. Инагӡаны шәаԥхьар шәылшоит иҩымҭақәа реизга I атом аҟны ҩ-вариантк рыла: иажәеинрааланы ад. 146, ипоеманы ад. 342 (ашәҟәы хзыркәшо иароуп). Иаԥиҵеит 1947-1953 шш. рзы.

Џьыкаҳәахшәа
Ишәахха иҟоу,
Оумашәа иҵаулоу,
Урала идуӡӡоу,
Ганла еиҵҳәоу
Ҳамшын еиқәа!
Тәыла рԥшӡагас,
Ҳәаа рӷәӷәагас
Ҳ-Аԥсны уавоуп ладахьала.
Уџьашьатәуп узымбац рзы,
Угәазырҳагоуп қьаф зуа рзы.
Умҩа дууп аӷбақәа рзы,
Уеибарбагоуп ажәларқәа рзы...

Зыԥшра еицамкуа,
Зҟазшьа еилазгауа
Амшын еиқәа,
Амшын шкәакәа,
Амшын каҷҷа,
Амшын ҿаԥха,
Амшын цәеиқәара,
Шьаб сахьа змоу,
Ҵармақь иеиԥшу,
Тыҩша зҟазшьоу,
Аџыр иеиԥшу,
Амшын еишьыл,
Амшын цәыҟаԥшь,
Амшын Еиқәа
Сахьа рацәа змоу...

Уара уанҭынчу
Зегь уеилаҳауеит.
Уара уангәаау
Ҳаӷоу дуқәшәеит.
Уцәқәырԥақәа шәах рҿачы
Аки-аки неишьҭагыла,
Убас еицрыхәхәа
Харантә иаауеит агаҿахь,
Дауцәа еихашьҭашәа,
Мыцхәы иҭыҿҿа...

Атекстологиатә згәаҭа: иахьа "афақьӷба" ҳәа ҳзышьҭоу Гәлиа иазиҳәон "а́мцаӷба" (пароход)

Амшын иадҳәалоу
• ажәаԥҟақәа>>
• алафқәа>>
• алексика>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🤩 Абзанхаҩы
(иҟалаҵәҟьаз ажәабжь)

Гәаҭас-иԥа Қәабзач усҟантәи аамҭа излашьашәалаз ала ицәгьамкәан амал змаз дреиуан. Аԥсаса рацәаны изанын. Зқьы рҳаны шәкы абна акырынтә илиҵахьан. Амҳаџьырра ашықәс еиқәаҵәақәа раан аԥсуаа ирҭахы-ирҭахым амшын ихымлар амуит. Аҵыхәтәантәи амҳаџьырраан Қәабзачгьы ибон ишамуаз иҭаацәа иман аӡы дхымлар. Аха рыцҳарас иҟалаз, иԥсы изалымхоз иџьмақәа ԥсыхәас ириҭарыз акәын.

Қәабзач агаҿа дкылсын аҭырқәа иӷба ныҟәцаҩцәа иреиҳәеит абри амш аҽны сҭаацәа сыманы аӡы схылоит, абри аҟрагьы арахә сымоуп ҳәа. "Ҳара ауаа рзоуп ҳзаарышьҭ, аџьмақәа рзакәӡам", — рҳәеит. Зегь акоуп, Қәабзач имаҷымкәан ахьы риҭеит иџьмақәа рыӡхыгаразы.

Иалхыз амш аҽны иҵакыра — зцәа зтәымкәан иҟаз иԥшәма Кәарцхьиаԥҳа Енџьы, иҷкәынцәа Амтон, Ԥычхьа, иаҳәшьа Фидан, иашьцәа еиҵбацәа Ҭхәаԥс, Петра, Астапан — иман аӡы дхылеит. Дара зҭаз аӷба акәымкәан, ахьы зыхшәааз аӷбақәа рҿы иҭан зқьы џьма.

Қәабзач иҭаацәагьы, иаргьы, ирахәгьы аҭырқәа идгьыл аҿы иӡхыҵит. Арыцҳара ду рыла иабеит ижьаз Қәабзач иҭаацәагьы иаргьы. Амшын аҟәара иԥсаҟьаны иқәԥсан амла инҵәоз, хкыдкыларҭа змамыз Аԥснынтәи инанагаз аԥсуа мҳаџьырцәа. Мызкы иназынаԥшуа Қәабзач иҭаацәагьы иаргьы аҟәара иқәын, амла инҵәоз амҳаџьырцәа ессыҽны 20-25 џьма рызшьны крырҿарҵон.

Қәабзач ибон араҟа ԥсҭазаара шырмоуаз, ак ӡбатәын. Уи — шьҭахьҟа Аԥсныҟа амшын ахылара акәын, аха ари аус имариаз акәмызт. Қәабзач алашьцара иҽалак дрызнеит Аԥсныҟа иааны амҳаџьырқәа аазгараны иҟаз. Ирзеиҭеиҳәеит дгьежьырц шиҭахыз, аха дара рҟынтә иаҳаз мап ауп. Зегь акоуп, ахьы мыжда иалшо рацәазаап. Иаацәырган иандирба, абри аҟара ахьы шәысҭоит ҳәа, иҟарҵоз аус рыҵырхыр, ишақәӡоз шырдыруазгьы, иақәшаҳаҭхеит.

Қәабзач иҭаацәа рымала иманы амҩа дықәымлеит. Иааигәа-сигәа инхоз, иидыруаз ҩ-жәлак иреиуаз жәаҩык ауаа Аԥсныҟа иааигеит. Иашьҭахьҟа амҩа данықәлоз 300 џьма рзынижьит, инхаз амҳаџьырқәа ԥыҭраамҭак рыԥсы ҿнахп ҳәа. Уи акәхеит, иҭаацәагьы, жәаҩык игәылацәагьы, изынхаз 200 џьмагьы иманы ишьҭахьҟа амҩа дықәлеит. Аӷба ныҟәцаҩцәа Қәабзач иарҳәеит Аԥсны дыӡхыргар, русқәа хабгалар шалшоз. Убри аҟнытә иаҳа русқәа маншәалахар алшоит Баҭым иӡхыҵыр ҳәа. Ус иагьыҟарҵеит. Рхы дырхеит Баҭымҟа.

Аӡы ихылан амҩа ианықәла, Қәабзач иԥшәма зцәа зтәымкәан иҟаз ахшаа длоуит, Есыф ҳәагьы хьӡыс ирҭеит. Ауха ҵхагәҭаны Баҭым иаҳа иахьыманшәалаз ҭыԥк аҿы иӡхыҵит. Уаҟа аҟәара иахылаԥшуаз рылаԥш рықәшәаанӡа ирулак ашьха рҽарҭеит. Ҩымз, ана инхәыҵатәо, ара инхәыҵатәо, ирулак иҭаацәагьы, ажәаҩык игәылацәагьы, амшын аҿы ииз асаби Есыф дрыман рыҩны иааит.

1906 шықәсазы иԥшәма данԥсы ашьҭахь, 90 шықәса ирҭысхьаз Қәабзач ҩынтәны аҭаацәара далалоит. Иднагалаз Ешԥҳа Сима лыҟнытә ироуит ҩыџьа ахшара: Гьаргьи иаҳәшьеиҵбы Нуниеи. Қәабзач 1921 шықәсазы 119 шықәса дырҭагылан, иура-иҳәара иагмызт. Аха иаалырҟьаны дзықәшәаз арыцҳара ду изихымгеит.

Қәабзач иашьеиҵбы Ҭхәаԥс иҷкәын, аҵара ду змаз (Гәдоуҭеи Аҟәеи амҩадуқәа зыхьӡ рху), амцабз иаҩызаз ареволиуционер, Нестор Лакоба иарӷьажәҩаны ивагылаз Максим (Иса) Габечиа ашьажәцәа аменшевикцәа рнапала чарҳәара изуны, 32 шықәса дшырҭагылаз дыршьит. Зыҽны иашьа иҷкәын анышә даиҭаз инаркны аиарҭа иҽеиҭеит. Ӡымзар акгьы лбаазымдоз Қәабзач 11 мшы рышьҭахь иԥсҭазаара далҵит.

▫️ Гәаҭас-иԥа Қәабзач (Габечиа ) — унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз, зчеиџьыка ҭбааз, зажәа иақәиҭыз нхаҩ наган, еицырдыруаз аԥсуа ҽыбӷаҟаза, алафҳәаҩ ду Гьаргь Габечиа иаб иакәын.

Гьаргь Габечиа диижьҭеи сынтәа 115 шықәса ҵуеит. Ари аҳәамҭа ааҳгеит иажәабжьқәа реизга аҟынтә. Еиҭеиҳәеит Хәаҭхәаҭ Габечиа. Ианиҵеит Леонид Саманба 1980 шықәсазы, Лыхны.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ажәа "абзанхаҩы" антоним амазаап — "аԥсынхаҩы", ус рҳәон аарла зхы ныҟәызгоз, зынхамҩа хәыдаз изы (зажиточный крестьянин — немощный крестьянин), асаӡ диалект аҟынгьы ирҳәон (ианиҵеит Шьалуа Инал-иԥа).

Абарҭ ажәақәагьы ҵакыла ирҿагыло аилкаарақәа ыҟоуп:

• Аԥсхәра́ — абзахәра́

• Ауа́лмшәа — ауа́лҭамыжь

• Аԥы́нҵахьча — аҵы́хәахьча

🍽 "Абзахәра" ахала иаҳԥымлаӡацт, аха "аԥсхәра-абзахәра акы иагижьуам" ҳәа еицны ирҳәоит.

🐐🐏 Аԥынҵахьчеи аҵыхәахьчеи — арахәааӡара иатәу ажәақәоуп, аԥынҵахьча ахьшьцәа дреиҳабуп, ахаҿы дгылоуп (головной пастух); аҵыхәахьча деиҵбуп (подпасок, младший пастух).

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ауаҩы агәыҩбара деимнадозар, дышԥаҟало?

• дыбжьажьоит;
• игәы бжьажьоит;
• игәи игәи еилаԥшуеит;
• длакҩакуеит;
• дкәанызануеит;
• дхьаҳәхьачоит;
• длаҟлаџьоит.

(сомневаться; колебаться; быть в нерешительности)

Иџьоушьаша, агәыҩбара аазырԥшуа ажәақәа зегьы рышьагәыҭқәагьы ҩба-ҩбаны еицааиуеит: бжьа-жьа, лак-ҩак, кәаны-заны, хьаҳәа-хьача, лаҟ-лаџьа

#асинонимқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🗣️ Ахатәы хьӡқәа злоу ажәарццакқәа

▫️Кафа лхы хырффа-ҵырффан.

▫️Џыџ иџыр-ԥаҵа џыԥхьӡа иҿан.

▫️Жәыжә ижә ажәырҭра иажәлон.

▫️Аџьба Џьарма иџьма Џьаџьа аџьра илан иҿҟьаса.

▫️Хакәыцә ахәы ақәцәан қәацәк изгылан.

▫️Нара лыҩны анаара иадын.

▫️Ҭарашь, Ҭаҟәыш, Ҭахәыц, Ҭаркәыкә, Ҭамра, Ҭамза — Аҭлыхә иԥацәа.


Арҭ ажәаԥҟақәоуп, аха убзгьы ԥырҽуеит ицәгьамкәа:

▫️Хаха-чаха чара иуан, Хабыхац дицхраауан.

▫️Ӷьычкәыр аӷьычцәа дрылабжьон.

▫️Қыжә дзырырҳаз Хыжә даршәеит.

▫️Ахәымаа-жьымаа Кәрыжәаа дрықәлоуп.

#ахьӡқәа

Асахьаҿы: Гәдоуҭа агәы

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🌍 Адунеи иахҳәаау афразеологизмқәа 20

◊ Адунеи иахаану (иақәлоу) — даара акрызхыҵуа;

◊ Адунеи хызфааз — зыԥсҭазаара зегь қьафла иҭәны ақәра ду згаз;

◊ Адунеи иара итәуп — мыцхәы дгәырӷьоит, насыԥ имоуп;

◊ Адунеи амаа икуп — илымшо егьыҟам, амчра ду имоуп;

◊ Адунеи амаа иара идыркызшәа дыҟоуп — иҽырԥагьаны, иҽхарззаланы дыҟоуп;

◊ Адунеи (ма Аԥсны) амаа икызар, ишьҭихуеит — даараӡа дыӷәӷәоуп, амч ду илоуп;

◊ Адунеи ирхыџхыџуеит — кыр илшоит, кыр имчуп;

◊ Адунеи дазкуам — акы даргәаҭеиуеит, иҽизеиқәкуам;

◊ Адунеи дакәшеит — 1. атәылақәа кыр рҿы днеит; 2. ирацәаны деимдеит;

◊ Адунеи азна — ирацәаны; даара;

◊ Адунеи ихы ахибаауеит — аԥсҭазаара иҭахым (згәакьак дзыԥхаз);

◊ Адунеи еиҟарастәуеит ҳәа даҿуп — иашамрас иҟоу зегьы ирҽеирц иҭахуп;

◊ Адунеи ҿыц ааиртызшәа — ауаа ирзымдыруаз акы иҳәазшәа, уаҩ иимбац акы ибазшәа;

◊ Адунеи иԥсы акуам — дыцәгьацәыфоуп, цәгьа баны бзиа ҟаиҵом;

◊ Адунеи ааҳәит — амитә ҟалеит;

◊ Адунеи цқьахеит — ацәгьа-мыцәгьа ҟазҵоз аӡәы дыԥсит;

◊ Адунеи ашьа мааит — егьаурым, егьҟамлеит;

◊ Адунеи дықәӡам — 1. ак ҟалеит, аха макьана издырӡом; 2. иус ааигәа-сигәа дзалгаӡом;

◊ Адунеи дықәлеит — диит;

◊ Адунеи даныҵит (иԥсахит) — дыԥсит.


📘 Ахыҵхырҭа: Владимир Касланӡиа. Аԥсуа бызшәа афразеологиатә жәар, 1999

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа