Ҽааны рҳәонаҵы шәагымзааит, акыр иаԥсоу ҳаԥхьаҩцәа, ҭаацәала шәгәырӷьо-шәыччо, шәыгәқәа бзианы!

Ҳныхақәа рдоуҳа цқьа, рдоуҳа џьбара иацырҟьоу ажьиреи ахьиреи рымаа зку, ирыҵагыло, рылԥха-ргәаԥха шәымазааит! Шьашәы – Ахьаҳ Ду, Абжьныха, зҳәа неиуа, зуы ылҵуа дызхылаԥшхәу зегь маншәалаз! Машәыр ҟамлааит аихаԥсыхә, аихалых аҟынтә, шәақьума, еихоума, ҳәызбоума, машьыноума!

Ҳазшаз Анцәа ду дасу шәыжьрацәара дахылаԥшааит, иазирҳааит, ирӷьацааит. Шәахьыҟазаалак имч зҩыда, ибзиара шәахимбааит! Аныҳәа алԥха шәымаз зегьы! Абарақьаҭра шәҭазааит! Мши, насыԥи, хаҳареи аанагааит ҳазҭалаз ашықәс ҿыц!

Уахатәи Ажьырныҳәа амзаҭәымҭа иақәшәеит. Мзашәа икаҷҷо, мрашәа илашо ҳажәлар ирызшоу рыԥсадгьыл ианызааит наунагӡа! Ҽаанбзиала!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иахьатәи амш, Ажьырныҳәа адырҩаҽны, Хылаҵа́ра, ма Хлаҵа́н ҳәа иашьҭан анкьа — "день сеяния пуль". Абри аҽны ақыҭа ҷкәынцәа, арԥарацәа иҭҟьо рабџьарқәа аашьҭыхны, иахьшәарҭам џьара ацәҟьара кыдҵаны харантә иеихсуан, ахы ларҵон, иақәшәацыԥхьаӡа рхымҭа иақәныҳәон.

Иара убас, ашьыжь анаашалак шәарыцара иҭыҵуан, ардәына-архьына ԥсылақәа ршьуан, ашәч иалартәаны еимырдон. Аԥсаатә рыԥсы шҭазгьы иҩычаны изышьҭуаз ыҟан, еиҳарак — иргәаԥхоз аԥҳәызба лзы ҳамҭас. Ԥсыуала аҽырбара иахәҭакын, иԥшӡан-ихаан ари аҵас.

Ҳаамҭазгьы Ажьырныҳәа ҽнак ала инҵәаӡом, аҩымш-ахымш раан ауа-аҭахы, агәыла-азла еиҭанеиааиуеит, еибабоит, ҽаанбзиала ҳәа еибырҳәоит. Ашықәс ҿыц раԥхьатәи амшқәа рзы ауаа ирҳәо-ируа ҷыдала иацклаԥшуеит, амшьҭабзиа, алаԥшбзиа рашҭа дҭалар рҭахуп, изакәызаалак хәахәак ҳамхамундаз ҳәа иҟоуп.

Ажьырныҳәа архаикатә шьаҭа иамоу еиқәханы иаауеит. Аритуал ахаҭагьы, адырҩаҽнытәи ақьабзқәагьы ирныԥшуеит ҳжәытә милаҭтә дунеихәаԥшышьа. Иахьагьы аԥсуа қыҭаҿы аҭаацәа реиҳабы зегь раԥхьа дгыланы ашәч, арасамахә, мамзаргьы ахьаца амахә хҵәаны иааганы агәашә, аҩнашә иаиркуеит, абарақьаҭреи аизҳареи иртәуп ҳәа. Убас, аџьықәреи ҿырпи аԥара ҿырпи еилаԥсаны аҩны аҩнуҵҟа, ма ахәыҷқәа ахьышьҭоу ауадаҿы адашьма иқәырԥсоит, "Ахьи араӡни ҷах-ҷах!" рҳәоит. Аригьы аҭаацәа маншәаланы, ргәы бзиа, рхы бзиа, акы иазрыцҳамкәа рыҟалара иазҳәоуп.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🧩 Ажәахырҿиаара

🐴 Аԥы́рцә (грива)

Иззымдыруада ари ажәа? Уи аҟынтә еиҳагьы аинтерес аҵоуп "ишцәажәо" аилкаара.

Иахьатәи алитературатә бызшәаҿы нормас ишьҭыхуп "аԥырцә", аха адиалектқәа рҿы иаҳԥылоит еиҳа ихаҭәаау авариантқәа, абжьыуатәи аҿы — "аԥы́рцәқәа", "аҽаԥы́рцә"; бзыԥтәи аҿы — "аԥры́қәцә", ма "а́бра" ҳәагьы рҳәоит.

Ҳгәанала, ари ажәеилаҵоуп, ҩ-шьаҭак реилаларала иҳауит:
• "аԥыр" + "а́цәқәа" (абжь.);
• "аԥры́" + "а́қәцәа" (бз.).
Урысшәала — "летящая верхушка". Аҷараҳәа цаԥхада иаатыз ашә еиԥш игәылшәома ажәа аҵакы?

Аҽы аныҩуа аԥырцә аԥша иарԥыруеит. Уи адагьы, аҽи аԥырреи еицәтәымӡам ауаҩы иабстракттә хәыцраҿы, еиуеиԥшым ажәларқәа идырҿиаз амифологиаҿы, иаҳгәалаҳаршәап аԥсуа епос иалоу арашь.

"А́бра" (грива) аҳәашьала зынӡа "а́ԥра" (парус) иеиԥшуп, абригьы иҳаҵанаҳәо џьаҳшьоит аҩ-ажәак "аԥырра" ишахылҿиааз. Аҩбагьы ижәытәӡоу еилкаарақәоуп, руак аҽааӡара, арахәааӡара иатәуп, егьи — амшынтә лексика ⛵️

▫️ А́нади а́бра ду́хоит (ажәаԥҟа) — у ленивой лошади вырастает длинная грива.

▫️ "Ақәцәа // ацәқәа" ажәагьы ҩбаны еилоуп, уи азакәхап "анаҳәааҳәра" зазымариахаз. Ашьаҭеилаҵара — аморфологиатә ажәахырҿиаара хкы иааидкыланы алҵшәа ду амоуп аԥсшәаҿы. Авариантқәа рырацәарагьы ҳбызшәа иабеиароуп.

#ажәахырҿиаара

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсуа культура иаиуит ацәыӡ. Иӷәӷәамҭа дышҭагылаз идунеи иԥсахит Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист Даур Инаԥшьба. Ахаҿы аагара уадаҩуп Аԥсуа телехәаԥшрала уаҳа иҳаҳарым ҳәа ажәабжь ҿыцк ҳазҳәо, ҽа бжьык иаламҩашьо ибжьы.

Даур Инаԥшьба иԥсҭазаара зегьы ажурналистика иазкын. Аибашьра ҟалаанӡагьы Аԥсны имҩаԥысуаз аҭоурыхтә хҭысқәа дрылагылан, дыршаҳаҭын, рыӡбахә еиҭеиҳәон. Аибашьраан арратә корреспондентс аус иуан, акамереи амикрофони абџьарс изкыз дрывагыланы. Ианҵамҭақәа ирныԥшит уи аамҭацәгьа Аԥсны ианнаҵоз ашәахсҭақәа, амца иалагылаз ҳаибашьцәа ргәымшәареи ргәыӷреи.

Ззанааҭ иазҟазаз, ԥсыцқьарыла зус иазнеиуаз ажурналист, ҽынлаз-уахынлаз, цәгьароума-бзиароума Аԥсны акрызҵазкуа хҭыск ахьыҟалаз зегь раԥхьа иубоз аӡә иакәын. 35 шықәса инарзынаԥшуа ҳмилаҭтә тележурналистика амаҵ азиуит. Иџьабаақәа рацәоуп, "Ахьӡ-Аԥша" аорден ианашьоуп. Аԥсуа пресса ахаҭарнакс ҳтәыла анҭыҵ дныҟәахьан, иԥсадгьыл ахаҿра ихаҿран, дахьыҟазаалак гха-ԥхада иуалԥшьа анагӡара дашьҭан, дԥышәан, дхатәран, даамсҭашәан.

Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы, аҽеиҩшарақәа ҳзышьцылахьоу акеиԥш ианыҟала, шьоукы аныразым шьоукы рзы, иара илшеит зегьы рзы дразны аанхара. Имариаӡам, ус ушамзар. Иқәлацәа рҿы дҩызан, аҿар рзы дԥызан, дгәыбылҩын, дагьиашьан. Иԥсҭазаара далҵит зааӡа, иҿахәы нагӡаны иҳәаанӡа, ииубилеитә шықәса 65 дшырҭаз. (Имширақәа неиҵыхны иазгәеиҭаӡомызт аибашьра ааилгазар, ишьаарҵәырахаз Марттәи ажәылара арыцхә иақәшәон азы). Иуа-иҭахы, иколлегацәа шихьҵәыуо еиԥш дызхьымӡаз иусқәа ихьҵәыуоит иахьа. Гәалсра дууп. Иԥсаҭа лашахааит!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🏘 Аҩни аҩнреи ирыхҳәаау аԥсуа жәаԥҟақәа

• Ахан аиҳа аԥацха агәы ҭбаауп.

• Хатәы ҩны — хатәы мца.

• Аҩны лашәуп — алымҳа амоуп, адәы дагәоуп — аблақәа амоуп.

• Зыҩны аԥҳәыс дақәым, имӡырхагьы лахь ақәашьым.

• Ахәыҷқәа зыҩноу аҩны гәырӷьароуп, изыҩнам — гәырҩароуп.

• Аԥҳәыс гәыкала аҩны даныҟамла, аҩнра ыӡуеит.

• Аҩны — ишуҭаху, тәымџьара — ишырҭаху.

• Аԥсуа аҩн бзиа зиргыло асас изоуп.

• Сас-гәашә ахьҿамыз аҩнаҭа лашьцоуп.

• Уҩныҟа амҩа зегь реиҳа икьаҿуп.

• Зыҩны блыз ахәа деигӡон.

• Абҩатәы ҩны иҩназ абҩатәы ҵәымӷ игхеит.

• Аԥара аҩнаҭа арԥшӡоит, иагьагоит.

• Аӡәы ихан аҵкыс уара уқәацә.

• Ҩ-ҭӡык рыбжьара уак думандаз! (= Ауацәа рацәаҩны иуамазааит)

Ахыҵхырҭа: Оҭар Ӡиӡариа "Аԥсуа бызшәа аргыларатә лексика"; Олег Шамба "Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа ражәаԥҟақәа"

#ажәаԥҟақәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҵыбра (чабер) даҽа хьӡыкгьы амазаап ҳабызшәаҿы — ачахәсхәа (букв.: "зелень для хлебобулочных изделий"). Иссирми!

Ажәар ҳлагәылалан еизаҳгеит иҵегь абас аԥсышәа цқьала ицәажәо асинонимқәа 15. Шәаргьы иацышәҵа:

• Аныҳәарҭа - ашьапкырҭа (ауахәама)

• Ақәра’ - аныхаҳәара (давать клятву)

• Ачалаа - ачаԥыга // аҽбыга (коса “для хлеба”)

• Абаҳа - ажыга - арпыга (лопата)

• Ашымҳаҵыс - амлаӷәыр (иволга)

• Аркьыц - аҵәгәыр (рыболовный крючок)

• Аԥыҭҳәа - абӷацгәы (рысь “горная кошка”)

• Арцыш - аинцәыш (ящерица)

• Аҿшьы - аҷышь - ахыц (смычок)

• Аҵәры - ахьамуам (яловый)

• Ажьҵәры // ажьынҵәры - абгарыжь (черника кавказская)

• Аҟәылбыш - ахәыл (кольраби)

• Аччиаԥш - аҩсҭааиԥш //аҩсҭааџьықәреи (сорт мелкой желтой кукурузы)

• Алаԥыџь - алахәыц (ресницы)

• Аҩнеихаса - аҩнеихаҟәа (бревенчатый дом)

#асинонимқәа

Асахьаҿы: аџьықәреирҭа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Даниуа зегь иеигәырӷьоит ауаҩы,
Аԥсабара иаԥхьа ихырхәоит асаара.
Аха ирзырҳәахьоузеи нас шаҟаҩы:
Дмиӡар еиӷьын ҳәа хара?

Мап!
Ауаҩы дыҟанаҵ мрашәа дыԥхалароуп,
Амреиԥш ихы-иҿы, игәы цқьаӡа,
Даныԥсуаҵәҟьагьы, иԥсы мраҵас иҭашәароуп,
Жәлар ргәаҿы дынхартә длашаӡа!

Алықьса Лашәриа

Афото: Џьумбер Аҩӡба

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ашьшьыҳәаӡа сышнеиуз амҩан
Даасԥылеит ҽыуаҩк, иҽы ҭоуӷанӡа.
"Мшыбзиа!" — иҳәеит,
Дызусҭашь, дарбан?
Уа бзиа убааит ҳәа иҭакгьы сҳәаанӡа
Дазцеит ахыкәалаа еиԥш имҩа даха,
Саха имамзаргьы иаԥсшәахаа ссирӡоуп...
Архәараҿы дызбаӡом уаҳа,
Аха аԥҟараҳәа иҽышьҭыбжь ныжьӡоуп.

Владимир Ахьиба "Мирод Гәажәба ибжьы" ацикл аҟынтә — раԥхьаӡа даниба аахыс исахьа шигәалашәоз.

📆 Сынтәа 90 шықәса ҵуеит аԥсуаа рҿахәҳәаҩы, Аԥсны ахақәиҭра азықәԥаҩ Мирод Гәажәба диижьҭеи.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

...Аҩны ианааи Мирод иԥшәма ԥҳәысгьы рхәы ҟаҵаны дырзыԥшын. Ианаатәа, Анцәа улԥха ашьҭахь, Мирод дҩагыланы ҳаԥсуа бызшәа иныҳәеит. Ҩасҭха аишәакьаҿ иахатәаны ичоз ихәыҷқәа, раб дцәажәонаҵы иӡыҩӡа игылан.
– Амын! – рҳәеит дара адруҳәа, иажәа даналга.
Мушьни дааԥышәырччеит. Ари аҩнаҭаҿы ус ишаԥыз идыруан.

Даур Занҭариа "Ашьанҵауаҩ" аҟынтә

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Аԥырцә" аетимологиазы даҽа ҩ-ажәак

Бзыԥтәи адиалект аҟны аԥырцә азы ирҳәо ажәа "а́бра" абаза бызшәала иаанагозаап "ахцәы". Ауаҩы изгьы ирҳәоит, аҽы аԥырцә азгьы ирҳәоит ("пырцв" ажәа шрымоугьы), аџьықәреи ахышәҭ азыҳәангьы ирҳәоит. Браҭыхын ахьӡуп ашәуаа рнанҳәамза — аџьықәреи алапҟьа ҿаланы "ахцәы" анҭнаго.

• Бра, хъабра - волосы;
• Тшы бра (ҽы́бра) - грива лошади;
• Нартыхв бра - кукурузные рыльца.

Аԥсшәҿы ари алексема ҳԥылоит еиҭа ажәа "абрыш" аҟны (светловолосый и светлобровый, разг.: "белобрысый", -бры апраславиан бызшәала иаанагон "бровь"). Ахыш рҳәоит, абрыш рхәоит. Ахыш ихы шкәакәоуп, абрыш — ихахәгьы иџьымшьқәагьы.

▫️ Иҟалап, 'аԥырцә' ашьагәыҭ аҟны аханатә иҳамаз "(а)бра" акәзар: абра-цә → аԥра-цә → аԥрыцә // аԥырцә. Ари агәаанагара еиҳа аҵабырг иазааигәоушәа иҟоуп, аԥырра иадҳәалоу актәи аверсиа макьана мап шацәаҳамкуагьы.

#ажәахырҿиаара

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Уцәажәара гәылзыршәо, уаҩы дызмырааԥсо ажәеиҭарсқәа (афразеологизмқәа), иацу

◊ Абамбарахəыц дацныҟəоит — дҳәатәхаҵаҩуп, дхынраалоуп;

◊ Абжьы́мра ихы иқəшуа аус иуеит — амра реиҳа ианшу (в самый солнцепек, букв.: "в семь солнц");

◊ Иифо аҟəардə иналаҵаны дгылоит — ажьы изкӡом, ифа иныԥшуам;

◊ Ҵәык азна акәац иқәым — даара игуп;

◊ Инарцәышла дықәлеит — ақәра ду неигеит;

◊ Унацәаҭыԥ лынхалоит — уамашәа дыԥшӡоуп, ахаа цәа лыҟәнуп;

◊ Инацәақәа харҟәало дтәоуп — заа ихашәала иԥхьаӡоит;

◊ Нацәақәкра амамкәа — вбак амамкәа (безупречно)

◊ Абгабызшәа иҿоуп — дгызмалуп, ажәала ухихуеит;

◊ Сыбжа цеит — сгәы цеит (ашәаразы);

◊ Илымҳацəқəа кьакьахеит — ииаҳаз цәгьа дазҿлымҳахеит (навострил уши; "ушки на макушке")

◊ Амца еимырдоит — еигәылацәа ааигәақәоуп.

Ахыҵхырҭа: Аԥсуа-аурыс жәар (аиқәыршәаҩ: В. А. Касланӡиа)

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа