Ахәыҷы иааӡараҿы қәнагас иҟоу зегьы ирыцкуп алеишәеи адырреи. Абарҭ аҩба аҩнаҭа анҭыҵ иахьышьҭикаауа ҭыԥс иҟоу ашкол ауп, зыҟнытә ишьҭикаауагьы арҵаҩы иоуп.

Жьҭаара 5 рзы Арҵаҩы имш азгәарҭоит. Ашколқәа рҿы иацы ирыдырныҳәалеит, аха ҳара алшара ҳамоуп арыцхә иақәыршәаны даҽазныкгьы арҵаҩцәа зегьы иҭабуп ҳәа раҳәара!

Шәара шәџьабаа бзабааны ирԥылоит ажәлар. Уаҵәтәи ҳԥеиԥш знапы ианылаша, ҵәатәы шьаҟас аҳәынҭқарра иаҵагылаша аҿар шәааӡоит, рыԥсадгьыл абзиабара дыркны, рыуаҩра ауасхыр азышьҭаҵаны. Абиԥарақәа реизҳара шәашаҳаҭуп: аҵара дшәырҵоит, шәдырра рымажәдоит, амҩақәҵага ажәа рашәҳәоит.

Зыдҵақәа аҷҷаҳәа изҵо, шәызлаҽхәо аҵаҩцәа шәыгымзааит, аԥсҭазаараҿы шәзыргәырӷьо рацәазааит! Арҵаҩы дангәырӷьо ихы-иҿы есааира иқәыԥшхоит, гәыла усгьы дажәуам. Шәгәы бзиазааит! 💐

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

АХЫ ИАҚӘИҬХЕИТ ГАГРА

...Мамзышьхоуп раԥхьаӡа Аԥсны иҿырхыз шьхас,
Уа рбаҟақәа гылоуп Гьерзмаа Алхас,
Кануков Нургали, Науржанов Ибрагим,
Дыҟам фырхаҵак зымца еиқәым.
Валера Смыр, Бганба Сафер,
Ишьа кашуп уа Тәанба Завер.
Гагра – Гагрыԥшь – 118-ҩык ршьацқьа ахҭнуп,
Ақырҭуара иахәаҽхьаз ҳҭыԥхьыӡқәа хтуп.
Чрыгрыԥшь, Мқьалрыԥшь, Лакаа рхәы, Лаԥсы,
Ҟарҟарашвили ишьҭақәа еимаԥсоуп Ҳашԥсы.
55-мшы дакәыршан изтәхоз џьызшьоз ҳаӷа,
Напҭацәоуп иабџьарқәа шихырԥааз хаха.
Раԥхьатәи ахымҭа зшьаҽыз Иура Қаԥшь,
Амшын дхыԥшыло ахаҳә даласоуп Цандрышь.
Роберт Кәарҷиа иркәашеит ирцәигаз атанк,
Ддырҳәацәон Шершелиа, аха иҿымшәеит ажәак.
Асҭамыр Агрба игәы ишықәжьызгьы атанк,
Дрыҳәон иҩызцәа: шәыхнамхын даҽа малк.
Ӡаԥшьиԥацәа х-гәараҭак неикәабл иргеит,
Ҩыџьа-ҩыџьала рҵеицәагьы Аԥсназын иҭахеит.
Гагрыԥшь аиҩхааҿ умшәарыцан, иԥсроуп.
Ақырҭааи Ԥасаниеи рыццышәқәа бжьаԥсоуп.
Ацаҟьа иаламӡоз ҳашьцәа ирычҳаит,
Рфырхаҵара саркьалҵас адунеи зегь иаҳаит.
Қырҭтәыла хәыҷ ҳәа изышьҭаз Гагра
амҵәыжәҩақәа ԥнартит,
Нхыҵ-аахыҵ ҳдаракәацқәа арахь иԥрит.
Ҳуазра рлабашьаха хақәиҭраны икашит,
Анра ныҟәызгоз Анацәа рԥацәа рыла иааԥшит.

Белла Барцыц

🏔️ 32 шықәса раԥхьа абри аҽны Гагра араион ахы иақәиҭтәын, Аԥсны абираҟ Ԥсоу ишьҭыхын. Жьҭаара 6, 1992 шықәса — шьала икәабаз, аха игәышьҭыхгаз раԥхьатәи Аиааира!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Зымҩа нҵәода, ас изцода,
Зынӡа хьаас иҟамҵа?
Ас анышәара зылшода
Абри аҩыза алахьынҵа?..

Таиф Аџьба иажәеинраала "Амра ссируп аҭашәамҭаз" аҟынтә

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

1992 шықәса, жьҭаара 9 рзы Аҟәа иҩны ддәылганы дыргеит Таиф Аџьба — зҭәымҭа иҭагылаз апоет, зыуаҩреи зҟазареи ҳаракӡаз арҿиаҩы, агуманист. Аӷа импыҵаихалаз Аԥсны аҳҭнықалақь далымҵкәа дыҟан, шаҳаҭс дызмаз ахҭысқәа еидхәыцланы, аҭоурых иаҿахәҳәаганы амшынҵа ианиҵон, "Бзиала иаҳзырша!" ҳәа есыуаха дныҳәа-ныԥхьаны.

Аибашьра анцоз Таиф Аџьба ихьӡала аԥсуа интеллигенциа Гәдоуҭа амитингқәа еиҿыркааит, ашьац иаӷрамгылоз алирик илахьынҵахаз аилкааразы ақырҭқәа рахь ашәҟәқәа рышьҭит, аха урҭ ҽырдагәа ҟарҵеит. Иахьа уажәраанӡагьы дара рганахьала апоет иҭархара иақәыӡбаз уаҩ дыҟам, иӡбахәала зегьы ираҳаратәы ажәак зҿыҵшәаз ҳәагьы уаҩ дҳаздыруам. Женеватәи аиҿцәажәарақәа раан ари азҵаара ашьҭыхра лҵшәа дук амоуит... Ҳанзырҵәарц иҳақәлаз аӷа ихаҿра ккаӡа иааԥшуеит ҳпоет ишизныҟәаз ала мацарагьы.

Абар уажәшьҭа 30 шықәса инареиҳауп ихабар ҳәа акгьы ҳаздырӡом.

Аха Таиф Аџьба дыҟам узҳәом, ес-еиҵагыло аҿар ихьӡ рыцгылоит, иажәеинраалақәа бзиа ибаны ҿырҳәала ирҵоит, аинтернет аҿы иркьыԥхьуеит. Ихьӡала апремиа аԥҵоуп. Аԥхьарала иугозар, ҳаамҭазы зегь раасҭа зыԥсы ҭоу апоетцәа дыруаӡәкуп, ҳәарада. Иара дзыхнымҳәит, аха ҳара уажәи-уажәи ҳазыхынҳәуеит ирҿиара, аԥсшәа ыҟанаҵ ицәаҳәақәа гәхьааганы ҳрыԥхьоит, ԥсра зқәым поетны даанхоит.

"Анышә сара сцәа-сжьы
Зфалак – зегь еиԥшуп,
Сыԥсы цқьеи сылша цқьеи
Сыԥсадгьыл иатәуп…"

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Раԥхьатәи аԥсуа дирижиор, Аԥсны Жәлар рартист Лев Џьергьениа диижьҭеи 95 шықәса ҵуеит иахьа.

Ари ауаҩ диит Лыхны ақыҭан, анхаҩы иҭаацәараҿы, иара иани Нестор Лакоба иани еиҳәшьцәан. Дшыхәыҷыз аҟыбаҩ шилаз ааԥшит, амузыкатә школ дҭарҵеит, илымҳаҭыҩ уамакала ибзиан. Аҵара иҵон Аҟәа, анаҩс Қарҭ аконсерваториаҿы, иреиӷьыз аҟазацәа рԥышәеи рдырреи рҿиҵаауан.

Лев Џьергьениа апрофессионалтә ҵара ду змаз иналукааша музыкантын, иара ихьӡ иадҳхәалоуп Аԥсны асимфониатә оркестр аиҭашьақәыргылара. Уи сахьаркыратә напхгаҩысгьы, дирижиор хадасгьы дыҟан. Аԥхьа еиҿикааит аус ахьиуаз Аҟәатәи амузыкатә техникум аушьҭымҭацәеи арҵаҩцәеи рыла. Нас иазымхоз амузыкантцәа аҳәаанырцәынтә иаарыԥхьеит, зегь рыла ихатәроу ҳәынҭқарратә оркестрны иҟалеит. Аколлектив ду арепертуар хадаратәла аԥсуа композиторцәа раԥҵамҭақәа рыла еибыҭан.

Напхгаҩык иаҳасабала акыр злеишәа џьбараз, аха астудентцәа рзы згәы былуаз, еснагь ззанааҭдырра аизырҳара иашьҭаз, ахара иԥшуаз иакәны дыргәаладыршәоит идырцәа.

Лев Џьергьениа иоуп раԥхьаӡатәи аԥсуа опера ақәыргылара аидеиа зызцәырҵыз. Даҽаӡәызар изымгәаӷьрыз ахыдҵа иара инаӡартә еиԥш аусқәа еиҿикааит. (Аопера "Аламыс" қәҿиарала иқәыргылан 1984 шықәсазы).

Имаҵурамҩа хиркәшеит К. Ковач ихьӡ зху Аҟәатәи амузыкатә школ адиректорс. Ҳмузыкатә культура аҭоурых аҿы аҭыԥ ду аанызкыло дыруаӡәкуп, илагала макьанагьы иҭҵаатәны иҟоуп.

Ирҿиареи инысымҩеи ирызку аочерк лыҩхьан Арифа Қапԥҳа, шәаԥхьар ҟалоит абра>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Жьҭаара 11 рзы Аԥсны Арбџьармчқәа рымш азгәарҭоит. Ари акрызҵазкуа рыцхәуп иҿыцӡоу ҳҭоурых аҟны. Аԥсуа ар аибашьра амца иалиааит, уи иаӡрыжәит. Арԥыза игәра ганы, гәышԥыла аӷа иҿагылаз аԥсадгьыл ахьчаҩцәа роуп Аԥсны ахақәиҭра азаазгаз, иахьа иҳамоу аҳәынҭқарра ауасхыр азышьҭазҵаз...

Уи ҳақын ҭоурыхла ахаҵарамҩа ду ианысхьоу ажәлар рзы. Избанзар ҳара ҳархылҵшьҭроуп иаартны, иаҵаҽырбаны абџьар ныҟәызгоз, ар рымаҭәа зшәыз, аҽыццышәқәа ирықәтәаз, еснагь ақәылаҩ иҭархара иазхиаз, аибашьра аԥҟарақәа здыруаз, аиҳабра-аиҵбра иацныҟәоз ахацәа.

🗡😍

Сгәеисыбжь аныруеит сыхҿа,
Ашьха ирҿаҩуеит схыԥша,
Саԥсыуоуп, сабазоуп сара,
Сынхоит иара абра, Аԥсынра,
Хақәиҭроуп сзызгылаз қәԥара!

Иламысмҩан сабацәа рымҩа,
Ламысла сымҩасроуп саргьы.
Саагылазар сымҩа шьхацамҩан,
Уи амҩа данылоит сԥагьы.

Ихьеҩуеит ажьи ижьаҳәа,
Икәоит мыц зымҳәо ахҿақәа.
Ҳԥыза иԥхьарца ианаҳәа,
Хақәиҭроуп ҳзызгыло қәԥара,
Ҳхақәиҭра ҳазгылоит ҩаԥхьа.

Сымҩақәа рымҩа хароуп,
Ашьамҩа сызну — исуахҭоуп.
Сҽеиқәа марқаԥа џьбароуп,
Гәышԥыла ианжәыла, цәгьароуп.
Сабахә* ахьыҟоу ароуп,
Исыхьчо стәылоуп, Аԥсноуп...

Слава Бганба, Аԥсны Афырхаҵа

📖 А́бахә — араҟа: наследие отцов

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🐎 "Арашь" хԥаны еиҭоугар ауеит аурысшәахь, аконтекст зеиԥшроу еиԥш:

▫️ Абраскьыл изку аҳәамҭаҿы — амҵәыжәҩа змоу аҽыџьбара (мифический крылатый конь).

▫️ Нарҭ Сасрыҟәа ицииз арашь акәзар, уигьы ԥыруеит, аха уи адагьы амцеиԥш узбылуа афақь аҿыҵҟьоит, амца иаҩызоуп, ааигәара инеилак зегь ашьуан иара ида (неуязвимый огнеподобный конь).

▫️ Алакәқәа ирыдҳәаламкәа "арашь" ажәаҳәаҿы ҳхы иаҳархәозар, уи аибашьраан изықәтәоз ажәылаҽ ауп — (бесстрашный боевой конь).

Арашь — Аԥсны аҳәынҭқарратә символикаҿы иаарԥшуп, ҳгерб иануп Сасрыҟәа ирашь дақәтәаны аеҵәа шкыдиԥаауа.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иахьа ицқьаны шәышықәса ҵуеит зыхьӡ нагоу, зыхьӡ ӡыргоу аԥсуа ҵарауаҩ Арвелод Кәыпраа диижьҭеи.

Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, апрофессор, академик, 65 шықәса инареиҳаны аҭҵаарадырра иазааԥсаз, зқьыбжак инарзынаԥшуа аусумҭа ҭзыжьыз (макьанагьы иҭыжьым рацәоуп), "Ахьӡ-Аԥша" аорден II аҩаӡара занашьоу.

Диит Река ақыҭан жьҭаара 14, 1924 шықәсазы унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз, ажәлар рҿы пату зқәыз ажәа азҟаза Ерасҭа Кәыпраа иҭаацәараҿы. Уи I Адунеизегьтәи аибашьра далахәын, ашьҭахь Аԥсны змырӷьацоз ақырҭуа меншевикцәа дырҿагылан. Арвелод Кәыпраа ихаҭагьы дышқәыԥшыз Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ихьӡеит, уи аибашьра даветеранын, аџьшьаратә ҳамҭақәа ианашьоуп, "Кавказ ахьчаразы" амедал уахь иналаҵаны.

Аҭҵаарадырраҿы иџьабаа зларацәоу ала, ихадароу ҩ-етапкны еихыршоит: 1980-тәи ашықәсқәа рҟынӡа асовет аамҭазтәи Аԥсны аҭоурых ҭиҵаауан (асоциалтә-економикатә ҿиашьа, аграртә политика), анаҩс хықәкыла аԥсуа милаҭ культура азҵаарақәа дрызхьаԥшуа далагеит, аԥсуара, аҵасқәа, ажәлақәа ирызкны еиуеиԥшым аусумҭақәа аԥиҵеит. Аԥсуара азҵаарақәа ирызку имонографиа 2009 шықәсазы Гьаргь Ӡиӡариа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа иаԥсахеит.

Арвелод Кәыпраа иусумҭақәа рҵакы анаҩсгьы рыхә ҳаракны изыршьо уи ауп, иара ихы иаирхәоз архивқәа реиҳарак аибашьраан иблит, уиижьҭеи уаҩы иԥыхьашәаӡом. Иара ианакәызаалак хәыц-хәыц архивқәа аус рыдиулон — хыԥхьаӡара рацәала акрызҵазкуа аматериалқәа ԥшааны аԥхьаҩцәа ирыдигалеит, наунагӡа аҭоурых иазынижьит.

Даара акыр илшеит аҭҵаарыдарратә биографистика ахырхарҭа аҟынгьы. Аҵарауаа дуқәа, арккаҩцәа, амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара алахәцәа, иналукааша аҳәынҭқарратә, ауаажәларратә усзуҩцәа аӡәырҩы рнысымҩақәа ҭҵааны ашәҟәы ианиҵеит.

Шықәсырацәала анаукеи арҵаҩреи еилаигӡон, Аԥсуа университет аҟны Аҭоурыхи, археологиеи, аетнологиеи ркафедра деиҳабын. Иааӡамҭацәа 20-ҩык инареиҳаны акандидаттә диссертациақәа дирхьчеит. Аԥсны аҭоурых арҵага шәҟәқәа реиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп.

Арвелод Кәыпраа 95 шықәса ниҵит. Иԥсы ахьынӡаҭаз зус иазиашаз ҵарауаҩын, хырхарҭас ишьҭихлакгьы ажәлар рҿахәы зҳәо, рыхдырра аззырҳауа аҵабырг аарԥшра дашьҭан. Ҳҭоурых егьырҭ ажәларқәа рҭоурых иаламҩашьартә еиԥш азнагашьа дақәшәон, еснагь ахьчара дазхиан. Ибзоура рацәоуп ҳзакәу, ҳзызку адунеи иабартә аҟаҵараҿы. Илагала ԥсра-ӡра ақәым. Иԥсаҭа лашазааит!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иҟоуп ашәа, иҟоуп ашәахә; иҟоуп ажәа, иҟоуп ажәахә; иҟоуп амца, иҟоуп амцахә. Еиҩыргозеи? Ҳахәаԥшып.

Ажәахырҿиааратә елемент -хә иалкаау хьыӡҟақәак ирыцланы рҵакы арҭбаауеит, игәылнаршәоит, ма аҵак ҷыда рнаҭоит. Иаауеит иара "ахәы" / "ахәҭа" аҟынтә (доля / часть, аурысшәаҿгьы исинонимқәоуп), аԥсшәаҿы арҭ аҩ-ажәак зынӡа еизааигәоуп, шьагәыҭк рымоуп, ианеибаԥсахуагьы ҟалоит.

Иаагап, "Бзиарас иҟоу зегьы ухәҭа алашазааит!" ахаҭыԥан "ухәы алашазааит" ҳҳәар, аныҳәаԥхьыӡ аҵакы еицакуам. Аԥсуаа рдунеихәаԥшышьала, исхәу — исыхәҭоу ауп (то, что положено мне). "Ухәы амх" = ухәҭа га; "Уа(ра) иухәуп!" = Уара иухәҭоуп, уахыбаамзааит; "Ҳаилахәуп" = ҳахәҭақәа еилоуп.

Уажәшьҭа аҿырԥштәқәа:

🟠 А́шәахә - "доля песни", песня во славу героя ("Храцыԥхьаӡа зашәахә кыду", Иашәахә неиҩуеит хараӡа")

🟠 А́жәахә - "доля слова", доклад

🟠 А́мцахә - "доля огня", огонь отдельного рода ("Умцахә мыцәааит!")

🟠 Аны́хахә - "доля святыни"; "часть святыни"

🟠 А́еҵәахә - "доля звезды", звезда на каждого живого человека ("Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп!")

🟠 А́бахә - "доля отца", наследие предков; Отчизна ("Сабахә ахьыҟоу ароуп")

🟠 А́насыԥхә - "доля счастья", личное счастье; человек, предназначенный судьбой ("Инасыԥхә диԥшааит")

🟠 Ачы́схә - "доля еды", пища, которую ты можешь принять, ("сара исчысхәым" — эта еда не для меня)

🟠 Аҿаҵахәы - доля; удел, участь ("Абга иаҿаҵахәхеит")

🟠 Ацәашьхәы - "доля свечи", свеча для моления (Ацәашьхәы икуп — дныҳәоит)

🟠 Анцәахәы - "доля бога", божество

🟠 Анцәамуы́схә - "доля божьего дела", божий промысел

#ажәарыԥхрақәа #ажәахырҿиаара

▫️ Арҭ ирыларҩашьатәым ахаҭашьатә ҟазшьарбақәа ирыцло асуффикс -хә (абзиахә, ацәгьахә, ахамшҭыхә уҳәа), уи араҟа асемантика арӷәӷәаразоуп изыҟоу.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ахҵәара ҟалаанӡа Бӷажәаа рыжәла Арыдлар инхон. Ари арыцҳара ду анҵысы иҭнацеит, реиҳарак амшын нырцә иқәнагалеит, иаанхаз Нхыҵҟа рхы ргеит, урҭ иахьа Бгажноков ҳәа ашәҟәы иануп.

Аамҭақәак рышьҭахь ҩыџьа аишьцәа, Шьааби Шьаадаҭи, рыԥшра-рсахьа убла хнакуа, шьоурак аҵыхәала ашьха ихыҵны Аԥсныҟа иааит. Тҟәарчал азааигәара Аалӡга ахықәан анхарҭа ҭыԥ риҭеит дара рыуаҩышьеи рнаалашьеи згәаԥхаз аҭауд Ӡаԥшь-иԥа.

Аишьцәа нхеит-инҵит, аҭаацәарақәа аԥырҵеит, рхы-рыхшара, рыуа-рҭахы ҟалеит, рнеи-ааи ҭбаахеит, иуаа нагақәаны ажәлар ирылагылеит.

Шьаадаҭ ԥшьҩык аԥацәа ихылҵит, иԥацәа руаӡәк — Едгьы зыхьӡыз — дихылҵит зыԥсы шҭаз ашәа зхырҳәааз жәлар рфырхаҵа Салуман Бӷажәба. Сибра аҭакра ааӡаб ихганы Аԥсныҟа иааз Салуман иҭаацәараҿы 1914 шықәсазы диит заԥхьаҟа иҵарауаҩ духараны иҟаз аҵеи лаша — Хәыхәыт Бӷажәба. Диижьҭеи сынтәа, ҳазҭоу амза 15 рзы 110 шықәса ҵит.

Хәыхәыт Бӷажәба — афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, академик, иналукааша абызшәадырҩы, афольклорҭҵааҩ, алитератураҭҵааҩ (аԥсуа литературатә критика ашьаҭаркҩы), ашәҟәыҩҩы, аиҭагаҩ, арҵаҩы, аҳәынҭқарратә, ауаажәларратә усзуҩ, XX ашәышықәса актәи азбжазы аԥсуаҭҵаара ашьақәгылара зыхәҭаа ду алоу дыруаӡәкуп.

Иҭижьит 200 инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәа, урҭ рахьтә 12 монографиа (аԥсуа бызшәа бзыԥтәи адиалект монографиала иҭызҵааз иоуп). Иусура хациркит аԥсуаа рыхәаҽра ианаҿыз, амилаҭ рҿахәы зҳәоз арҿиареи аҭҵаареи аншәарҭаз 1930-тәи ашықәсқәа рзы. Дшыхәыҷыз инаркны иԥсы ахьынӡаҭаз зхатәы бызшәа иазҿлымҳаз, ианызҵоз, аԥсуа шәҟәқәеи ашәҟәыҩҩцәеи ирыхцәажәоз, иагьӡырызгоз уаҩын. Ауадаҩрақәа зцыз аԥсҭазааратә мҩа данысит аамысҭашәала, гәыцқьарыла, ижәлар рзы ишьаҭамырӡгоу аџьабаа баны.

Хәыхәт Бӷажәба изку, баҟак иаҩсуа ашәҟәы бзиаӡа иҩхьеит Руслан Қапба, Аԥснытека иҭоуп абра>>

Аҵарауаҩ изку аочерк шәаԥхьар шәылшоит Sputnik Аԥсны асаит аҟынгьы>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

АҾАМАҾА

Џьынџьыхәақәак уреиҩаӡа,
Иухакнаҳауп дара, абан!
Аҿамаҿа – аџьықәреи аӡа,
Аҿамаҿа – афырџьан!

Аҿамаҿа – акакан рыцқәа,
Ашларҟәындагь уажәааны!
Аԥҳәыс – аҳкәажә лыкәтаршыцқәа,
Ак ырҟаԥшьны, ҽакы жәны.

Маҿа-маҿа, еиҭа шьаҿа,
Уа, ҭагалан гәазҳара!
Аҿамаҿа, аҿамаҿа!
Ҽааныбзиала, Аԥсынра!

Рушьбеи Смыр

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ауадҳара иахьа ажәҩан-лыхәҭа ахакын. Асҿыц ауит, ҽаанбзиала! ❄️❄️❄️

Ашәарыцацәа ршәақьқәа аныкнырхша аамҭагьы шьҭа ихарам.

Ашәарацыратә бызшәала асы ишашьҭоу жәдыруазар? Аҭак: "ашкәакәа"

Асахьаныҟәа: асоциалтә ҳақәа рҟынтә

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Иахьа аӷа хәымга Аԥсны аццышәтәра даҿуп. Иишьуагьы ауаа рымацара ракәӡам. Ибылуеит ҳҭоурыхтә ԥшьа ҭыԥқәа: ҳархив, ҳаинститут, ҳауниверситет, ҳарҿиаратә ҩны… Сара схаҭа ҩынҩажәа шықәса иаԥысҵоз снапҩымҭақәа ҩажәа папка инареиҳаны зегьы блуп".

Платон Бебиа аибашьраантәи игәалашәарақәа рҟынтә

Жьҭаара 22, 1992 шықәсазы ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа Аԥсуаҭҵааратә институти Аҳәынҭқарратә архив ахыбреи рыблит. Дара ирҭахын ҳҭоурых ццышәыртәыр, ҳдырра ҳамырхыр, ахаан адунеи ҳанымызшәа мца қьоуқьадла ашәҟәы ҳанырхыр. Аха Анцәа ирыцимҳәеит, иалымҵит. Аиаша амца иақәуҵаргьы ибылуам.

Ари ацәгьоура милаҭеилых ҟамҵакәа ауаатәыҩса зегьы ааха рызҭаз культуратә геноцидын, ус иагьаанхоит. Егьа ашықәс царгьы, хҿыхшьа змам гәнаҳароуп, адунеи жәларбжьара ақәыӡбар ахәҭоуп.

Архив афондқәа 673 рҟны иҵәахын иааидкыланы 176 343 шәҟәы, (иблит 160 нызқь – 90% инареиҳаны). Арҭ адокументқәа 1810-1980 шықәсақәа ирыҵаркуан. Иҟан аизгақәа рҿы акьыԥхь збақәахьаз, насгьы зфотохҩылаа еиқәхаз аматериалқәа, аха урҭ ацәыӡ нагӡаны ирызхарҭәаауам. Амца иалаблит иара убас аԥсуа ҵарауаа дуқәа Михаил Ҭраԥшь, Шьалуа Инал-иԥа, Гьаргь Ӡиӡариа, Иван Аџьынџьал, Царбеи Бжьаниа уҳәа егьырҭ шықәсырацәала еидыркылоз, хәы змаӡамыз рхатә фондқәа.

Ишырҳәо ала, ақырҭқәа ирҭахын аԥсуа театргьы, аҳәынҭқарратә музеигьы рблыр, аха дара аиааира ргоит ҳәа агәра ганы иҟан, уи азы иаламкьысит...

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

ХХ ашәышықәсазы Аԥсны знысыз аҭоурых иаҳнарбеит ҳажәлар зҭагылаз аамҭа цәгьақәа риааираҿы аинтеллигенциа аҭыԥ дуӡӡа шааннакылоз. Згәы былуаз аинтеллигенциа роуп ажәлар зырҿыхоз, Кавказ нхыҵ-аахыҵ еидызкылаз, ҳаӡҩара иаҿагылоз асаламшәҟәқәа зыҩуаз, "Аидгылара" еиҿызкааз, адиаспореи ҳареи ҳабжьара ацҳақәа хызҵаз, аиҭанеиааирақәа аԥшьызгаз...

Убарҭ рыбжьарагьы иалкаау, еснагь илашо, абираҟ еиԥш иҳаракны ажәлар ишьҭырхыз ахьӡқәа ыҟоуп. Ус иҟоу иреиуоуп, ҳәарада, Ҭамареи Екатеринеи Шьаҟрылԥҳацәа рыхьӡқәа. Дара раб — арккаҩ ду Платон Шьаҟрыл Аԥсназы ииҭахыз амҩа, алашьцарахьтә алашарахь акылгара хықәкыс измаз, иацырҵеит, иагьдырҭбааит шәарак, хьаҵрак ҟамҵакәа.

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭазы, ишқәыԥшӡаз иангылеит ахақәиҭрамҩа. Ажәлар рымшхәыбзазара хақәиҭрада ишзалымшо рҳәеит рыбжьы ҭыганы. Ақырҭуатәра аполитика амҩаԥгацәа аҟамзаара ахықә аҿы ҳашнарцалаз шьақәдырӷәӷәеит акы-ҩба ҳәа. Аԥсны ахы-аҵыхәа иахыҵәеит, анҭыҵгьы еимнадеит ргәымшәара, рыгәаӷь аԥша. Зхазы акгьы иашьҭамыз, змилаҭ рзы зхы иамеигӡоз. Аҩыџьагьы занааҭс иалырхит абызшәадырра. Ари асахьаҿы раб иашьа — аԥсуа бызшәадырҩы, кавказҭҵааҩ нага Константин Шьаҟрыл ивагылоуп наҟ-ааҟ. Зыжәлар рҵеира иаԥсахаз лхаа ахьӡырҳәагақәа.

Арҵаҩы, аҵарауаҩ, аиҭагаҩ Екатерина Шьаҟрыл диижьҭеи шәышықәса ҵит жьҭаара 23 рзы. Лыԥсҭазаареи лааԥсарақәеи ирызку аочерк шәаԥхьар шәылшоит абра>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсуа ицәажәарагьы ныҳәароуп.

Ари ажәаԥҟа ануаҳауа иаразнак ухаҿы иааиуеит ҳаԥсшәеибыҳәашьақәа. Дара зегьы ныҳәаԥхьыӡуп, хкы рацәала иҟоуп. Уажә ҳазҭагылоу ҽаҩраҭагалан барақьаҭ лымкаала "Радеда" абжьы ахыҩуеит аҟынтә, еиҭаҳгәалаҳаршәап ачараҿы аԥсшәеибыҳәашьақәа иҟоу.

Аԥсуа чара иԥшӡоу, ихаау ахатә етикет ацуп, иара амҩаԥгашьа аамҭа иацныҟәаны аҽшарҿыцуагьы, агәыцә ԥсахра ақәымкәа иаауеит. Агәыцә ахь иаҵанакуеит аԥсшәеибыҳәарагьы. Иахьа ҳгәырӷьара ауаа рацәа еизнагоит, асасцәа еибадыруа ишаабац ала аԥсшәақәа еибырҳәоит, аха аԥшәмацәа иреиуоу баша иаагәыдкыланы урывсыр иашам, урыдныҳәалароуп.

Аҿар иҳаԥхьо џьара ирыхәап ишьақәгылахьоу абарҭ азеиӷьшьарақәа:

🟠 Ҭацамш даажәгааит!
🟠 Чарамш жәуааит!
🟠 Шьапымшыла шәыҩнаҭа дыҩнанагалааит!
🟠 Дышәҩыкхааит!
🟠 Шәрықәгәырӷьааит!
🟠 Еидымшылахааит!
🟠 Амреи амзеи реиԥш еигымзааит/еидажәлааит!
🟠 Шәзыргәырӷьаша Анцәа ишәзааигалааит!

Ари зарҳәаз аԥшәмагьы "Абзиара шәақәшәааит!" ҳәа дныҳәоит аҭакс.

👰🏻‍♀️ Аҭаца лҿы инеины дызбо иларҳәоит: "Бахьааз бадымшылахааит!"

Ачара аҟынтә асасцәа аҩныҟа рцамҭазы ҩаԥхьа аԥшәмацәа иаарыдгыланы ирҳәар бзиоуп игәыҟаҵагоу ажәа ҟәандақәа:

🟠 "Еснагь абзиаразы ҳашәзааилааит!"
🟠 "Шәашҭаҿы абзиара ҟало Анцәа иҳәааит!"
🟠 "Аизҳара, аҿиара шәымазааит!"

Аҭак: "Иҭабуп! Абзиаразы ҳшәызнеилааит"; "Ҳаргьы убас абзиаразы ҳшәыхьӡалааит!"

Аԥсуа чара еиднакылоит анасыԥ ҿыц аира иацгәырӷьо ауаа. Ргәырӷьара аадырԥшуеит шәаҳәарыла, кәашарыла, иара убас — ажәала. Зегьы ачча рҿықәуп, ражәа гәамҵхамҵрак алам, излацәажәо гәырӷьа жәабжьуп; алаф, ақьаф (аха инамыцхәымкәа). Аҵәца шьҭыхны иныҳәогьы ҷыдала рныҳәашьа иацклаԥшны ажәаҳәаратә ҟазара ирылоу зегь аадырԥшуеит.

Ачараҿы агәаҵәа зку иныҳәара ажәақәа ҿырԥшыс иаагоуп абра>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа