Ахҭарԥа ахаҵашьақәа еиуеиԥшым, уахьцо, узызку еиԥш: ачарахь, аԥсрахьы, аизарахь, аибашьрахь; ҽынлоу, уахынлоу уҳәа. Иара убас ахаҵа иқәра ахьынӡаҟоу, аҭаацәара далалахьоу, даламлацу иахьԥшуп.

Аԥсуа етикет излаҳәо ала, ахҭарԥа рқьақьаны иаҵаҽырбо ирхарҵоит амш анбзиоу, агәырӷьа хҭысқәа раан. Иҟалоит баша ужәҩахыр иқәыршәзар, ма узқәа икыдзар. Амш цәгьа аныҟоу алымҳацәқәа аужьны ирхарҵоит, ақәа/асы алымсырц. Алахьеиқәрақәа раангьы алымҳацәқәа аужьуп.

🏔 Ашьханыҟәацәа рӡара нҭарсны иалаҿарҳәон, рыбӷа мҵысырц, ршьамхы арласырц. Шоураӡазар, ирхадыршәуан, азлымҳацәк арымарахьала иԥхьаршәҭны. Аԥшаҵәҵәы анасуаз рхы-рҿы ҭаҳәҳәаны, рыхәда иаакәыршаны иҿарҳәон. Абрагьцәеи ашьоура згәы иҭази ақыҭа алсра рықәшәозар, ус акәӡан ишныҟәыргоз.

Ахәра зауз ихәра алаҿаиҳәон, гәаҟрак иахҟьаны аҩны анҭыц ахшараиура ҟалазар, асаби далашьҭырхуан.

Ахҭарԥа аҿаҵәқәа ааидҿаҳәаланы ухәда ихыушьыр ҟалоит арҭмаҟҵас. Ашәарыцацәеи ахьшьцәеи егьараан ирыхәахьеит ус еиԥш (абынрасеи ахьеи ҭарԥсон). Анхацәа ашәыр аларҭаауа убарын (ажь, алаҳа). Абызшәа иаланы иахьанӡагьы иааит "хҭарԥак азна ажь" ҳәа, акапан шәагас иҟан.

Ахҭарԥа аҿаҳәашьақәа хәбеи (авидео), аҭоурыхтә сахьақәеи шәрыхәаԥшыр шәылшоит абра>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Ҳаԥсадгьыл ҿаҳхаанӡа ҳаибашьуеит. Иаҭаххар, ҳаԥсы ақәаҳҵоит, иаҭаххар — напхыцла анышә ҳажуеит, иаҭаху зегь ҟаҳҵоит ҳаԥсадгьыл азы. Аԥсадгьыл анҭыҵ инхо рҟынтә иахьа Аԥсназы акгьы ҟазымҵо ҳара даҳҭәӡам. Счерқьесуп зҳәо зегьы Кавказтәыла рынамыс ауп, зынамыси зыхьымӡӷи иазхәыцуа рыԥсадгьыл иацхраароуп. Адунеи иахьабалаак рыԥсадгьыл азы иеибашьыроуп. Ҳара ҳзы ма аиааира, ма аԥсра!
Ма аиааира, ма аԥсра!
Ма аиааира, ма аԥсра!"

Баҳадыр Абаӷба, Аԥсны Афырхаҵа

• Иаагоуп Беқьир Ашәба ишәҟәы "Сыхьҭашьуеит" аҟынтә, 2010

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иахьа имшироуп Аԥсны асахьаҭыхцәа-абџьарҟаҵаҩцәа реидгыла "Х-напы" аиҳабы, Аԥсныи уи анҭыҵи еицырдыруа ажьи-анапҟаза, Леон иорден занашьоу Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра аветеран Ҭемыр Ӡиӡариа, 55 шықәса ихыҵит.

Ҭемыр Ӡиӡариа занааҭла дсахьаҭыхҩуп, Аҟәатәи Асахьаҭыхратә ҵараиурҭа далгеит (1987), ААУ Аҿыханҵара аҟәша (1997). Уажәшьҭа 25 шықәса раахыс ажьира аус даҿуп. Ажәытәӡатәи ҳажәлар рҟазара инапаҿы иааигеит, ҳаамҭа иақәшәо иреиҳаӡоу аҩаӡарахь ишьҭихит, гәыкала дазыҟоуп.

Иҵаҩцәеи, иҩызцәеи, иареи иҟарҵоит аԥсуа еихақәа, аҳәақәа, алабашьақәа, аԥыракқәа, аҳәызбақәа — аибашьыгатәқәа реиԥш ашәарыцагатәқәагьы, агҿаҩраҿы иукшагьы уҳәа. Аԥсны имҩаԥысуаз абџьарҟаҵаҩцәа рфестиваль аан амаден ахьыҵоу аҭыԥқәа ԥшааны, ашьхантә илбааганы аихаӡа ирҭәахьеит.

Инапкымҭа иазҿлымҳауп шәҩыла ауаа, ирҿиара аҭоурыхтә ҵакы амоуп Аԥсны акультуразы, иааидкыланы Кавказ зегьы азы ҳҳәаргьы, иажәа дуӡам. Изеиӷьаҳшьоит агәабзиара, ақәранҵыра ду, агәахәтәыхьӡара, аманшәалара! Аинар-жьи имахәҿа имахәҿазааит, иа́ӷа Шьашәы рымца агымзааит!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсуа маҟеи агәыргәыл маҟеи

Аԥсуа маҟа ҳәа изышьҭоу сахҭанлыхуп, ипоуп (1,5 см), аҟәынақәа рацәаны иамоуп (еиҳарак хԥа-хԥа ҟәына аҩганк рыла), аԥыџь амоуп. Аҟәынақәеи аԥыџьи араӡны, ма абаҩ иалырхуеит, аха ажәытәан ихьӡыркыз аҟәынақәагьы убарын. Иҟәынаԥсараха аԥсуа маҟа ԥшӡа иацныҟәыргон абџьар маҷымкәа, еиҳарак аҟама.

Аԥсуа маҟа иадырҳәалон иара убас: аԥсуа ҳәызба, акьаԥаҭра, ахҭра (арымарахьала), амаҭәар (асахҭан иалхыз аӡыжәга), ахнырҳәыга, амақьаԥсыс, ақьаса, ацәхьа; атапанча.

Агәыргәыл маҟа ҳәа изышьҭоу хазуп (широкий кавказский пояс). Асахҭан жәпа (аҟәбас) иалхны иҟарҵоит, акыр иҟьаҟьоуп, уигьы аԥыџь амоуп, аҟәынақәа арҭаӡом. Ари еиҳарак ахьшьцәа, ашәарыцацәа, ачашәацәа роуп иныҟәызго. Амаҭәари ахмаҷыри (ма ачаҟәеи) ахьындырҳалоит, аԥсуа ҳәызба хымԥада, нас ада́сга.

Амаҟа традициала акәымжәы иақәырҵоит, аԥхын аншоуроу — акаба, ма акьаҿ иақәырҵоит. Аҷкәын аҽықәтәашьа зҵахьаз амаҟагьы ҿеиҳәон, а́шмаҟа, ма иаабац асахҭан маҟа, уи аҟынтә амаҟаҿа́мҳәа ҳәа изышьҭоу зынӡа ихәыҷу иоуп.

Аԥсуа маҟа ныҟәыргон арԥарацәа 20-25 шықәса анырхыҵлак инаркны иҭаҳмадахаанӡа. Ахаҵа уажәшьҭа сбыргуп ҳәа зхы зыԥхьаӡоз, иаԥсуа маҟа ааимӷыхны иҟьаҟьоу агәыргәыл маҟа имӷеиҵон, аҳәызба заҵәык ацны. Ажәытәан уи 90 шықәса инарҭысхьаз ракәын. Ишаабо еиԥш, амаҟа — ахаҵа (аибашьҩы, ашәарыцаҩ, аныҟәаҩ, хьыӡрацаҩы) иеибыҭашьаҿы хадара злоу аҭыԥ ааннакылон.

Аинтерес аҵоуп аԥсшәа иалоу абри аҩыза афразеологизм: 🔸 Имаҟа ԥырт(ла)ны дыцәоит — он ничего не боится, спит спокойно. Ари иаанаго уи ауп, аамҭацқәак алаумҵозар, ахацәа аиҳараҩык ргәы рҽанны ишьҭалон, рмаҟа шрымӷаз, рабџьар рхаҿы ишгылаз — ҳҭоурых!

▫️ Аԥсны аҵакыраҿы ихьшәоу аџьаз шәышықәсахь иаҵанакуа амаҟақәа рацәаны ирԥшаахьеит, аихатәы ԥызақәагьы уахь иналаҵаны.

📖
Аԥы́џь, аԥы́за — пряжка ремня (неподвижный стержень);
Аҟәы́на — металлическая подвеска к кавказскому поясу;
Акьа́ԥаҭра — металлическая коробочка для хранения бурдючного жира (для смазки оружия).
Ахҭра́ — кожаная сумочка с металлическим украшением, в которой носили пули и порох, а раньше — стрелы (ахҿаҭра́);
Амаҭәа́р — кожаная складная кружка;
Ахнырҳәы́га — отвертка для ружья;
Амақьаԥсы́́с — точильный брусок с отверстием для привешивания;
Ақьаса́ — мешочек для трута и огнива;
Ада́сга — железная пластина для пускания крови.

Ахыҵхырҭа: Елена Малиа "Аԥсуа маҭәа", 2003; Аԥсуа-аурыс жәар (еиқә. Владимир Касланӡиа)

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа