Диоскуриа ҿиаанӡа иара аҭыԥан аиланхарҭа ду шыҟаз дыршаҳаҭуеит акыс ажәытәӡатәи аџьыкаршра ашьҭақәа. Археологцәа Аԥсны агаҿы иаадырԥшыз аџьыкаршыга маҭәахәқәа (текстильная керамика) ихьшәоу аџьаз шәышықәса иатәуп. Еиҳарак ирацәаны ирбеит Аҟәа, нас Ешыра, Очамчыра, Афон ҿыц.

Ҳера ҟалаанӡа 3000-2600 шықәсқәа рзы, абырзенцәа ара ишьақәтәаанӡа, аҭыԥантәи ауааԥсыра нхон-инҵуан, мшынла иныҟәон, адгьыл иқәаарыхуан, арахә рааӡон, исуан-ихахон, ижьиуан, акыц рӡуан, аџьыкагьы дыршуан.

Алшықәсанык ирызхаша аџьыка ҟарҵон аԥхынразы, аарҩарақәа раан, аԥхын мзаҩала ианиасуаз. "Аӡ иахшаз, мрала иааӡоу, зан дызбар иԥсуа" — аџьыка иазку ари ацуфара даара акрахыҵуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Амшынӡы рытҟәон, амра ақәшуа акыр иҭадырбон, нас акыц иаҳәа иҭаҭәаны амца аҵадыршуан. Уахгьы-ҽынгьы агәгәаҳәа еиқәын аганхацәа рымцақәа. Қәак леир риаҳәақәа злахырҩозгьы рыман, еихых-еиҵыхны ақьалақәа дыргылон, аха уи аџьыкаршцәа рџьабаа даҽа џьабаак ацнаҵон.

Аџьыка зҭахыз иааны иргон нышьла, уардынла. Шьхала илбаауан егьырҭ амилаҭқәа рхаҭарнакцәагьы, агауаа рзы имаҭәахәыз акы иаҭныԥсахланы аџьыка рыхәҳауан. Анаҩс Диоскуриа ианасакьаҳәымҭаха, амшын-нырцәынтә аџьыкахыш аарго ианалага, аҭыԥантәи аџьыкаршра еиԥхьбеит. Убас егьырҭ анаплакқәеи анапҟазареи атәым нырра рыхҭыргеит.

Аԥсуаа ажәытәан аџьыка шдыршуаз убла иаахгылартә, уԥынҵа иааҭасыртә дахцәажәеит Дмитри Быҭәба иҭоурыхтә роман "Амшмыхәла" аҟны. Ароман хазы шәҟәны иҭыҵит 2018 шықәсазы, ҳаҳҭнықалақь Аҟәа 2500 шықәса ахыҵра иагьазикит автор.

"Аҟәараҿы ишьҭаз адгьыл ҭаҳараҿ, амшын иаваҵаны иҟаҵаз ажрақәа дрыхәаԥшуа дахьнеиуаз иџьаишьон абас зларӡбазеи ҳәа. Ажрақәа зегьы еимаздоз хазы даҽа жра дук амшын иалырсын, устәиала амыжьӡы ҭаланы нас егьырҭ ажра ссақәа рахь инеиуан. Урҭ ажрақәа зегьы мыжьӡыла ианҭәлакь ашьҭахь амшын ахь икылсуаз ажра ду аҿышәҭ неимаԥсаны ианыршәҳалак, нас амыжьӡы шьҭахьҟа изымцо ажрақәа иаарҭахон. Ашоурақәа раан ихылҩа-ԥсылҩаны ианҭабалак ашьҭахь иҵаатәалоз аџьыкаӡырӡ ҭганы нышәаԥшьлыхла иҟаҵаз аиаҳәа ԥшьыркца хәыҷқәа ирнырҭәалон, нас ашьаҟақәа инарықәыргыланы амцақәа нарыҵаҵаны аџьыкаӡырӡ еиладыршуан, убас мацара амыжьӡы анааҵабалак аиаҳәақәа иаарыҵахон иҟәашӡа иҟаз аџьыкахыш".

🧂Асахьаҿы: ақәабқәа рыла (еиҳа ааскьатәи) аџььыкаршра апроцесс

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Шәазхәыцхьоума, аԥсуаа "ихаам-ишшам" ҳәа ззырҳәо аҵаа згу афатә ауп. Аџьыка — ауаҩы иидырыз раԥхьаӡатәи архаага акәын. Иҵа́ауп иаанагон ихаауп (вкусно), абжьыуатәи адиалект аҿы ари ажәа еиҳагьы ҵакыла иҿиеит: ихаауп = излоуп. Аха иџьашьатәӡам, ус ҳара ҳҿы адагьы иахьыҟалахьоу ыҟоуп.

Аурысшәаҿы, иаҳҳәап, ажәақәа "соленый" "сладкий" шьагәыҭк еицрыман, аҩбагьы анкьаӡа зны аџьыка иахылҿиааит (праиндоевропейский корень sal - соль), "солодкий" рҳәон аславинцәа азларазы, уигьы хаауп-тәа. Аха аџьыка анцәырҵуаз аамҭақәа рзы ауаҩы ашьақар зынӡа иҿахьы иааимгацызт, иааидкыланы афатә хкқәас иҟаз маҷын. Нас азлара агьама аниба, ахаара иазикхьаз ажәа уахь ииасит.

Ачыс егьа ибзианы иҟаҵазаргьы, ҵаарада ихаахаӡом — ажәаԥҟа.

Аԥсшәаҿы аџьыка иахҳәаау ажәаԥҟақәеи афразеологизмқәеи реиҳарак ажәытәӡахь ухьадырԥшуеит, ӷбала ианааргоз, ашыци ацхеи ианаҭнырԥсахлоз ашәышықәсақәа рахь, акыргьы ирацәоуп дара. Уи аҟынтә ажәа ахаҭа аԥсышәа цқьоуп уҳәаратәы иҟоуп (аҭырқәшәаҿы иашоу азы "acı" (аџьы́) рҳәозаргьы).

• Џьыкала иааухәама? — "абас ахә зуки", акы зҭиуа ахә анирцәгьалак азы;

• Аԥсаҭеи аџьыкаци ҳəа дцəажəоит — иашала, қәнагала иажәа иҳәоит;

• Аԥсаҭеи аџьыкеи реиԥш еинаалоит — арԥызбеи аԥҳәызбеи еизшоуп;

• Аџьыка ршо џьышəшьома? — ауаа абашазы ианеизалак лафшақә ирарҳәо;

• Џьыкаагара дцеит — иԥсҭазаара далҵит;

• Аџьыкаӡырӡ еиԥш иркит — акы иаднахалаӡеит;

• Абырг аџьыкац даҩызоуп — дыӷәӷәоуп, игәы бзиоуп;

• Уи иџьыкахə уаҩы ифом — уи аӡәгьы диҭахым, дуаҩы хәымгоуп, ичеиџьыка рфом;

• Ихы аџьыка ықәихит — аџьамыӷәа цәгьа ибеит.

Ажәахырҿиааралагьы ибеиоуп: аџьы́ка (соль), аче́иџьыка (хлеб-соль), аџьыкаӡы́рӡ (рассол), аџьыкҵәа́ҵәа (соль, перетертая с чем-ниб.), аџьыкахы́ш (белоснежная соль), аџьыкахәы́ԥхь (молотая соль), аџьы́кац (крупинка соли), аџьыкаҟəа́л / аџьыкаԥа́л (кусковая соль), апырпылџьы́ка (букв.: "перечная соль"), ахәсхәаџьы́ка (аджика из пряных трав). Аҵыхәтәантәиқәа ҩба акыр еиҳа ихьшәоуп.

• Ахәшә ахьыҵырхуагьы аџьыкац ыҵарыԥсоит — иахьанӡа иааз ари ажәаԥҟа ажәлар рмедицина иадҳәалоуп, ихәшәу аҵиаақәа ахьыҵырхуаз џьыкацк ҭадыршәуан, "Адгьыл Аҳкәажә быхә баҳҭеит" ҳәа. Избанзар хәыда-ԥсада ахәшәтәра амч амам ҳәа иԥхьаӡан, уи аџьыка цыра "ахәшәԥса ма ахьаҷаҷԥса" ахьӡын (шәахә. Светлана Наҷҟьебиа лмонографиа).

Афразеологиа аҿырԥштәқәа ааҳгеит Владимир Касланӡиа "Аԥсуа-аурыс жәар" аҟынтә.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҭоурых аҿы иҟамлац арбан

XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа, Кавказ ауразоуроу еибашьроуп, аурыс ир рнапхгара ирыӡбоит Аԥсны иахьаҵанакуа амшынныҟәара аанкылазарц, Ҭырқәтәылантә, Ҟрымынтә аџьыка, аихаӡа, абџьар аазгоз аӷбақәа ара изкыдымгыло рымҩа кызарц.

Ажәлар аџьыкаҵәҟьа рымҵәар, ҳнапаҿы ишԥамааири ҳәа ихәыцзаап.

Уи моу, 1852 шықәсазы иҭыҵит адҵа, агаҿа ауааԥсыра ақәабқәа дшәыраахәар азин ыҟам ҳәа ахьаҳәоз.

Дабы лишить их возможности получать соль из морской воды.

Ҳаҭҵааны ҳрыман, иаҳдыруазар бзиоуп. Уи акы.

Иҩбахаз, аԥсуааи азахәцәеи аабыкьанӡагьы аџьыкаршра атрадициа зынӡа ишырхамшҭцыз аршаҳаҭуеит ари ашәҟәы. Ҩаԥхьа ажәытәӡатәи аџьыкаршра иазыхынҳәит ас ианақәшәа. Убас, 1851 шықәсазы Геленџьик мацара (аԥс. Ԥагра) иқәынхоз ашьхарыуаа ақәаб дуқәа 130 аархәеит ҳәа ахьаныз анҵамҭа нхеит.

Ахыҵхырҭа: Гьаргь Ӡиӡариа "Махаджирство и проблемы истории Абхазии XIX столетия",1982, ад. 46.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Астатистика излаҳнарбо ала, абызшәа иазку анҵамҭақәа зегь раасҭа ақәҿыҭра роуеит араҟа. Уи даара ихазыноуп!

Ашьыжь ҳахшыҩ аԥсы ашьаны ишыҟоу маҷк иҳарҩып. Ҵаҟа иааҳго ажәақәа зегьы ҵакыла ирҿагыло антонимқәа рыцааиуеит, шьоук зынӡа имариоуп, иҟоуп изызхәыцтәу. Аҭакқәа "ҳҵәахит" ҭынч шәхы азышәышьҭырц. Ари ҳзынтәалоу ауардын ус ҟазшьас иамоуп — акы уахкьысыр зегь еицаатуеит, шәгәы шәҽаныз 😌

• Анкьа — аабыкьа

• Аԥаса — акьаса

• Агәыбзыӷ — амҽыӷ

• Агәеилгара — агәлымыҩра

• Аџьабаа — абзабаа

• Аҭбаа — аҭшәа

• Ҵәҩанҵәы — хагәҵәы

• Шарԥазы — хәылԥазы

• Аихаршы — аихаршәы

• Арҭ — акәамԥа

Шәаргьы шәҿырԥштәқәа анышәҵа.

Асахьаҿы: агеи-ашьхеи, Аԥсны ԥшӡа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Зегь раасҭа исахьарку антонимқәа еимхәыцҵас икәалыкәаџьо ҳажәлар рфольклор иалаԥсоуп. Ажәаԥҟақәа, аҭәҳәақәа, ацуфарақәа, ашәақәа рҿы иуԥылоит еихышәшәо, аиҿырԥшра гәылҭәаақәа ирызҳәаны, ма амагиатә функциа анагӡаразы. Аԥсы-абза, ацәгьа-абзиа, ахы-аҵыхәа, амш-аҵх уҳәа зқьыхкыла.

Убас, аԥсуаа ражәа иалоуп ахаҵа-ихаҵа ҳәа (герой-героев; среди мужчин мужчина), абри ажәеицааирагьы ҵакыла иаҿагыло аепитет ыҟазаарын, 83 шықәса раԥхьа ианҵаз "Ар рашәаҿы" иаҳбеит. Уа уи адагьы антонимқәа алоуп:

АР РАШӘА
Аҳаҳаи, амарџьақәа шәеиҵамхан!
Мышкы ииз усгьы мышкы дыԥсуеит,
Аҳаҳаи, нас аԥсра шәацәымшәан,
Ахацәа рхацәа урызхәыц,
Аҳәса рхацәа урзымхәыцын!
Жәафынтә иҭҟьо ушәақь ԥжәаанӡа,
Аҽбыга аҭәа анархуа еиԥшҵәҟьа,
Ирхуа шәнеила, шәеиҵамхан!
Аҳаҳаи, абааԥсқәа, шәеиҵамхароуп!
Зан лымгәарҭа ахаҵара ҭызгаз,
Зынарцә гәашә иҭазгалаз
Аԥсуа хаҵа, аԥсра иацәымшәо!
Ашәара зхылҵыз аҩысҭаа иоуп,
Ахаҵара зхылҵыз нарҭаа роуп.
Агәыӷәӷәара ахацәа рахь уаргылоит,
Агәкаҳара мыждагьы ашәрҭахь уаргылоит.

Еиҭеиҳәеит Алиас Гәынба,
Ианиҵеит Константин Шьаҟрыл,
1941 шықәсазы, Аҷандара

Ашәа атекст зеиԥшроу ала, акрахыҵуеит, XVIII - XIX ашәышықәсақәа рзы иҿиоз аҭоурыхтә-фырхаҵаратә ҳәамҭақәа ирықәлоуп, ма егьа ихьшәаӡазаргьы — Кьаразаа раамҭа иахыгам. Ҳара ҳаибашьраан Аԥсынра зегьы ирылаҵәаз, бзиа иаабо "Аҳаҳаи, амарџьақәа, шәеиҵамхан" ажәлар рҿаԥыц рҿиамҭа иахылҿиааит, ажәлар рпоезиа шьаҭас амоуп (ажәақәеи амузыкеи ҿыц еинрааланы иҩит — акомпозитор Оҭар Хәынҵариа). Абас афольклори автортә аԥҵамҭақәеи ахьеилаӡҩаз аҿырԥштәқәа рацәоуп иҵегь XX ашәышықәсазы, аҿиара-аибарбзиара иатәны.

Асахьа: Оскар Шмерлинг "Кавказ ашьхарыуа ҽыуаҩ", 1893 ш.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иахьа ҳанижьит Витали Шариа — абаҩхатәра злаз ашәҟәыҩҩы, згәы еицҳауаз апублицист, Аԥсназы згәы былуаз, аԥсуа журналистика аӷьацараҿы зааԥсарақәа рацәоу. Аибашьраан арратә корреспондентс аус иуан, иҭижьт уи аҭоурых ккаӡа изныԥшуа ашәҟәы "Абхазская трагедия". Сынтәа 30 шықәса ахыҵит 1994 рзы иаԥиҵаз, иахьа уажәраанӡа редакторс дызмаз ауаажәларра-политикатә газеҭ "Эхо Абхазии". Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы алитературеи апублицистикеи еицибон, ажәабжь ссирқәа икалам иҵыҵит, Искандер ипремиа ианашьоуп. Иус нҭырҳәцааны идыруан, ламысла даҿын. Иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит, гәалсра дууп, макьана ииҳәашаз иман, иажәа ԥхылнадон... Иԥсы ҭынчхааит.

АУАҨЫ
Ауаҩы дажәӡом, ауаҩы дааԥсоит,
Ауаҩы дкарахоит бааԥсыла!
Ашәышықәса амҵан ҭынч днатәоит,
Иԥсы ааиҭакны ҿыц дҩагыларц.
Аха маҷ-маҷ ацәа уи дагоит,
Цәарҭасгьы изыҟалоит адәаӡа.
Ауаҩы дыԥсӡом, ауаҩы дааԥсоит,
Ауаҩы дамхацәоит наӡаӡа!..

Витали Амаршьан, Аҟәа, 1980

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

УԤСАДГЬЫЛ УԤСЫ АДКЫЛ

Борис Амҷба иажәеинраалоу иафоризмқәа:

🟠 Аԥсадгьыл малуп, абзиабара уалуп.

🟠 Зыԥсадгьыл цқьа згәы ахым, иан дзыхшазгьы диҭахым.

🟠 Зыԥсадгьыл акы аҵзымԥаауа иоуп ауаагьы иахырымбаауа.

🟠 Иуҭииргьы ухатәы дгьыл, уаламхәаахәҭын уԥсадгьыл.

🟠 Уԥсадгьыл уананым, атәымдгьыл – џьаҳаным.

🟠 Зыԥсадгьыл абираҟ иаҵагыло иоуп аибашьраҿгьы аӷа иҿагыло.

🟠 Аԥсадгьыл – гароуп, ахьӡ аургароуп.

🟠 Уԥсадгьыл уалаҽырба, аха аԥхьа бзиа иба.

🟠 Ар зегьы рхы анҭахо, аӡәы иоуп урҭ еиқәзырхо.

🟠 Аҵысгьы аҭра – иара аҳҭынра.

🟠 Уԥсадгьыл ианаҭахха уиҿагыл аӷа хаха.

🟠 Аҟармаҵыс ҭоукыр аихац, ашәа заҳәашам ишаҳәац.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

🧩 Ажәахырҿиаара

А́ӡсара (плавать) — ҩ-шьаҭак реилалара ишьақәгылаз ажәоуп, аӡы + ацара́: аӡц'ара → аӡс'ара → аӡсара (букв.: "идти по воде"). Бзыԥаа абыргцәа рахьтә иахьанӡагьы ишәышәуа-ишышуа ацыбжьыҟа алаҵаны изҳәо ыҟоуп ари ажәа. Адаӷьырӡса азыҳәан "даӷьрца" рҳәоит, аганрӡса азыҳәан "ганрца".

Аԥсуаа жәытә-натә аахыс ирдыруа аӡсашьақәа:
🏊🏼‍♂️

• Жәҩаҭых, напҭҟьа, напҭых — кроль;
• Даӷьырӡса // даӷьрца — брасс;
• Ахиаалаӡсара — баттерфляй;
• Ларӡса // ларӡсеиа — плавание по-собачьи;
• Бӷарӡса, гәырх, еизқәырха — плавание на спине;
• Варала аӡсара, ганрӡса // ганрца — плавание на боку;
• Шьырӡса // шьарца — эстафетное плавание.

Аԥсшәаҿы аӡсара иадҳәалоу атерминқәа ҷыдала иҭырҵаахьеит алексикологцәа Анатоли Хьециеи Оҭар Ӡиӡариеи.

Амшынҭалараан изықәныҟәатәу аԥҟарақәа шәырзыӡырҩыр шәылшоит абра>>

Асахьаҿы иӡса-ӡсоит абакәа

#ажәахырҿиаара

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

ИАХЬАҞАРА ҲҲАРАКЫМХАӠАЦТ, ИАХЬАҞАРА ҲШӘАРҬАМХАЦТ.

Абас иҳәон аԥсуа шәҟәыҩҩы, апатриот Борис Гәыргәлиа Аԥсны ахьыԥшымра жәларбжьаратәи азхаҵара анаҭәашьаха аамышьҭахь. Имаз иреиӷьыз Аԥсны ахақәиҭра иахҭнызҵахьаз. Ахәыцҩы иажәақәа.

Борис Алмасхан-иԥа ижәлар дрылагылазҭгьы иахьа 89 шықәса ихыҵуан. Ҟазшьала дуаҩы разын, дқьиан, аха амилаҭ азҵаарақәа рҿы еснагь дыџьбаран, аиаша дадгылан, абџьарлагьы дыхиаӡан — абз зҿоу аҳәа ццышә иҭахӡам.

Арҭ амшқәа рзы, ҳажәлар ргәы анҭынчым, ҳаԥсадгьыл уаҵәтәи аԥеиԥш зеиԥшрахаша аусқәа ианрылацәажәо, аҟамч ԥҵаҵеиԥш иажәа ҿаца аҿааирхарын, уи ахьҳәатәу дыҟазаауан... Даара иҳагу ашла ҟәышқәа дреиуоуп.

Апоет-атрибун иуаажәларратә қәԥареи ирҿиареи иԥсҭазаараҿы еиҟәыҭхашьа шрымамыз еиԥш еидкыланы дырзааҭгылеит ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагәлаа ҿыц иҭыҵыз иматериал аҟны. Шәаԥхьарц ишәыдаагалоит абра>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Раԥхьатәи аԥсуа ԥҳәыс-аскульптор Марина Ешԥҳа диижьҭеи 100 шықәса ҵуеит иахьа. Диит лара Лондон, ԥхынгәы 20, 1924 шықәсазы, усҟан уа иҟаз аԥсуа дипломат, аҳәынҭқарратә усзуҩ, ареволиуционер ду Ефрем Ешба иҭаацәараҿы дыԥҳамшны, дыхьӡырҳәаганы.

Марина Ешԥҳа — аскульптор, асахьаҭыхҩы, Аԥсны зҽаԥсазтәыз аҟазара аусзуҩ, Дырмит Гәлиа ихьӡ зху апремиа занашьоу. Заб ишьҭра дхыланы аԥсуаа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ԥхьаҟа изгоз, агәеицамк зызҭаз.

Аԥсуа монументалтә ҟазара узалацәажәом лыхьӡ мҳәакәа. Аԥсны акырџьара игылоуп лааԥсара зду абаҟақәа: Гәдоуҭа, Лыхны, Аҟәа, Агәы-Бедиа уҳәа. Лнапы иҵылхит иналукааша ауаа рсахьачаԥақәа, рбиустқәа маҷымкәа. Асовет Еидгыла акультура ашҭаҿы аӡәы ҳәа изықәгәыӷуаз, реиҳа аҭакԥхықәра зцыз абаҟақәеи амедалқәеи зызҿарҵоз лакәын. Баҩхатәрала иналыгӡон.

Марина лнапы злакыз арҿиара аус аҿеиԥш маҵурас дызхагылазаалак аҟынгьы дҵоуран, деилфаҷан, дгәымшәан. Ҩажәа шықәса Аԥсны Асахьаҭыхцәа реидгыла ахантәаҩыс аус луан, 1966 шықәсазы лара лыбзоурала Москва еиҿкаан аԥсуа сахьаҭыхцәа рцәыргақәҵа. Ари акрызҵазкуа ҭоурыхтә хҭысхеит усҟан, ақырҭқәа рҽазҵәылхны ҳрыладырӡҭырц ианаҿқәаз аамҭазы. Лыжәлар ирылиаауаз, аҟыбаҩ зланы иҩаҵхахоз аҿарацәа абӷа рылҭон, дрыцҳаражәҳәаҩын, дрыҵгәаҩын.

Аамҭала Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатс дыҟан, хьаҳәа-хьачарада "Аԥсуаа рысаламшәҟәы" знапы аҵазҩыз дреиуоуп (1977). Илхааныз ирҳәоит ԥҳәысҵас дҟәымшәышәын, дгәыҭбаан, аха ҟазшьалагьы ахырҭәеиԥш деилаҟацаӡа дыҟан ҳәа.

Лбиографиа аҟынтә иаҳдыруа егьырацәам, лҩызцәа ааигәақәа ргәалашәарақәа алаҳамҵозар. Убарҭ ируаӡәкыз ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәба зны илеиҳәазаап, бнысымҩа хатәроуп, амемуарқәа быҩуандаз, ма ианамуӡахгьы мшынҵақәак ҳәа. Иҟаз зегь шыҟаҵәҟьаз ҳәашьа амам, егьыс азыҳәан изаҳҭахузеи ҳәа дааԥышәырччеит лара.

Марина Ешԥҳа лаб хазына идырӡыз, иԥсыбаҩ ахьамадоу аилкаара гәыҵхас ишлымаз лыԥсҭазаара далҵит 2002 шықәсазы. Лыԥсы ахьынӡаҭаз ҟәырҷахала, илзыԥшаауаз ала илахьынҵахаз аҭҵаара даҿын. Ахра еиҩыцәқәа реиԥш иӷьазӷьазуеит аҩыџьагьы ишьхатәылоу Аԥсны аҭоурых аҿы.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

☑️ Еснагь уҳаракыз, ҳбираҟ ԥшӡа!

Ԥхынгәы 23 рзы иазгәаҳҭоит жәыни ҿани еидызҳәалаз, зегь раасҭа иқәыԥшу, зегь раасҭа ижәытәу аныҳәа — Аԥсуа Ҳәынҭқарра Адыргақәа рымш. Шәадныҳәалазааит зегьы!

Шықәсырацәала еиқәтәарак ззымдыруаз ҳажәлар рмилаҭ-хақәиҭратә цәқәырԥара иаанагаз аиааирақәа ируакуп Аԥсны аҳәынҭқарратә символиказы азакәан адкылара. Аԥсны абираҟи агерби шьақәырӷәӷәан 1992 шықәса, ԥхынгәы 23 рзы, анаҩс иагьҿыхын, иагьыԥшьан Аԥсны аҵеицәа ршьала.

Иахьа иахашәыршәыруеит зхы иақәиҭу, зхьыԥшымра азхаҵоу ҳаԥсадгьыл. Ҳахьыҟазаалак қәыԥшыгас, хьарԥшгас иҳамоуп. Адунеи иалаԥсоу ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа ргәы аздууп, иалаҽхәоит, ишьҭыхны иркуп. Ус иҟазааит наӡаӡа!

Аԥсынтәыла абираҟқәа – ҳанацәа ирсыз,
Ргарашәа иациз, рнапы разқәа зхьысыз,
Ҳтәыла абираҟқәа азгәышьуамызт ахҿа –
Ҩ-сахьак рнын урҭ:
Амра, Амаҿа!

Мушьни Лашәриа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ажәытәи аҿатәи реихаҳа-еиҵаҳара бзиаӡаны иааԥшуеит Аԥсны агимн аҟынгьы.

Шәнеибац, шәнеибац
Аԥсуаа рыҷкәынцәа,
Аԥсны азыҳәан ашьа казҭәаз
Аԥсуаа рыҷкәынцәа!
Ахақәиҭраз ашьа казҭәаз
Аԥсуаа рыҷкәынцәа!

Аҳәынҭқарратә гимн злалаго абарҭ ажәақәа "Кьаразаа рашәа" иатәуп, уантә иаагоуп, шәышықәса инареиҳаны ирхыҵуеит. Ар рашәоуп, ихьыӡрашәоуп. Абри атәы рҳәахьеит аҵарауаа, хаҭалагьы Уасил Аҩӡба истатиа "Страницы жизни Н. А. Лакоба" аҟны.

Кьаразаа, ишдыру еиԥш, 1917-1921 шықәсақәа рзы Аԥсны иахаԥаны иҟаз ақырҭуа меншевикцәа ирабашьуан. XIX ашәышықәсазы амҳаџьырра цәқәырԥа хәашьны уажәи-уажәи иаасуа ҳажәлар анықәнаӡәӡәаа, ҳадгьыл чашәраҟны атәым милаҭқәа ааганы индырхеит, аха "ахақәиҭраз ашьа казҭәаз, Аԥсны азыҳәан ашьа казҭәаз аԥсуаа рыҷкәынцәа" роуп.

Уажәтәи ҳаибашьраан ишԥаҟаз? Нхыҵынтә, мшын нырцәынтә ҳашьцәа ҳавагылеит. Аҭыԥантәи атәым милаҭқәа аҳаҳаи ара ҳаҟоуп ҳәа аӡәыкны рыбжьы дмыргеит, шамаха рҽыдмырҵысит, изцоз цеит, инхаз — "иаиааилак рнапаҿы ҳаҟоуп" ҳәа иԥшын (аӷа идгылаз ҳрылацәажәом араҟа). Анцәа иумҳәан, аха иахьа иаацәгьарахаргьы ус акәхап ишыҟало, аҭоурых ашьҭрақәлара адыруеит.

Аԥсуа Аԥсҭазаареи Аԥсадгьыли рҟынтә иуҭаху алх ҳәа аниарҳәа лакҩакрада Аԥсадгьыл алихит, избанзар:
• Ԥсҭазаарас иҟоу Ԥсадгьылуп (аԥсуа жәаԥҟа),
• Ушьа зықәҭәам адгьыл — ԥсадгьылым, баша нышәуп (аԥсуа жәаԥҟа),
• Аԥсны ақәҵра зҭахыз иԥсра жәбааит (ахҵәарақәа раамҭа иахылҿиааз аԥсуа жәаԥҟа).

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Жәлар рфорум "Аидгылара" аиҿкааҩцәа ируаӡәку, аҳәынҭқарратә, ауаажәларратә усзуҩ, ҳгимн ажәақәа равтор, ипоетҵәҟьоу апоет, аҟаза, ауаҩдыр, апатриот Геннади Аламиа ақәраныҳәа имоуп иахьа — 75 шықәса ихыҵит. Гәыкала ҳидныҳәалоит.

Геннади Аламиа Аԥсны аҭоурых аҿгьы аԥсуа литераутра аҭоурых аҿгьы иналукааша зхатә аҭыԥ аанызкыло рҿиаҩуп, хаҭароуп. Кавказ нхыҵ-аахыҵ аешьара жәларқәа ахьтәы цҳа рыбжьазҵаз, ҳаамҭазтәи аԥсуа ҳәынҭқарра ашьақәгылара зааԥсара шьардаӡа иаду, ҳара ҳазхаану Арӡынба ицнагаҩцәа дреиуоуп.

Зхыҵхырҭаҿы дгылоу аусқәа анарха роуит, убасҵәҟьа ибаҩхатәра лыԥшаах иахылҿиааз аҩымҭақәа анарха рыцуп: ажәеинраалақәа, аиҭагақәа, зынӡа иҿыцу Нарҭаа ирыхҳәаау апоема ссир уҳәа. Иахьатәи аҿар лымкаала бзиа ибаны иркьыԥхьуеит, ҿырҳәала ирдыруеит 35-40 шықәса раԥхьа икалам иҵыҵыз алирика. Апоезиа цқьа аамҭа иазҳәаақәҵом, адунеи иақәлахоит.

"Адунеи ақәлаха сазраӡаз,
Ахәмарха сыҭ, аччаха,
Гәырҩеи насыԥи реилкааха,
Ааԥсаха сыҭ, ашлаха,
Уи сызхоит, уи салаӡоит...
Уи аҳәаа санынахыс,
Ҳәатәы-утәы сымаӡам,
Ԥсшьараамҭоуп — уи нахыс,
Ԥсшьаха змоуц дыҟаӡам..."

Геннади Аламиа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Геннади Аламиа аԥсуа литературазы — ❤️👏🏻

Аиҿцәажәара нагӡаны шәахәаԥшыр шәылшоит абра>> иахьатәиуп. Абас ахьиҳәо аҭыԥгьы шәԥылоит:

"Сара" аҳәара ҳаҟәыҵроуп, "ҳара" ҳҳәалароуп. Сахьааихьоу акыр сылшазар, исылзыршаз аԥсуа жәлар роуп.

Аԥсуара згәылыжжуа ажәақәа. "Аидгылара" еиҿызкаауаз даҽакала ҳәашьа имоума! Жәлар рфорум ззаԥҵаз ахықәкы нанагӡеит, аха уи аидеиақәа ахааназ рҵакы рцәыӡуам.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Иахьа "аулафахәы́" ззаҳҳәо уаанӡа а́аԥсарахə, ма аџьаба́аԥса ҳәа иашьҭан аԥсуаа, уи зынӡа иԥарамзаргьы ҟалон. Абызшәа аԥсы анҭоу ауаҩы иԥсҭазаара иацрымшәо аҽеиҭанакуеит, ак арҳауеит, ак алҵуеит, агәылаԥшра иунаҭо рацәоуп.

🪢 Ажәарыԥхрақәа арубрикаҿы еизаҳгеит аформант -ԥса (стоимость) иалахырҿиаау ажәақәа, реиҳарак архаизмқәоуп, жәытә аԥсышәоуп, ҭоурыхуп:

• А́хәԥса / аԥса́хә - цена; стоимость
• Аҿы́хԥса - выкуп;
• Аҿыхтԥса́ - подарок невесте, чтобы она открыло лицо;
• Мба́длаԥса - штраф за недосмотр за аталыком (воспитанником);
• Аха́раԥса - штраф вообще;
• Ашьаԥса́* - цена крови; плата за кровь;
• Аны́ҳәаԥса - подарок молельщику;
• А́хәшәԥса - плата солью за лекарственное растение;
• Ахьаҷа́ҷԥса - плата целительнице за лекарство,
• А́хьчаԥса — доля наемного пастуха (несколько голов из стада)

Шәаргьы ижәдыруа анышәҵа.

📖
Ҩынхә, хынхә, ԥшьынхә.., жәанхә — двойная, тройная и т.д. цена; ҩынхә иҳәеит (икит) — он назвал двойную цену;
Анаӡы́н – аԥара ԥсахра изгаз анаӡара ацҵаны ианирхынҳәуа, аԥсуа економикатә терминуп, "апроцент" иақәшәоит.

* Ашьаԥса ахәԥҳа дылнахуан, ашьаԥсахәԥҳара ҳәа иҟан ажәытәан, ҩ-жәлак ахҟа анрыбжьалалак ақәибахрахь имнеирц абжьаҟазацәа ззаиуаз аӡбашьақәа руак. Зшьа зушаз рысаби дрымхны, ма дымҵарсны драаӡон, хәԥҳас дҟарҵон. Уажәшьҭа аиура рыбжьалеит, ашьеи ахши еилоуҭәар ҟаломызт. Дааӡаны дандырхынҳәуаз аԥара, арахә, ма ауахьад ицырҵон; зны-зынла ашьаԥсамаха аарышьҭуан (аинраалагатә жьыхәҭаҵас).

▫️ Ашәҟәыҩҩы Мушьни Мқаииа ироманқәа рҿы инеиҵыхны, даара исахьаркны еиҭеиҳәоит ашьаԥсахәԥҳара, акыкацҳара, анышәынҭра асасра реиԥш иҟаз, ажәлар рҟәышреи, рхарахәыцреи зныԥшуа ақьабзқәа рыӡбахә. Аҭҵаарадырраҿы атема иазааҭгылахьеит Шьалуа Инал-иԥа, Артур Аншба, Зураб Џьапуа, Марина Барцыц; Нхыҵ-Кавказтәи аетнологцәа маҷҩымкәа.

#ажәарыԥхрақәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аԥсны Афырхаҵа, аԥырҩы ҟаза Нодар Гьерзмаа диижьҭеи 70 шықәса ҵуеит иахьа.

Нодар Гьерзмаа Краснокутсктәи аԥырратә ҵараиурҭаҿы аҵара иҵеит, анаҩс Аграждантә авиациазы Академиа далгеит (адҵаҟаҵаҩцәа рфакультет). Изанааҭдырра ҳаракын, ажәҩан далан ԥсаатәҵас дкаууа, иԥсы аланы бзиагьы ибон.

Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра аналага зегь раԥхьаӡа аӷа иҿагылақәаз дреиуоуп. Зны Гәымсҭатәи афронт аҿы арҟәыҵәа дреиҳабын, аха лассы ажәҩан ахь иԥхьеит. Нхыҵынтә ҳаирпланла абџьари аџьаԥҳани ааигон, Мрагыларатәи афронт ахь дԥыруан. Аибашьра цонаҵы џыр мҵәыжәҩала 146-нтә жәҩангәахьы дхалеит. 1993 шықәса алагамҭазы Арра-ҳаиртә мчрақәа рыдҵаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩс дарҭеит.

Аибашьра ахы инаркны аҵыхәанӡа далагылан, иԥсадгьыл аҿаԥхьа иуалԥшьа наигӡеит ҭакԥхықәра дула. Зегь раасҭа ианыуадаҩыз аамҭақәа рзгьы дышԥхьагылаҩыз даанхон, агәымшәара илан ҳәа дыргәаладыршәоит иҩызцәа. Аԥсны Афырхаҵа ҳәа ахьӡ ихҵан 1993 шықәсазы арԥыза Владислав Арӡынба идҵала.

Аибашьра ашьҭахь Аԥсны арра-ҳаиртә мчрақәа иаарыҵагылашаз аԥрыҩцәа ҿарацәа еиҵаиааӡон, абҵас дырхылаԥшуан, иқәлацәа афицарцәа ешьас дрывагылан, иԥышәа рымеидон.

Нодар Гьерзмаа иԥсҭазаара далҵит 2018 шықәсазы, 64 шықәса дшырҭагылаз. Иқәра маҷуп, ҳәарада, аха апоет Иван Ҭарба иажәақәа рыла иуҳәозар:

Аԥсҭазаара иамоу шәагас
Ашықәс акәым, аҽакуп.
Хаҵа усла зымҩа назгаз
Ишәышықәса агәашә аартуп.

Иԥсы ҭынчзааит, ихьӡ кашәара ақәымзааит Афырхаҵа!

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Аԥсуа" ахьӡны ҳбызшәа иалоу, ус анакәха Кавказ азы алымкаах ҵакы змоу акультуратә терминқәа 25

• Аԥсуа хаҵа
• Аԥсуа шәақь
• Аԥсуа еиха
• Аԥсуа еиқәа
• Аԥсуа ҳәызба
• Аԥсуа ҟама
• Аԥсуа маҭәа
• Аԥсуа маҟа
• Аԥсуа кәымжәы
• Аԥсуа кәадыр

• Аԥсуаҽы
• Аԥсуа џьма
• Аԥсуашьха
• Аԥсуа цха
• Аԥсуа ҵәа
• Аԥсуа тама
• Аԥсуажьыш
• Аԥсуа чыс
• Аԥсуамца

• Аԥсуа чара
• Аԥсуа кәашара
• Аԥсуашәа
• Аԥсуа бызшәа
• Аԥсуара
• Аԥсуа жәлар
• Аԥсуа дгьыл

(Аԥсны, Аԥсҳа реиԥш иҟоу аполитикатә терминқәа арахь иалаҳҵаӡом, аха урҭгьы жәытәқәоуп, аԥсуаа ирхылҿиааит)

Игәоумҭарц залшом акыр ишырацәоу "аԥсуа" ҳәа аидентификациа зызуу ахаҵа-аибашьҩы иеибыҭашьа узырбо ажәақәа. Иаҳгәалаҳаршәап Иуа Коӷониа ипоема "Абаҭаа Беслан" аҿы афырхаҵа исахьа шҭихуазгьы:

"Иаҳәеи, иҟамеи, итапанчеи,
Икәымжәи, икабеи, ихҭырԥарқьақьеи,
Абарҭ рыла ма дҩашьозма
Аԥсуа хаҵа Абаҭаа!"

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аҵыхәтәантәи хышә шықәса рыла Аԥсныи Ашәтәылеи рҳәаақәа рыҽшырԥсахуаз узырбо асахьаныҟәа-хсаала.

Ҭынч изхәаԥштәу акоуп. Арыӷьарахьала ашықәсқәеи аҳцәа (ахадацәа) рыхьӡқәеи анылоит.

Ахыҵхырҭа>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ашьыжь шара каххаа иааимггеит. Ашьха иаавҵыз амра жәхьан еиԥш иҩеихьеит. Амш ҵәца! Ага ҭынчуп уажәааны, аԥша аҿалоит аарла-аарла, аҽыргәыбзыӷны. Азхара ихәмарп макьана, ацәқәырԥ хоурақәа еишьҭаргыла, иԥхьаҳәо идәықәнаҵап. Аха уаанӡа... аҟәара иаҿаччоит амшын ацәқәырԥа ссақәа. Маҷк ҳааччап ҳаргьы ⤵️

ИАБЕИБАХЬАЗ ҲӘА СЫҞАН

Кәасҭа дҿаҩа уаҩын. Зны ахьшьцәа дрыцны агаҿаҟа дылбааит. Амшын даныҩхықәгыла илабашьа иҵаргыла дшанхашәа ацәқәырԥақәа дырзыԥшуа далагеит, ус аҟыр-ҟырҳәагьы дааччеит. "Изакәызеи, Кәасҭа, укьатеи ԥызҵәо?" – инаиазҵааит. Кәасҭа зҿаазхаз амшын цәқәырԥа илабашьа нақәкны ҿааиҭит: "Ҳаи, иараби, сгәыла Лука иԥаҵақәа иршалон, абри иабеибахьаз ҳәа сыҟан, егьи уи араҟа ацәқәырԥақәа ибахьазаарын, агызмал!"

ШЬЦЫЛАРАЗАР АКӘХАП

Шьмаф диман Алықә зыхьӡыз ҭахык. Уи дынхон Амшын еиқәа ахықәаҿ. Шьмаф абри Алықә иҿы дааны амшын дҭалалон. Нас Шьмаф аҩныҟа данцоз есқьынгьы Алықә дыхҭеикуан, уаала аҩныҟа, Ашьхараԥы унықәымԥшри, иумбац убап ҳәа. Алықә харантәыла акәымзар ашьха имбацызт. Ҽнак зны иаақәикын Шьмаф аҩныҟа данцоз диццеит.
"Абан, сара сахьынхо", – иҳәан Шьмаф, ахәы азқәа иқәгылаз иҩны исас инаиирбеит ианынықәԥш.
"Абар ассир!? – иџьашьаны даацәажәеит Алықә. – Иараби, Шьмаф, уара абриаҟара анышә еиқәыжьуа ирҳаракны унымхар уԥсуазма? Аха ари шьцыларазар акәхап..."

МЫРЗЕИ ЏЬАҬИ ЏЬЕИБАШЬОН

Мырза дынхон Кәыдры амшын иахьалалоз ахықәаҿ. Уаҟа абна бзиа аман. Мырза урҭ аҵла дуқәа аканџьақәа рылхны ауаа идирхәҳауан. Ус-ус аҟазара шьҭихит, зны иҟаиҵеит ӷба жыцәк. Ари збаз, изаҳаз ауаа ааны ирбон. Уи иӷба амшын инхиҵон еиԥш, дааидгылеит Џьаҭ зыхьӡыз игәылак. Џьаҭ аӷба илаԥш изаҟәымго, излаҟаиҵазеи абри ҳәа иџьеишьон, еиҭаџьеишьон. Хазы Мырза Џьаҭ иҭаҭынжәга имхны дахәаԥшуа аџьашьара даҿын. "Уара иџьоушьо закәызеи, Мырза?" – дҵааит Џьаҭ. "Иџьасшьо умбо, – иҳәеит аӷба ҟазҵаз, – ари аныҟоуҵоз абри ахәҵәы укылсны узлацазеи, уанаџьалбеит!"

Аӷба ҟазҵаз акалаҭ ҟазҵаз дџьеишьон ҳәа>>

✍🏻 Анатоли Аџьынџьал иажәабжь кьаҿқәа рҟынтә

#аԥсуа_лафқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа