🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین

✨ معرفی منابع

📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»
 

📜 فرسته‌ی ۱: معرفی مجموعه


🔻 عُمره (کعبه و آیین‌هایِ آن) و حج، و ارتباط این‌ دو با هم، موضوعاتی هستند که از دیرباز مورد توجهِ جرالد ریچارد هاوتینگ، اسلام‌پژوهِ بنامِ بریتانیایی و استادِ بازنشستۀ مدرسۀ مطالعاتِ شرقی و آفریقاییِ لندن بوده‌اند.

🔻 هاوتینگ بر این باور است که ادغامِ نهاییِ کعبه در اسلام و پیوند خوردنش با حج، خروجی دورانی است که در تاریخِ اسلام به «فتنۀ دوم» معروف شده‌است و بازسازیِ کعبه توسطِ ابن‌زبیر که در آن زمان کنترل مکّه را در اختیار داشت، نقشی کلیدی در این میان دارد. در جریانِ این بازسازی، کعبه در مکّه با ابراهیم به عنوانِ پدرِ امت‌ها و مسلمانانِ نخستین پیوند می‌خورَد و در کشمکشی سیاسی میانِ گروه‌هایِ رقیب، جزئی از آیینِ حج می‌شود که تا پیش از آن عمدتاً شاملِ مراسمی بود که خارج از مکّه انجام می‌گرفت.

🔻 سه مقالۀ زیر دربرگیرندۀ آخرین آراء هاوتینگ در این زمینه هستند:
۱) ملعبۀ ملوک، حدیثِ عایشه، ابن‌زبیر و بازسازی کعبه،۲۰۱۷؛ [۱]
۲) ابن‌زبیر، کعبه و قبةالصخره، ۲۰۲۱؛ [۲]
۳) خانه و کتاب، حَرَم و متن مقدس در
اسلام، ۲۰۱۸؛ [۳]

🔻  در مقالۀ نخست، هاوتینگ بر مبنایِ حدیثی از عایشه دربارۀ نگاهِ پیامبر اسلام به کعبه و تقریرهایِ مختلفِ آن، ادعا می‌کُنَد الحاقِ نهاییِ کعبه به اسلام، نه طبق سنت و در زمانِ فتح مکّه که در جریانِ فتنۀ دوم و بازسازیِ آن توسط ابن‌زبیر رخ داده‌است.

🔻 او در مقالۀ دوم، با نقلِ روایتی از یعقوبی، تاریخ‌نگارِ قرن چهارم هجری، روند تطورِ حج در نخستین دهه‌هایِ ظهور اسلام و به ویژه در دورانِ فتنۀ دوم را بررسی می‌کند.

🔻 در سومین مقاله، هاوتینگ با اشاره به دو «سنخِ آرمانیِ» دین، یکی دینی با حَرَمی مرکزی و آیینِ قربانی کردن در کانونِ آن و دیگری دینی متکی به کتاب و متونِ مقدس، در تلاش برایِ یافتنِ پاسخی به این پرسش است که علیرغمِ کمرنگ شدن و از بین رفتنِ آیینِ قربانی کردنِ حیوانات در دورانِ باستانِ متأخر، چگونه اسلام به عنوانِ آیینی برخاسته در این دوران، در ظاهر هر دو گونه را در خود جمع کرده‌است؟

🔻 در ابتدا، مقدمۀ این مجموعه منتشر می‌شَوَد که در آن ضمن ارائۀ مختصرِ بافتارِ تاریخیِ موضوع، ساختار و روندِ کلیِ استدلالیِ مقالاتِ فوق مرور شده‌است.  سپس در هفته‌های آتی، ترجمۀ فارسی سۀ مقالۀ هاوتینگ ارائه خواهدشد.
 
پانوشت ها:
 [۱]Hawting, Gerald. "1 “A Plaything for Kings”: ʿĀʾisha’s Ḥadīth, Ibn al-Zubayr, and Rebuilding the Kaʿba". In Islamic Studies Today, (Leiden, The Netherlands: Brill, 2017)
 
[۲]Hawting, Gerald. "Ibn Al-Zubayr, The Kaʿba and the Dome of the Rock." In The Umayyad World, pp. 374-392. Routledge, 2020.

[۳]Hawting, Gerald R. "The house and the book: sanctuary and scripture in Islam (2017 IQSA Presidential Address)." Journal of the International Qur’anic Studies Association 3, no. 1 (2019): 3-24
 
 
 
 
#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty


✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotes

📕 مقدمهٔ مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


@anqanotes

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین

✨ معرفی منابع

📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


📜 فرسته‌ی ۲: بخش‌هایی از مقدمه


🔻 «دربارۀ قبۀ ابراهیم که چیست، چیزی نیافتیم، جز این که ابراهیمِ متبرک اموالَش فزونی گرفت؛ و خواست از حسد کنعانیان دوری کند. سرزمین‌هایِ دور و پهناورِ صحرا را برگزید تا خانه بگیرد؛ و چون کسی بود که در چادر زندگی می‌کرد، برایِ پرستشِ خداوند و اهدایِ قربانی، آن مکان را ساخت... و عبادت در آنجا برای طائیان تازه نیست؛ که از قدیم و از آغازِ ایامشان، پدری را که رأسِ اُمَتشان است، تکریم می‌کنند.»

🔻 این تکه از متنی سُریانی موسوم به «رویدادنامۀ خوزستان» و متعلق به دهۀ ۶۶۰ میلادی را کُهَن‌ترین اشاره به کعبه دانسته‌اند؛ هرچند رویدادنامه‌نگار نه به نامِ آن به درستی اشاره می‌کند و نه به مکانِ آن. اما نخستین اشاره به واژۀ کعبه در میانِ متونِ غیراسلامیِ همعصرِ ظهورِ اسلام، در نوشتۀ یعقوبِ اِدِسایی (اورهایی)، اسقفِ میافیزیتِ شهرِ اِدِسا/اورهای در اواخر قرن هفتم میلادی، دیده می‌شود؛ آنجا که در پاسخ به پرسش‌هایِ یوحَنّایِ ستون‌نشین دربارۀ جهتِ عبادتِ مهاجران می‌گوید آنان به سویِ کعبه نماز می‌خوانند.

🔻 هویلند بر اساسِ متونِ غیر اسلامیِ قرن هفتم میلادی، که نخستین شاهدانِ ظهورِ جنبشِ دینیِ جدیدی در نیمۀ نخست این قرن بودند که بعدها اسلام نام گرفت، دربارۀ ماهیتِ این ایمانِ نوپا می‌نویسد: «پیروانش حَرَمی دارَند، «خانۀ خدای» ایشان (نقل از یوحنّایِ فِنِکی) که ریشه‌ای ابراهیمی دارد (نقل از رویدادنامۀ خوزستان و یعقوب اِدِسایی) و کعبه می‌خوانَندَش (نقل از یعقوبِ اِدِسایی)، به سویِ آن نماز می‌خوانَند (نقل از یعقوبِ اِدِسایی) و در آن قربانی می‌کنند (نقل از آناستازیوسِ سینایی) و سنگی را گرامی می‌دارَند (نقل از آناستازیوسِ سینایی).»

🔻 چنین به نظر می‌رسد اهمیتِ کعبه برای فاتحانِ جدید (مسلمانان) چنان بوده‌است که در نخستین برخوردهایِ غیر مسلمانان با آنان، توجهات را به خود جلب می‌کرده و یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایِ این آیینِ جدید بوده که پیروانِ آن را از سایرِ یکتاپرستانِ آن زمان متمایز می‌کرده‌است.




#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty


✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotes

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین

✨ معرفی منابع

📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


📜 فرسته‌ی ۳: بخش‌هایی از مقدمه


🔻 سنت اسلامی به ما می‌گوید که کعبه را ابراهیم به فرمانِ خداوند در مکّه بنا کرد و حج را بنیان گذاشت، اما در گذرِ زمان، آلودۀ بُت‌ها گشت تا پیامبرِ اسلام، دو سال پیش از وفاتش، در سال ۶۳۰ م./۸ هـ.‌، مکّه را فتح کرد و کعبه را از ظواهرِ شرک و بت‌پرستیِ قریش زدود. اینچنین بود که جایگاهِ کعبه به عنوان حَرَمِ مرکزیِ آیینِ نوپایِ محمد تثبیت شد.

🔻 همچنین از سنت برمی‌آیَد که کعبه تا پیش از پایانِ قرنِ هفتمِ میلادی، سه بار بازسازی شده‌است: نخستین بار پیش از بعثت و در ایام جوانی پیامبر اسلام و دو بار دیگر در جریانِ فتنۀ دوم و کشمکش عبدالله‌بن‌زبیر و عبدالملک‌بن‌مروان بر سرِ خلافت؛ نخست به دست عبدالله‌بن‌زبیر و سپس توسطِ حجّاج‌بن‌یوسف.

🔻 یعقوبی واقعۀ تخریب و بازسازیِ کعبه توسطِ ابن‌زبیر را چنین نقل می‌کند: «ابن‌‌زبیر در جمادی‌الآخرة سال ۶۴ کعبه را کاملاً خراب کرد (حتى ألصقها بالأرض). ... مردمِ مکّه ابتدا از همراهی با او ابا داشتند، پس خود بالایِ کعبه رفت و تخریب را شروع کرد. مردم چون این صحنه را دیدند به او پیوستند. تخریبِ کعبه بر ابن‌عباس گران آمد و مکّه را ترک کرد. پیش از آن به پسرِ زبیر گفت با چوب‌هایی اطرافِ کعبه را نشان کن تا مردم بدونِ قبله نمانَند. ابن‌زبیر از خاله‌اش عایشه، همسرِ پیامبر، نقل کرد که رسولِ خدا به من گفته بود: ای عایشه! اگر قومَت خواستند کعبه را خراب کنند و سپس بسازند، آن را از زمین ارتفاع ندهند و برایَش دو دَر بگذارند.»

🔻 یعقوبی سپس ادامه می‌دهد که ابن‌زبیر، حِجر اسماعیل را که تا پیش از آن خارج محوطۀ کعبه بود، داخل بنا کرد و برایِ کعبه دو در گذاشت، یکی در شرق و دیگری در غرب. چون بازساختنِ کعبه به پایان رسید و حَجَرالأسود را در جایِ خود قرار دادَند، ابن‌زبیر درون و بیرونِ آن را عطرآگین کرد و نخستین کس بود که کعبه را با خَلُوق معطر کرد و با قباطی پوشاند.

🔻 حجّاج‌بن‌یوسف پس از غلبه بر ابن‌زبیر و فتح مکّه در سال ۷۳ هجری، کعبۀ ابن‌زبیر را خراب کرد و آن را به شکل پیشین بازگرداند. حِجر را از بنای کعبه بیرون آورد و دو در را با یک درِ مرتفع جایگزین کرد.


#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ


#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty


✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotes

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین


✨ معرفی منابع


📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


📜 فرسته‌ی ۴: بخش‌هایی از مقدمه



🔻 فتنۀ دوم، بر سرِ جانشینیِ یزید‌‌بن‌‌معاویه آغاز شد و زبیریان و مروانیان دو طرف عمدۀ این درگیری بودند. این جنگِ داخلی از زمانی آغاز شد که عبدالله‌بن‌‌زبیر در سال ۶۸۰ م./۶۰ هـ. حاضر به بیعت با یزید‌بن‌معاویه نشد و از مدینه به مکّه رفت و خود را عائذ البیت (پناهندۀ حَرَم) خواند و سپس با مرگ یزید، ادعایِ خلافت کرد. او سرانجام در سال ۶۹۲ م./۷۳ هـ. در نبرد با سپاهِ اُمَویان به فرماندهیِ حجّاج‌بن‌یوسف، در مکّه کشته‌شد و با مرگش فتنۀ دوم به پایان رسید. این دورانِ پر آشوب علاوه بر کشمکشِ زبیریان و مروانیان، قیامِ سلیمان‌‌بن‌‌صُرَد و مختار‌بن‌‌ابوعبید در عراق، شورشِ خوارج به رهبریِ نَجدَة‌بن‌‌عامِر در عربستان (یمامه) و ازارقه به رهبریِ قَطَری‌‌بن‌‌الفُجاءَة در ایران را نیز به خود دید.


🔻 با توجه به وسعت مناطق تحت کنترلِ ابن‌زبیر (در وسیع‌ترین حالت، هرچند کوتاه‌مدت: حجاز، عراق، بیشترِ بخش‌های ایران و مصر) و اقداماتی مانند ضرب سکه، نصبِ حاکمانِ محلی، جمع‌آوریِ مالیات و آراستنِ سپاه، در حقیقت او را باید خلیفه و پسرِ مروان را تا زمانِ مرگ ابن‌زبیر تنها، مدعی خلافت دانست. عبدالملک‌بن‌مروان در این دوران، پرچمدارِ مخالفتِ مروانیان با ابن‌زبیر بود و سرانجام با کشتنِ او در سال ۶۹۲ م./۷۳ هـ. تمام قدرت را به دست گرفت و با عنوان «خلیفة الله» حاکم بلامنازع سرزمین‌هایِ فتح شده توسطِ مسلمانان شد.


🔻 دشمنی زبیریان با اُمَویان، رنگ ‌و ‌بوی مذهبی داشت. آنان خواستار احیایِ خاستگاه‌هایِ حجازیِ حکومتِ نوپایِ مؤمنان و مهاجران بودند که در اثر توجه بیش از حد اُمَویان به سوریه و فلسطین، رنگ باخته‌بود. این زبیریان بودند که نخستین بار بر اهمیت محمد به عنوان پیامبر اسلام تأکید کردند. نام پیامبرِ اسلام و شهادتین نخستین بار بر سکه‌هایِ زبیری ظاهر شدند. کهن‌ترین روایاتِ مکتوب از زندگیِ پیامبرِ اسلام، منسوب به عروة‌بن‌زبیر، برادرِ کوچک‌ترِ عبدالله است.


🔻 خروجیِ این جنگِ داخلی، تبدیلِ حکومتِ فاتحان (Polity) به امپراتوری و زاده‌شدنِ ایدۀ دولت (State) عربی-اسلامی بود. عبدالملک‌بن‌مروان با اصلاحات گستردۀ دیوانی، مالی و نظامی که برآمده از تجربۀ فتنۀ دوم بود، تمامِ قدرت را در دمشق متمرکز کرد و به مدتِ بیش از یک دهه بر سراسرِ امپراتوریِ پهناورِ اسلامی حکومت کرد و اینگونه «خلیفة‌ الله» مرجع نهاییِ تمام امورِ مذهبی، سیاسی، حقوقی و نظامی شد. سویه‌هایِ پِر رنگِ مذهبیِ حکومتِ زبیریان، عبدالملک و مروانیان را برانگیخت تا با مصادرۀ شعارها و باورهایِ آنان، سیاستِ مذهبیِ نسبتاً خنثایِ سفیانیان را به نفعِ یکتاپرستیِ مشخصاً اسلامی، کنار بگذارند. این امر از یک سو، منجر به خلع سلاح رقیب و تقویتِ مشروعیت اُمَویان می‌شد و از سوی دیگر تلاشی بود برای ایجادِ اتحاد بین طرف‌هایِ مختلفِ درگیر در این جنگِ داخلی. در حقیقت فشارِ گروه‌هایِ رقیب، مروانیان را بر آن داشت تا سرانجام علناً اسلام را به عنوان پایۀ ایدئولوژیک دولتِ عربیِ خود برگزینند.



#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty


✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotes

📌 ترجمهٔ مقالۀ نخست از مجموعهٔ کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ،
با عنوان: «مَلعَبۀ مُلوک؛ حدیث عایشه، ابن‌زبیر و بازسازی کعبه»

@anqanotes

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین


📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


✨ مقالۀ نخست: «مَلعَبۀ مُلوک؛ حدیث عایشه، ابن‌زبیر و بازسازی کعبه»


📜 فرسته‌ی ۱: شرح محتوای مقاله


🔻 هاوتینگ بنیانِ این مقاله را بر حدیثی از عایشه دربارۀ نگاهِ پیامبر اسلام به کعبه و تقریرهایِ مختلفِ آن می‌گذارد و معتقد است الحاقِ نهاییِ کعبه به اسلام، نه طبق سنت و در زمانِ فتح مکّه که در جریانِ فتنۀ دوم و بازسازیِ آن توسط ابن‌زبیر رخ می‌دهد.

🔻 در تقریرهایِ مختلف این حدیث است که متوجه می‌شویم، کعبه تا پیش از بازسازیِ آن توسطِ ابن‌زبیر، بر «قواعد» ابراهیم ساخته ‌نشده‌ بود و شکلی ناقص داشت و حِجرِ اسماعیل را در بر نمی‌گرفت. با استناد به همین حدیث از عایشه، ابن‌زبیر کعبه را خراب می‌کند و با تغییراتی که آن‌ها را خواسته‌هایِ پیامبر معرفی می‌کند، دوباره می‌سازد.

🔻 از جملۀ مهم‌ترین تغییراتی که ابن‌زبیر در بنای کعبه می‌دهد، افزودنِ محوطۀ حِجر به داخل کعبه و برپایی آن بر پایه‌هایی است که ابراهیم بنیان گذاشته بود و دیگری، گذاشتن دو درِ همتراز با زمین برای آن، یکی برای ورود و دیگری برای خروج. کعبه تا پیش از این تنها یک در داشت که از سطح زمین بالاتر بود و برای ورود به آن نیاز به پله‌هایی بود که متحرک بودند و هر بار آورده و بُرده می‌شدند. دیگر تغییراتی که ابن‌زبیر در کعبه ایجاد کرد و در حدیث عایشه نیامده‌است، افزودنِ ارتفاع کعبه، جایگزینی شش ستونِ آن با سه ستون و نهادن روزنه‌ای در سقف برای ورود نور است.

🔻 به باورِ هاوتینگ، بر خلافِ تلاشِ سنت برای نشان‌دادنِ نوعی پیوستگی دربارۀ موجودیتِ کعبه، ساختمانی که ابن‌زبیر بنا کرد، ماهیتاً چیزی نو بود و از این جهت انقطاعی در تاریخِ کعبه به حساب می‌آید.

🔻 هاوتینگ در این مقاله با بررسیِ روایتِ سنت از بازسازی کعبه در زمان جوانیِ پیامبرِ اسلام، وثاقتِ تاریخیِ آن را زیر سؤال می‌برد و آن را محصول نیازهای اسلام در حال ظهور می‌داند، از جمله نیاز به فراهم آوردنِ اطلاعاتی از زندگی پیامبر، پیش از بعثت.

🔻 او در نهایت، حدیثِ عایشه را هم ابداعی زبیری می‌داند برای مشروع نشان دادن کعبۀ جدیدالتأسیسِ زبیریان، از طریق انتسابِ آن به محمد و ابراهیم. بر طبق این حدیث، اقداماتِ ابن‌زبیر، تحققِ رویاهایِ پیامبر در موردِ بنایی بود که حَرَمِ مرکزیِ دینش به حساب می‌آمد. هاوتینگ معتقد است حدیث عایشه قرار بوده نوعی پیوستگی در تاریخِ بنا را نیز نشان دهد: این همان کعبۀ پیش از اسلام است که در آن تغییراتی مطابق با خواسته‌هایِ پیامبرِ اسلام داده شده‌است.


#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty
#Hawting
#A_Plaything_for_Kings

✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotesi

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین


📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


✨ مقالۀ نخست: «مَلعَبۀ مُلوک؛ حدیث عایشه، ابن‌زبیر و بازسازی کعبه»


📜 فرستهٔ ۲: بخش‌هایی از متن مقاله


🔻نقل شده‌است خلیفه هارون‌الرشید (مدت خلافت ۱۷۰ﮬ./۷۸۶م.- ۱۹۳ﮬ./۸۰۹م.) به مالک بن انسِ فقیه (م. ۱۷۹ ﮬ./۷۹۵م.) گفت می‌خواهد کعبه را خراب کند و آن را به شکلی بازگردانَد که در زمان عبدالله بن زبیر بود. در دوران خلافت هارون، بازگرداندن کعبه به شکلی که عبدالله بن زبیر به آن داده بود، مستلزم تخریب تمام بنای موجود بود که از زمان الحجاج، فرمانده اُمَوی، برپا بود. مالک از خلیفه خواست این کار را نکند:
«ای امیرالمؤمنین! تو را به خدا سوگند، مبادا این خانه (بیت، یعنی کعبه) را بازیچۀ حاکمان [ملعبة للملوک] کنی! هر یک از ایشان جز این نخواهند خواست که خانه را فروبریزند و از نو بسازَند، پس هیبتَش از قلوبِ مردم خواهد رفت.»

🔻 اخبار گفتگوهای بین حاکمان و چهره‌های دینی بر سر این که اگر قرار است تغییری در کعبه ایجاد کرد، چگونه باید باشد، تنها بازتاب ترس از دست رفتن حرمت آن به خاطر تخریب و بازسازی‌اش نیست؛ این اخبار همچنین نشان‌دهندۀ نگرانی دربارۀ شکل بنایی است که در کانون مراسم و مناسک اسلام قرار دارد.

🔻 در بسیاری از اخبار، رویای ابن‌زبیر برای تخریب و بازسازی کعبه را ناشی از آگاهی او نسبت به تمایل خود پیامبر برای بازسازی آن می‌دانند. او سخنی از پیامبر، به نقل از بیوه‌اش عایشه، شنیده بود که [پیامبر] از اینکه نتوانسته بود به خاطر شرایط خاص پس از فتح مکّه، کعبه را خراب کند و دوباره بسازد، ابراز تأسف کرده‌بود.

🔻 تقریر‌های متفاوتی از این حدیث دیده می‌شود. گاهی رسماً با یک زنجیرۀ راویان (اِسناد) کامل نقل می‌شود و گاهی هم به طور غیررسمی درون اخبار روایی. تقریر‌ها هم در اِسنادشان (اگر داشته باشند) متفاوت‌اند و هم در محتوا. در خصوص محتوا، گاهی یکی از جنبه‌هایی که پیامبر آرزوی تغییرش را داشت ذکر می‌شود، گاهی دیگری و گاهی بیش از یکی.

🔻 در تقریری که معمولاً مالک بن انس نهایتاً از ابن‌عُمَر نقل می‌کند بر خواستۀ پیامبر برای بنا کردن کعبه بر پایه‌های (قواعد) ابراهیم تأکید می‌شود. پیامبر اعلام می‌کند اگر قوم عایشه تا همین اواخر کافر نبودند، کعبه را به روی پایه‌های ابراهیم بازمی‌گرداند. ابن‌عُمَر در شرحی نسبتاً مبهم بر سخنان عایشه می‌گوید حتی بدون خبر عایشه هم ما می‌دانستیم که بیت بر پایه‌های ابراهیم تکمیل نشد، که اگر می‌شد پیامبر در استلام دو رکن مجاور حِجر ناکام نمی‌ماند.

🔻 افزون بر حدیث عایشه مطلب دیگری دربارۀ ارتباط حِجر با کعبه وجود دارد وعایشه و ابن‌عُمَر نقش عمده‌ای در آن ایفا می‌کُنَند. ساده‌ترین آن‌ها گفته‌ای از عایشه است که عروة بن زبیر و پسرش هشام نقل کرده‌اند: «تفاوتی نمی‌کند در حِجر نماز بخوانم یا در کعبه.»
به عبارت دیگر برای او حِجر، بیرون کعبه، همان تقدس محوطۀ درونی بنا را دارد. در تقریر‌های مفصل‌تر، عایشه که می‌خواسته در کعبه نماز بخواند از ورود به آن منع می‌شود و پیامبر به او می‌گوید به جای کعبه در حِجر نماز بخواند.


#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty
#Hawting
#A_Plaything_for_Kings

✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotesi

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین


📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


✨ مقالۀ نخست: «مَلعَبۀ مُلوک؛ حدیث عایشه، ابن‌زبیر و بازسازی کعبه»


📜 فرستهٔ ۳: بخش‌هایی از متن مقاله


🔻نقل شده‌است ابن‌زبیر کعبه را به گونه‌ای بازسازی کرد که اساساً با شکل پیشین خود متفاوت بود، زیرا می‌خواست آرزوهای پیامبر را محقق کند. پیامبر (پس از فتح مکه) از اِعمالِ آنچه می‌خواست بر بنای کعبه ایجاد کند، بازداشته شد زیرا برای قریش که به تازگی کفر یا شرکشان را رها کرده‌بودند، پذیرش آن بسیار زود بود؛ یعنی آنان برای سازگاری زمان می‌خواستند و پیامبر آماده بود به آنان اجازه دهد این میراث جاهلیت را حفظ کنند. این توضیح، جدا از وثاقتش، بیشتر تاکید دارد که کعبۀ ساخته‌شده توسط ابن‌زبیر (و گفته شده پیامبر آنگونه می‌خواسته) نشان‌دهندۀ انحرافی عمده است از آنچه که پیش از این بوده‌است.

🔻چیزی که در هیچ‌ یک از این دلایل گزارش‌شده وجود ندارد، ارتباط بین شکل کعبه و کارکرد آن است. گونتر لولینگ با وجود اینکه استدلالاتش دربارۀ تاریخ بنا در دوره‌ای که مد نظر ما در این مقاله است، عموماً قانع‌کننده به نظر نمی‌رسد، درست می‌گوید که تغییرات در شکل باید بازتابی از ایده‌های در حال تغییر دربارۀ پرستش و ماهیت بنا باشند. از سوی دیگر توضیحاتی که بیشتر مطالب مورد بحث ما را شکل می‌دهند، البته به فرض ارائه، بیشتر اتفاقی و بی‌پایه‌اند. تنها دلیل قابل اعتنایی که احتمالاً با تخریب‌ها و بازسازی‌های چندباره همخوانی دارد، به نظر می‌رسد تمایل به ربط دادن بنا به ابراهیم باشد، هرچند همان‌طور که دیده‌ایم این موضوع همیشه واضح نیست.

🔻روایات کعبۀ ابن‌زبیر اما نشان می‌دهد که این کعبه باید بسیار متفاوت از آن چیزی باشد که پیش از آن بوده و پَس از آن آمده‌است. ارتفاع آن به اندازۀ نیمی از ارتفاع بنای پیشین، بیشتر بود (۲۷ ذراع به جای ۱۸، تقریباً ۴۰ فوت به جای ۲۶)، به اندازۀ بیش از یک‌چهارم، کشیده‌تر (اندکی کمتر از ۲۷ ذراع به جای ۲۰) و احتمالاً به یک دیوار نیم‌دایره در شمال غربی ختم می‌شد که تا سقف کشیده شده بود، که دیوار نیم‌دایرۀ فعلی که حِجر را احاطه‌ کرده‌، بقایای آن است. افزون بر این، دو درِ همتراز با زمین، سه ستون به جای شش ستون و روزنه‌ای در سقف داشت و با مصالح گرانقیمتی ساخته شده‌بود که از نقاط دوری همچون یمن آورده شده‌بود.

🔻بدون تاکید بر پیوستگی مستتر در حدیث عایشه و برخی مطالب دیگر، ممکن است گمان کنیم ساختمان ابن‌زبیر چیزی نو ارائه کرده بود، انقطاعی در تاریخ کعبه. افزون بر این، به رغم این دیدگاه رایج که الحجاج بنا را به آن شکلی برگرداند که قریش کافر به آن داده بودند، اما ارتفاع و سه ستون بنای ابن‌زبیر، نگاه داشته شد. آنچه که از یک زاویه پیوستگی به نظر می‌رسد می‌توانَد از زاویه‌ای دیگر، انقطاع و گسستگی دیده شود.

🔻در تقریر‌های متعدد حدیث عایشه ارتباط با قواعد ابراهیم احتمالاً محکم‌ترین بُن‌مایه‌ای است که پدیدار می‌شود: وزن نمادینی در ارتباط با هویت کعبه به عنوان یک حَرَم کاملاً ابراهیمی دارد و با اخبار توالی تخریب‌ها و بازسازی‌های رُخ‌داده، تا حدی سازگار می‌شود.


#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty
#Hawting
#A_Plaything_for_Kings

✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotesi

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین


📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


✨ مقالۀ نخست: «مَلعَبۀ مُلوک؛ حدیث عایشه، ابن‌زبیر و بازسازی کعبه»


📜 فرستهٔ ۴: بخش‌هایی از متن مقاله


🔻 به نظر می‌رسد دو احتمال دربارۀ حدیث عایشه وجود دارد. ما می‌توانیم آنچه که سنت دربارۀ تاریخ ساخت کعبه در دوران بحث شده در این مقاله و رفتار و خواسته‌های طرف‌های مختلف درگیر به ما می‌گوید، بپذیریم. آن‌وقت حدیث عایشه را می‌توان به عنوان بیان حقیقی افکار پیامبر دربارۀ کعبه فهم کرد. پیامد این حدیث دربارۀ ناکاملی کعبۀ موجود، شرایط و وقایع تاریخی را نشان می‌دهد. بدون تردید بیشتر مسلمانانی که از سنت آگاهی دارند آن را اینگونه خواهند دید: این واقعیت که کعبه، به جای خواسته‌های پیامبر، بازتابی از خواسته‌های قریش کافر است نیز یکی دیگر از پیامدهای شوم عملکرد حاکمان و افراد بی‌تقوایی است که اسلام حقیقی را به نفع اغراض خود تباه کردند.


🔻 جایگزین بدیهی این است که روایت عایشه در حلقه‌های زبیری شکل گرفته و نمایندۀ سخنان و باورهای منتسب به پیامبر باشد تا اینکه از خود او [پیامبر] آغاز شده باشد. پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند این زبیریان بودند که نخستین‌بار بر اهمیت محمد به عنوان پیامبری در کانون هویت اسلامی تأکید کردند، بر خلاف خلفای سفیانی که تأکیدشان بر جایگاه خلیفه بود و رغبت چندانی به ترویج هویتی محمدی برای دین در حال ظهور نداشتند.


🔻پس اگر فرض کنیم حدیث عایشه از چنین بافتاری می‌آید، اگرچه دربارۀ سازندۀ آن نمی‌توان چندان دقیق بود، نکتۀ اصلی این خواهد بود که این سخنان به پیامبر نسبت داده شده است و گفتۀ خود او نیست و این انتساب با هدفی صورت گرفته است. آشکارترین هدف، ادعا کردنِ تاییدیه‌ای محمدی و ابراهیمی برای حَرَمی است که ابن‌زبیر برپا کرد: او آرزویی را محقق می‌کرد که پیامبر بیان کرده بود، و بیت یا کعبه‌اش همانند آنی بود که ابراهیم در همان مکان بنا کرده بود.


🔻 تصویر بزرگ‌تری که تمام این موارد در آن معنا می‌یابَد، تأسیس حَرَم اسلامی در قالب کعبه در مکّه است. این جریان معمولاً با تسخیر مکّه توسط پیامبر (فتح) مرتبط می‌شود و تحولات بعدی مرتبط با ابن‌زبیر و الحجاج، صرفاً به عنوان ضمیمه، دیده می‌شوند. جایگزینی که در اینجا مطرح شد این است که رویداد کلیدی حقیقی، تصمیم ابن‌زبیر برای تخریب کعبۀ مَکّی و جایگزین کردنش با بنایی متفاوت بوده است. تا پیش از آن کعبه هنوز حَرَمی پیشااسلامی در مکّه بود و ابن‌زبیر نخستین فردی بود که حَرَمی اسلامی در جایی بنا کرد که در آن زمان برای نخستین‌بار به عنوان مکانِ حَرَم ابراهیم، شناخته شد.


#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty
#Hawting
#A_Plaything_for_Kings


✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotes

📌 ترجمهٔ مقالۀ دوم از مجموعهٔ کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ، با عنوان: «ابن‌زبیر، کعبه و قبةالصخره»

@anqanotes

🔍 ارتباط کعبه با حج در اسلامِ آغازین


📌 مجموعهٔ «کعبه و حج در اسلام آغازین از نگاه جرالد آر.هاوتینگ»


✨ مقالۀ دوم: «ابن‌زبیر، کعبه و قبةالصخره»


📜 فرستهٔ ۱: شرح محتوای مقاله


🔻هاوتینگ در این مقاله با نقلِ روایتی از یعقوبی، تاریخ‌نگارِ قرن چهارم هجری، روند تطورِ حج در نخستین دهه‌هایِ ظهور اسلام و به ویژه در دورانِ فتنۀ دوم را بررسی می‌کند. در این روایت، عبدالملک بن مروان با بنایِ قبةالصخره در اورشلیم سعی می‌کند جریان حج را از مکّه و حجاز به سمتِ اورشلیم بازگرداند.

🔻هاوتینگ در این روایت، رگه‌هایی از واقعیت را می‌بینَد و معتقد است این عملِ عبدالملک، واکنشی به اقداماتِ ابن‌زبیر در مکّه و بر رویِ کعبه بوده و هر دو، پاسخ‌هایی جداگانه از طرفِ گروه‌هایِ درگیر در فتنۀ دوم به نیاز به وجودِ حَرَمی ابراهیمی در اسلامِ آغازین بوده‌است. در واقع حَرَمِ اورشلیم، پاسخی به ساختِ حَرَمی در مکّه بوده‌است.

🔻او می‌کوشد پاسخی برای این پرسش فراهم آورَد که آیا کعبه در دهه‌هایِ آغازینِ اسلام همان نقشی را در آیینِ حج داشته‌است که بعدها می‌یابد، یعنی زمانی که حج به عنوانِ یکی از ارکانِ اسلام تثبیت می‌شود. به نظر او در دورانِ شکل‌گیریِ اسلام، حج به عنوانِ آیینی که مناسکِ اصلیِ آن بیرون از مکّه و در عرفات انجام می‌شده است با مراسمِ مرتبط با کعبه و خودِ مکّه یعنی عُمره تفاوت داشته و ادغامِ این دو آیین در هم، از نتایجِ فتنۀ دوم بوده‌است.

🔻 پس از کشته شدن ابن‌زبیر و تسلط مروانیان بر مکّه، حجاجِ بن یوسف، فرمانده اُمَویان، کعبۀ ابن‌زبیر را خراب می‌کند و آن را به شکلِ پیشین باز می‌گرداند. پس از این واقعه است که اورشلیم در رقابت با مکّه، به ردۀ دوم تنزل می‌یابد و جایگاهِ مکّه و کعبه به عنوان جغرافیایِ مقدس اسلام، تثبیت می‌شود و سه سال بعد، عبدالملک در مقام خلیفه و به عنوانِ امیرالحج، عازم حج و مکّه می‌شود و کعبه را طواف می‌کنَد.

🔻 هاوتینگ با استناد به دو روایتی که طبری از واقدی دربارۀ حجِ سال 72 هجری نقل کرده‌است، می‌گوید، تا آن سال، جزء بنیادینِ مناسکِ حج، وقوف در عرفه بوده‌است و به نظر نمی‌آید کعبه و مناسکِ آن، بخشی ضروری از حج بوده‌باشد. او با اشاره به تغییراتِ ابن‌زبیر در بنای کعبه، نتیجه می‌گیرد، تا پیش از این، کعبه ارتباطی با ابراهیم نداشت و پس از این بازسازی بود که برای آن ریشه‌هایِ ابراهیمی در نظر گرفته شد و با ادغامِ آیین‌هایِ مرتبط با آن در حج (تلفیق عُمره و حج)، این آیین اسلامی نیز با ابراهیم مرتبط شد.


#کعبه #بازسازی_کعبه #حج #اسلام_آغازین #هاوتینگ

#The_Kaʿba #Rebuilding_the_Kaʿba #the_Dome_of_the_Rock #The_Umayyad_dynasty
#Hawting
#IBN_AL_ZUBAYR

✒️Pseudo -Theophorus


@anqanotes

ایران سرزمین من است و در تب و تابم برای ایرانیان؛ مردمانی که شایسته‌ی بهروزی‌اند، برخاسته از ‌اندیشه و بازوان توانای خویش؛ رهیده از بی‌خردان و مردم‌فریبان و دین‌فروشان؛ بی‌نیاز از سخنان ناپالوده و دستان به‌خون‌‌آلوده‌ی بیگانگان.


ز پوچ جهان هیچ اگر دوست دارم
تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم

تو را ای کهن پیر جاوید برنا
تو را دوست دارم، اگر دوست دارم

تو را ای گرانمایه، دیرینه ایران
تو را ای گرامی گهر دوست دارم

جهان تا جهان است، پیروز باشی
برومند و بیدار و بهروز باشی

— مهدی اخوان ثالث

@anqanotes

🔍 نقشِ ادبیات و زبانِ فارسی در گسترش فرهنگ ایرانی و اسلامی در سرزمین‌های شرق و جنوب‌شرق آسیا

✨ تازه‌های نشر

📌 انتشار کتاب نثر فارسی فرا-مرزی و شکل گیری ادبیات اسلامی مالایی نوشته‌ی مجید دانشگر در سال ۲۰۲۵ میلادی از سوی نشر دانشگاه ادینبرا


🔻 بنیاد یادمان گیب و انتشارات دانشگاه ادینبرو کتابی با عنوان «نثر فارسی فرا-مرزی و شکل گیری ادبیات اسلامی مالایی» را اخیرا منتشر کرده‌اند. این کتاب نتیجه‌ی بیش از هفت سال پژوهش مجید دانشگر درباره‌ی «دُرّالمجالس» اثر سیف ظفر است. پس از اتمام این اثر در سده‌ی هشتم هجری (چهاردهم میلادی)،‌ نسخه‌های کوتاه و بلندی از آن در سرتاسر جهان بازنویسی و همچنین به زبان‌های گوناگون ترجمه شد. استقبال گسترده از این اثر دانشگر را بر آن داشت تا آن را رقیبی شایسته برای آثار شاعران و واعظان نامدار اسلامی همچون گلستانِ سعدی، منطق الطّیرِ عطّار، و اشعارِ مولانا بداند.

🔻 دست‌نویس سیف ظفر به سرزمین‌های عرب‌زبانی همچون مصر راه یافت. ساکنان هندی الاصل بندر موزامبیک و ممبوسا در کنیا نسخه‌ی فارسی آن را در قرن نوزدهم بازنویسی کردند و در اختیار مهاجران در شرق آفریقا قرار دادند. تعداد زیادی از حاکمان، تجّار، و عموم مردم در کردستان، استانبول، هرات، سمرقند، بخارا، پنجاب، پتنه، تامیل نادو، بنگال و دهاکه (بنگلادش)، کازان (قازان)، تاشکند، ختن، ایغورِ (اویغور) ترکستان (چین)، تناسر و سیام (تایلند و میانمار) توجه و علاقه‌ی ویژه‌ای به این اثر داشته‌اند. دانشگر نشان داده است که «دُرّالمجالس» با سرعت زیادی در گسترش ادبیات و فرهنگ فارسی در آسیا نقش آفرینی کرده است، به نحوی که هویّت تاریخی مردمان جنوب شرق آسیا به‌ویژه جهان مالایا-اندونزی با این اثر و داستان‌های متنوع و خواندنی آن گره خورده است.

🔻 افزون بر یک مقدّمه‌ی انتقادی طولانی به انگلیسی و یک پیشگفتار به فارسی،‌ این کتاب نخستین ویرایش فارسی به همراه ترجمه و شرح کامل انگلیسی «دُرّالمجالس» را با بهره‌گیری از ده‌ها نسخه‌ خطّی فارسی،‌ ترکی، عربی، بنگالی، مالایی، ‌کردی، ‌پنجابی،‌ پشتو و دیگر زبان‌ها پیش روی خوانندگان قرار داده است.

🔻مجموعه‌ای از ۳۶ داستان کوتاه و بلند از درّالمجالس توجّه جمع کثیری از سخنوران و نویسندگان را برای دهه‌ها به خود مشغول ساخته. داستان‌هایی پیرامون شرافت، جوانمردی، ‌عشق، ایمان، شهادت، بهشت، تصوّف، و خاکی‌زیستن به زبان‌های بسیاری ترجمه شد و پایه‌های ابتدایی ادبیات اسلامی-مالایی را شکل داد. برای نمونه، داستان «در فضیلت پیغمبر ما» به موضوع «شق القمر» و حکایات پیرامون آن می‌پردازد. این داستان بعدها به زبان مالایی ترجمه شد که در میان مردم جنوب شرق آسیا با عنوان «حکایت بولن بربله» (داستان دوپاره شدن ماه) شناخته می‌شود. همچنین قصّه‌ی شهادت حسن و حسین و انتقام محمد حنفیه از یزیدیان بخش اساسی این مجموعه را تشکیل می‌دهد که بعدها به عنوان یکی از اصلیٰ‌ترین نماد‌های ادبیات اسلام در جهان مالایا-اندونزی شناخته شد؛ نسخه‌ی مالایی و جاوه‌ای آن با عنوان «حکایت محمد حنفیه» یا حکایت «مقت حسین» شناخته می‌شود. همچنین، رد پای داستان‌های مالایی «موسی مناجات، حکایت جمجمه، ابراهیم ادهم، خالد بن ولید، و ماریه‌ی قبطی» را میتوان در درّ المجالس یافت.


#نسخه‌خطی #پارسی #درالمجالس #مجید_دانشگر #جهان_فارسی_فرامرزی #جنوب_شرق_آسیا_و_فارسی_فرامرزی
#Manuscript #Persian #Majid_Daneshgar #Persianate_World #Persianate_Southeast_Asia

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

سرانجام نسخه فرانسوی کتاب محمد مورخان کار مشترک محمدعلی امیرمعزی و جان وی تولَن توسط نشر سرف به بازار عرضه شد
پیشتر توضیحات در مورد این پروژه را از زبان خود محمدعلی امیرمعزی در همین کانال گذاشتم که اینجا می توانید ویدئوی سخنان او را تماشاکنید
این تصویری از جلد نسخه فرانسوی کتاب است

مطلب ویژه مجله لوپوئن درباره کتاب محمد مورخان و نیز مصاحبه این مجله با محمدعلی امیرمعزی سرویراستار کتاب

متن مطلب مجله لوپوئن :

پیامبر اسلام توسط ۵۰ پژوهشگر بینالمللی در کتاب «محمدِ مورخان » انتشارات سرف مورد بررسی قرار گرفته است که میان اسطوره و واقعیت تفکیک میکند.
پنجاه متخصص بینالمللی اسلام، ۲۰۰۰ صفحه و یک دفترچه تصاویر باشکوه گردآوری شده در یک جعبه زیبا...
این یک مجموعه اختصاص یافته به محمد است که انتشارات سرف به سرپرستی محمدعلی امیرمعزی و جان تولان منتشر کرده است و مجله«لوپوئن» اولین ارائه دهنده آن است.
این اثر، «محمدِ مورخان» ، یک رویداد مهم است. برای اولین بار به زبان فرانسوی، گروهی از پژوهشگران برجسته، چهره پیامبر اسلام، پیام او، عملکردش، نفوذش، بازنماییهایش و پیروانش را به طور علمی بررسی میکنند.
منابع تحلیل میشوند. سنتهای عربی، آفریقایی، ایرانی، اندونزیایی ... بررسی میشوند. ادبیاتها تحلیل میشوند.اسطورهها و افسانهها مورد کنکاش قرار میگیرند.
این اثر موزاییکی ادامه«قرآنِ مورخان» است که در سال ۲۰۱۹ منتشر شد و بیش از ۳۰۰۰ صفحه دارد و امروزه به یک مرجع تبدیل شده است.
دو پروژهای که توسط محمدعلی امیرمعزی به انجام رسیده است. متولد ۱۹۵۶ در تهران در خانوادهای فرانسه زبان، ورود به فرانسه برای تحصیل در سال ۱۹۷۴، استاد دانشگاهها، مدیر مطالعات در مدرسه عالی مطالعات عملی، این فرد متخصص برجسته تشیع و تاریخ نگارش قرآن است. گفتوگو درباره محمد، میان اسطوره و واقعیت.

متن مصاحبه مجله لوپوئن با محمدعلی امیرمعزی

‎‌بخش اول

لوپوئن: آیا امروز می توان محمد را به طور علمی مطالعه کرد؟
محمدعلی امیرمعزی : از دیدگاه مورخان، در غرب بله. غرب مطالعه ای انتقادی و فاصله دار از امور ایمان، ازجمله متون مقدس و چهره های مقدس را توسعه داده است که چندین قرن زمان برده است. کشورهای مسلمان چنین تاریخی را تجربه نکرده اند. بنابراین همیشه این بیم وجود دارد که اکثر مسلمانان احساس می کنند یک مطالعه تاریخی و علمی می تواند ایمانشان را تهدید کند، خصوصاً از طریق نسبی سازی تاریخی.
از محمد چه میدانیم؟
همه چیز بستگی به دیدگاهی دارد که اتخاذ میکنیم: دیدگاه مسلمانان یا دیدگاه مورخ مدرن. برای مسلمان، محمد پیامبر و قدیس برتر دیانتش است. او در سده ششم و هفتم میلادی در عربستان غربی زندگی کرد و بنا بر روایت، باواسطه فرشته جبرئیل وحی الهی را دریافت کرد که بهنوشته درآمد و به قرآن تبدیل شد. بر اساس سنت، دیرتر، تقریباً دو قرن پس از مرگ پیامبر، یک نوع زندگینامه رسمی تدوین شد که تقریباً همه جزئیات زندگی او را در بردارد. همین موضوع باعث شد ارنست رنان در پایان قرن نوزدهم بگوید که میان همه پیامبران، فقط محمد واقعاً تاریخی است. اکنون میدانیم چنین نیست. آنچه مورخ مدرن میتواند با اطمینان نسبتاً بالایی درباره زندگی محمد بداند، از یک صفحه تجاوز نمیکند. زندگینامه رسمی پیش از آن، توسط نویسندگان متعلق به گروه های رقیب، نوشته شد که درباره اساسی ترین اطلاعات - تاریخ تولد، وفات، هجرت، تعداد فرزندان، همسران، ویژگیهای شخصیتی - کاملاً متناقض هستند. ما میدانیم که محمد بین سده ششم و هفتم در عربستان وجود داشته است. منابع غیرعربی و غیر اسلامی معاصر یا اندکی متأخر، عمدتاً سوریانی یا عبری، از او به‌عنوان پیامبری یاد میکنند که آمد تا خبر پایان دنیا را بدهد. او احتمالاً تلاش کرد اورشلیم را فتح کند اما موفق نشد و درگذشت. تقریباً همین مقدار اطلاعات داریم.
شما تأکید میکنید که زندگی محمد فقط در یک صفحه خلاصه میشود، اما کتاب شما ۲۰۰۰ صفحه دارد؟
برای مورخ، زندگینامه او بسیار مختصر است. اما در تاریخ ادیان، گاهی چهره یک مرد مقدس بسیار مهمتر از هویت تاریخی اوست. نمونه ابراهیم را در نظر بگیرید. چه چیز درباره او میدانیم؟ هیچ، اما ببینید در یهودیت، مسیحیت و اسلام چه نمادی دارد. آنچه در «محمدِ مورخان» برای ما جذاب است، بازنماییهای مختلف پیامبر است، چهره یا چهرههای او در حوزه ها، فرهنگ ها و اسلام های مختلف از قرآن تا سینما.
آیا چهره محمد بسته به سنتها و فرهنگهای اسلامی متفاوت است؟
مسلماً وجوه مشترک زیادی وجود دارد اما چهره او همچنین عناصر برگرفته از فرهنگ های مختلف ازجمله اندونزی، آفریقا، ترک و غیره را جذب میکند. همچنین باید توجه کرد بازنماییهای پیامبر در عرفان، فلسفه، فقه، الهیات و هنر متفاوت است، اما همیشه افق معنوی مشترک برای همه وجود دارد.
در هنر، آیا بازنمایی او ممنوع نیست؟
این‌یک تصور اشتباه است. برخی مکاتب فقهی اسلام، بازنمایی انسان را ممنوع کردند اما این فقط درباره برخی از آن‌هاست. بسیاری مکاتب نه‌تنها مجاز دانستند بلکه سفارش نسخه های خطی دادند که در آن‌ها تصویر پیامبر وجود دارد. به‌عنوان‌مثال، در اسلام ترک-فارس از قرون‌وسطی، بازنماییهای فراوانی از پیامبر حتی بدون نقاب داریم. این تصور اشتباه از ممنوعیت کامل تصویرسازی پیامبر اخیراً و خصوصاً با اسلام سیاسی یا سلفیسم مطرح شده است. در کتاب، فصل مفصلی درباره هنر کلاسیک و یک دفترچه تصاویر داریم که در آن تصاویر پیامبر دیده میشود. در تشیع، آیکونوگرافی بسیار غنی است و کافی است در سرزمین شیعه قدم بزنید تا پرترههای فراوانی از اولیاء ببینید.
آیا تسنن و تشیع رویکردهای متفاوتی نسبت به محمد دارند؟
در تشیع، پیامبر چهرهای تئوفانیک دارد، یعنی کسی که باوجود و آموزه خود صفات الهی را متجلی میسازد. او کسی است که میتوان او را«انسان الهی» دانست. همین شکل در عرفان اهل سنت نیز دیده میشود که غالباً از «نور محمد» سخن میگوید. نکته مهم، شیوه انتقال این نور معنوی توسط پیامبر است. در تشیع، این نور از طریق امامان و راهبران روحانی، ابتدا علی (داماد پیامبر)، منتقل میشود؛ اما در تسنن ارتدوکس، نور عمدتاً از طریق قرآن انتقال مییابد. اگر بخواهم خلاصه کنم، میگویم تسنن خدا متجلی در یک کتاب یعنی قرآن است، ولی در تشیع، متجلی در یک انسان یعنی چهره های پیامبر و امام و دارد.
چه پیامدهایی برای سیاست دارد؟
کنشهای سیاسی بسته به عصر و مکان متفاوت است اما همیشه شاهد پدیده جهانی ابزارسازی سیاسی دین هستیم که ارتباط چندانی با محتوای ادیان و چهرههای مقدس ندارد.
پایان بخش اول

مصاحبه مجله لوپوئن با محمدعلی امیرمعزی
بخش دوم

آیا پیام محمد توسط سیاستمداران منحرف شده است؟
بله، همیشه درباره ادیان همین‌طور است که بهمثابه نهادهای جمعی، ابزار قدرت میشوند. اسلام به‌عنوان دین امپراتوری چند دهه پس از مرگ پیامبر، مخصوصاً توسط دودمان اموی ایجاد شد. در واقع، خلفا از آن بهرهبرداری کردند. خلیفه مهمی به نام عبدالملک در انتهای قرن هفتم، احتمالاً مسئول شکلگیری اسلام به‌عنوان دین امپراتوری بوده است. او کسی است که این نام را برای دین گذاشت، قرآن را به‌عنوان متن مقدس معرفی کرد و محمد را پیامبر قرار داد. ازآنجا روند عربیسازی و اسلامیسازی این دین آغاز شد؛ دینی که اولیه آن بسیار فراگیرتر بود. در کنار اسلام سلطهگر، اسلامهای دیگری هم وجود دارند که راه خود را ادامه دادند و بعد معنوی آن زنده مانده است.
مانند عیسی یا بودا، درباره محمد نیز افسانه ساخته شده است؛ چگونه؟
نه‌فقط یک افسانه، بلکه افسانههای فراوان بسته به زمان و مکان. این سرنوشت مشترک اولیاء است. حتی در«زندگینامهها» روایتهایی داریم که ذاتاً افسانهوار هستند. وقتی میگویم افسانه، هیچ بار معنایی منفی ندارد؛ اینها روایاتی ستایشی هستند که چهره قدیس را تقویت و گسترش میدهند. این روایات برای مورخ بسیار ارزشمندند، چون تصویری زنده از پیامبر در فرهنگهای مختلف اسلامی ارائه میدهند.
روابط محمد با زنان چگونه بود؟
مانند سایر موارد و همان‌طور که قبلاً گفتم، هیچ‌چیز قطعی نمیدانیم. بازهم روایات بسیار متناقضاند. اما مناقشه ضداسلامی مسیحی در سراسر قرون‌وسطی و بعدتر، محمد را مردی اشرافی تصویر کرده و برخی سنتهای اسلامی را به ابزار بدل کرده است.
آیا محمد یک رهبر جنگی بود؟
اگر به سنت رجوع کنیم، بله. سالهای پایانی زندگیاش در جنگها سپری شد. او دعوتش را از مکه آغاز کرد، با استقبال بد مواجه شد، تبعید گشت و در مدینه پناه گرفت. سپس قدرتمند شد، قبایل را متحد کرد و وارد جنگ شد، غالباً علیه قبیله مکی خود. سرانجام فتح مکه رخ داد اگر روایتها را ملاک قرار دهیم، میتوان گفت محمد در مقطعی یک رهبر جنگی بوده است. شاید با همراهی پیروانش میخواست جهانی برای واپسین امور آماده کند. اما مورخ همه‌جا نقطه تردید میبیند. آنچه طبق قرآن قطعی است، آن است که با پیامبری روبرو هستیم که آمد تا خبر پایان دنیا را بدهد. تصویری که در روایت رسمی از او میبینیم – مردی زاهد، نمازگزار، بردبار اما همچنین سلطهجو که هدف برایش وسیله را توجیه میکند حتی اگر به قتل منجر شود – شخصیتی پر از تناقض، رهبر مشروع سیاست امپراتوری و فتوحات است؛ تا چه حد این تصویر مطابق واقعیت است، مشخص نیست.
آیا فاتح در انکار، حتی نفرت، به‌ویژه نسبت به یهودیان، رشد میکند؟
برخی بخشهای قرآن و سنتها، گاهی منعکسکننده مجادلات ضدیهودی مسیحی، همین را نشان میدهند. اما آیا واقعیت تاریخی محمد را نقل میکنند یا اراده قدرتهای بعدی برای توجیه سیاست سلطه شان؟ این پرسش جدی برای مورخ مطرح است.
به‌عنوان پیامبر، پیام او چیست؟
اگر قرآن را پیام او بدانیم، این پیام برای هر یهودی و مسیحی آشناست: ابتدا یکتاپرستی، یعنی خدا یگانه است. سپس نبوت، یعنی این خدا با انسانهایی سخن میگوید که پیامش را به مردم میرسانند. بعد، امور آخرت و قیامت. اینها اصل اساسی است. اما دادههای معنوی ظریفی هم دارد؛ مثلاً نقش نماز، ذکر، یاد خدا. آیاتی که درباره آن سخن میگویند معمولاً با اشاره به «قلب» همراه است. این پیوند نماز و قلب در قرآن بسیار دیده میشود.
چگونه خشونت برخی آیات را توضیح میدهیم؟
این آیات متعلق به زمان و مکان خود هستند، یعنی تاریخ و جغرافیا آنها را قابل تفسیر کرده و وجه فرعی و نسبیشان را در مقایسه با سایر آیات اساسی اخلاقی و معنوی نشان میدهد. به همین ترتیب نگاه تاریخی توانسته است آیات بسیار خشن عهد عتیق را نیز با نشان دادن کهنگی و عدم امکان اجرایشان، تفسیر کند.
بعد از خشونتهایی که پس از انتشار کاریکاتورهای محمد رخ داد، آیا انتشار «محمد مورخان» در سال ۲۰۲۵ ریسک دارد؟
به نظر من نه. کاریکاتورها توسط اقلیت کوچکی از مسلمانان، که خشن هستند، به‌عنوان توهین تلقی شد که باید تأکید کنم اقلیت هستند. این کتاب کاملاً تاریخی، زبانشناختی و مردمشناختی است و به موضوع خود، چهره محمد، احترام میگذارد. منابع با عینک انتقادی اما با احترام و باهدف فهمیدن خوانده میشوند. مورخ حتی با حفظ فاصله باید نسبت به موضوع و به اعتقادات کسانی که ایمان‌دارند، نهایت احترام را داشته باشد.