مرد رؤیاهای نیلوفری
(دربارۀ رباعیات عمران صلاحی/ بخش سوم)

وجه دیگر ارتباط شعر عمران صلاحی با رباعی، رباعیاتِ نیمایی اوست. تعبیر «رباعیات نیمایی» را من از دوستم صادق رحمانی وام گرفته‌ام و منظور از آن، شعرهای کوتاه نیمایی در وزن رباعی است. نیمایی‌های عمران صلاحی، یکی از بخش‌های مهم آثار اوست. گرایش او به شعر کوتاه نیز، با یک دور مرور آثارش کاملاً مشخص می‌شود. بخشی از شعرهای کوتاه عمران که در فرم نیمایی است، به وزن رباعی گفته شده و پازل دلبستگیِ شاعر را به رباعی، کامل می‌کند. این رباعیات نیمایی را از دفتر «مرا به نام کوچکم صدا بزن» بخوانید:
یک منطقه با هزارها پرسش سرخ
یک منطقه با هزارها پاسخ سبز
هنگام ورود
با خنده، گلی به ما خوشآمد می‌گفت.
(در غبار برف، دفتر اول: ۳۹۸)
‏..
گلدان سفال
روی رف می‌خندد
با خاطره‌ای بنفش.
(همان، ۳۹۵)
‏..
فوّاره عجب رقص قشنگی دارد
با نغمۀ تار
یک نغمه در استکان من می‌افتد
‏..
با رایحۀ عشق سفر می‌کردم
در باغ بهشت
یاد تو به من سیب تعارف می‌کرد
‏..
در سبزیِ خویش غوطه‌ور می‌شد باغ
روی تنۀ درخت‌ها نام تو بود.
(همان، ۳۸۶)

یا این سه قطعه رباعی نیماییِ به‌هم پیوسته از دفتر «پشت دریچه‌های جهان»:
باران آمد، باران، باران، باران
این بوتۀ تشنه همچنان پنهان ماند
یک قطره نیفتاد بر او مثل نگاه
باران آمد، ولی نرویید گلی
‏..
او آمد و یک قطره ز من باران خواست
یک قطره که روی برگ گل مکث کند
یک قطره که بین ماندن و افتادن
تصویرِ مرا نگاه دارد با خویش
‏..
من ابر شدم، قطره شدم، غلتیدم
او برگ گلی نداشت شایستۀ من.
(همانجا، دفتر دوم: ۱۰۵۸)
‏..
می‌ترسیدم
دستم بخورَد به شاخۀ سبز درخت
ناگاه درخت
گیلاس گذاشت در دهانم
من سرخ شدم.
(همانجا، ۱۰۶۵)

این رباعی نیمایی، از چاپ نشده‌های مجموعه آثار عمران صلاحی است:
در بانگ هزار طبل وحشت، ناگاه
خورشید
به درّه‌ای فرو می‌غلتد
در باد
کلاغ لانه‌اش را گم کرد...
(همانجا، ۱۲۲۹)
‏..
اکنون که این یادداشت به پایان می‌رسد، چیزی که جایش را در کتاب «در غبار برف» (مجموعۀ کامل اشعار عمران صلاحی) سخت خالی می‌بینم، یک کتاب‌شناسی ساده ولی کامل از آثار چاپ شدۀ اوست. این را از آنجا می‌گویم که فی المثل در هیچ جای این اثر به کتاب «آی نسیم سحری یه دل پاره دارم چن می‌خری؟» (تهران، دارینوش، ۱۳۷۹) اشاره نشده است و نسبت آن را با سایر مجموعه‌های عمران صلاحی روشن نکرده‌اند. در مقدمۀ همین کتاب، عمران صلاحی از دفترهای شعر چاپ شده و چاپ نشدۀ خود نام بُرده است. یکی از آن‌ها، «سایه‌های برگ» نام دارد که منظومه‌ای است مستقل در وزن هجایی. از این دفتر هم در میان آثار چاپ شدۀ عمران خبری نیست و فرزندان او نیز توضیحی دربارۀ آن نداده‌اند.
‏..

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

و باشد که ردیف از دو کلمه و سه کلمه زیادت باشد چنانکه #مهستی گفته است؛
رباعی:
ای دوست که دل ز بنده برداشته‌ای
نیکوست کـه، دل ز بنده برداشته‌ای
[ تــا بشنیـده‌سـت می‌نگنجـد دشمـن
در پوست، که دل ز بنده برداشته‌ای]

▫️نقل از: المعجم فی معائیر اشعارالعجم، شمس‌الدّین محمّدبن قیس رازی، دستنویس شماره ۱۹۸۱ کتابخانهٔ لاله‌لی، کاتب اشرف بن محمدرضاء حسینی، کتابت سال ۸۲۹ ه.ق، برگ ۷۵.

🔹 در نسخه فوق تنها بیت اول رباعی ثبت شده و بیت دوم از نسخه‌ شماره ۵۰۴۹۱ مجلس، برگ ۷۱ افزوده شد. در نسخه‌های دیگر المعجم نام شاعر این رباعی ذکر نشده و با عنوان "چنانک گفته‌اند" آمده است.

🔹 این رباعی با اختلاف اندک در واژگان، در بین رباعیات مولانا دیده می‌شود:
ای دوست کـه دل ز دوست برداشته‌ای
نیکوست کـه، دل ز دوست برداشته‌ای
دشمن چـو شنیـده می‌نگنجد از شوق
در پوست، که دل ز دوست برداشته‌ای

🔹 با توجه به تاریخ تالیف المعجم ( اوایل سده ۷ ه.ق )، سرایندهٔ این رباعی قاعدتاً باید از شعرای قرن ۶ یا اوایل قرن ۷ باشد. بنابر این انتساب آن به مولانا بعید ( بلکه مردود ) است.

https://xn--r1a.website/parniyan7rang

* یافته‌ها و نکته‌هایی از المعجمِ ترکیه و ابیاتی تازه از رودکی و مهستی و فلکی شروانی و ...

دست‌نویسی ارزشمند از المعجمِ شمس قیس رازی، با شمارۀ 1981 در کتابخانۀ لاله لی ترکیه موجود است که به سال 829ق، به قلم الغنی اشرف بن محمدالرضا الحسینی العریضی، کتابت شده است.

این نسخه، با نسخی که تا به اکنون در سه تصحیح علامه قزوینی، مدرس رضوی و دکتر شمیسا به کار رفته، در مواضعی بسیار متفاوت است.
از قرائن پیداست، که تغییرات موجود در این دست‌نویس اصیل است و زادۀ فضولی و دخل و تصرف کاتب آن نیست. لذا، اینکه این موارد، به قلم نویسندۀ فاضل آن یعنی جناب شمس رازی، رقم خورده باشد، نه تنها دور از ذهن نیست، بلکه بسیار محتمل است.

شمس، تا پیش از حملۀ مغول و حتی هنگام فرار سلطان محمد خوارزم شاه از مهلکۀ مغولان، از ملازمان این سلطان بوده است.
چنان که در مقدمۀ شمس در المعجم، و توضیحات قزوینی در مقدمۀ تصحیح این کتاب آمده، در این دوره، کار تحریر المعجم، به پایان رسیده بود؛ اما طی تلاش صاحب المعجم در گریز و نجات جان خویش از مهلکۀ مغولان، این کتاب به کلّی تباه می‌شود و اوراق آن از بین می‌رود.
اما المعجمی که شمس «در سنۀ 614 به خواهش یکی از فضلا طرح آن را ریخت ... در فتنۀ مغول ... و در سنۀ 617 ... در حملۀ مغول تلف شد ... بعد از مدّتی بعضی از اجزاء متفرقۀ آن، به توسط بعضی از دهاقینِ آن پایه‌کوه‌ها به دست وی افتاد و بعد از آنکه از عراق به فارس پناهید، و در ظلّ رعایت اتابک سعدبن زنگی و پسرش ابوبکر، از حوادث زمان بیارامید ... کتاب را به آخر رسانید (در حدود سنۀ 630)» (مقدمۀ قزوینی بر المعجم: یا).

آنچه اهمیت دارد، این است که شمس، چنانکه در مقدمۀ المعجم آمده، کتاب خویش را به اتابک ابوبکر بن سعد زنگی تقدیم می‌نماید و طبیعی به نظر می‌رسد در این گیر و دار، از 614 تا 630، مطالب نهایی با آن تحریر اولیه و اوراقی که از تحریر اول به دست آمده، تفاوت داشته باشد.
در نسخ باقی مانده نیز، تفاوتهایی در ذکر شواهد و کوتاهی و بلندی را در برخی مطالب می‌بینیم که تفصیل آن بماند برای وقتی دیگر.

اما نسخۀ 829ق ترکیه، تفاوتهایی با نسخ دیگر دارد، از جمله، ذکر نام اتابک زنگی، با عنوان وارث ملک سلیمان، در بخشی که در نسخ چاپی و خطیِ در دسترس اثری از آن نیست و می‌دانیم این نام در مقدمه نیز تکرار شده است.

علاوه بر این یادکرد که ذیل توشیح آمده است، تقریباً تمام مثالهای شعری این بخش، در هیچ کدام از نسخ موجود از المعجم، که باعث شکل‌گیری سه تصحیح بوده است، وجود ندارد. چنانکه مثلاً به جای شعر موشّح رشیدی سمرقندی در تمام نسخ المعجم، شعر مختاری غزنوی آمده است.
ایضاً در همین بخش، اشعاری از بدرالدین کرمانی، جمالی سیم‌کش و قصیده‌ای تازه در شکل مضلّع از فلکی شروانی به چشم می‌خورد که در نسخ خطی و چاپی المعجم، تا به اکنون، سابقه نداشته است.
نیز، بسیاری از شواهد و مثالهای شعری، در بخش‌های دیگری از این نسخه آمده که در نسخ دست‌نویس و چاپی المعجم نشانی از آنها نمی‌یابیم.
گفتنی است، این نسخه، حاوی بخشی از المعجم است، و نسخۀ کاملی نیست؛ اما نکات جدید آن، اعم از شواهد شعری و توضیحات آن، بسیار مغتنم است.
یکی از دستاوردهای بررسی این نسخه، دستیابی به بیتی است که به نام رودکی آمده است (۸۹ر) و در منابع دیگر، اثری از آن به نام رودکی و دیگران نیافتم:
از آنچه نقصان دارد تن تو دورترست
که احمد قرشی از عبادت اصنام
این بیت شاهدی‌ست برای ترک ادب شرعی و باید در ص ۳۳۴ تصحیح شمیسا، جای داشته باشد که ندارد.
یا ذکر بیت اول رباعی زیر، به نام مهستی:
ای دوست که دل ز بنده برداشته‌ای
نیکوست که دل ز بنده برداشته‌ای (۷۵پ)
این رباعی، در نسخ دیگر المعجم، بدون ذکر نام شاعر آمده است (تصحیح شمیسا: 280).
شکل کامل این رباعی، به مولوی منسوب شده است و با عنایت به ثبت این شعر در المعجمِ مورخ 739 (اساس تصحیح شمیسا) و نسخ دیگر، بعید است، به مولانا نسبت داشته باشد و نسبت آن رباعی، به مهستی قابل تأمل است.

در این نسخه، اطلاعات خوبی دربارهء برخی شاعران و اشعار ثبت شده از ایشان در المعجم داده شده است. مثلاً در چاپ شمیسا، دو بیت به کمال اصفهانی منسوب شده و در ادامه، ذیل "همو" بیت دیگری آمده است. در نسخه بدل این چاپ به جای کمال، "یکی از اصفهانیان" آمده است. به نظر می‌رسد این ابیات در دیوان کمال و از او نباشد؛ درحالیکه در المعجمِ لاله لی، ابیات به شرف شفروه _که شاعری اصفهانی است_ منسوب شده است. از شفروه بیت دیگری نیز در این نسخه آمده که در متون چاپی و خطی موجود، وجود ندارد.
نکات تازه چه در شواهد و چه در توضیحات، آن قدر زیاد است و اهمیت دارد که تصحیح مجددی از این کتاب، با بهره‌مندی از این منبع، ضروری باشد.
آنچه گفته شد، تنها بخشی از نکات ارزشمند این نسخه است و ارزیابی به‌سامان و دقیق‌تر آن، حوصلهء بیشتری می‌طلبد.
*
https://xn--r1a.website/gahnameyeadabi

▫️«رباعیات شهرآشوب حسن دهلوی»، سیدعلی میرافضلی، آینۀ پژوهش، سال سی و ششم، شمارۀ سوم (پیاپی ۲۱۳)، مرداد و شهریور ۱۴۰۴، ۶۵-۷۸.
‏..

امیر نجم‌الدین حسن دهلوی (د. ۷۳۸ ق) از پارسی‌سرایان نامدار هند به شمار می‌رود. دیوان او که شامل قصاید، غزلیات، قطعات و رباعیات است، چند نوبت در هند و ایران چاپ شده است. در دیوان او بنا به آنچه ما جُسته‌ایم ۱۶۶ رباعی وجود دارد که در میان آن‌ها تعدادی رباعی شهرآشوب دیده می‌شود. شهرآشوب شعری است که موضوع آن وصف مشاغل و صاحبان حرفه باشد و در قالب شعر عاشقانه سروده شده باشد. شادروان احمد گلچین معانی در کتاب شهرآشوب در شعر فارسی که به همین نوع اشعار اختصاص دارد، متذکر رباعیات حسن دهلوی نشده و جای رباعیات این شاعر در آن تحقیق و پژوهش‌های دیگر خالی است. در نوشتار حاضر، هفده رباعی شهرآشوب حسن دهلوی بر اساس منابع چاپی و خطی اشعار او عرضه شده است. نسخه‌های چاپی فاقد نیم بیشترِ رباعیات مورد استناد ماست.
‏..

"چهار خطی"
رباعی فارسی، به روایت سید علی میرافضلی
https://telegram.me/Xatt4

سه رباعی الحاقی در پشت برگ پایانی دستنویس مجموعهٔ آثار محمد بن محمود زنگی بخاری به شمارهٔ Ms. Or. Quart 1675 کتابخانهٔ دولتی برلین (ظاهراً منتقل‌شده به کتابخانهٔ توبینگن)، کتابت ۷۱۳-۷۳۰ق.

عمر از پیِ افزودنِ زر کاسته گیر
گنجی به هزار حیله آراسته گیر
آن‌گاه بر آن گنج چو در صحرا برف
روزی دوسه بنشسته و برخاسته گیر

افسوس که عمر یک زمان است، چه سود؟
وان نیز به حکمِ دیگران است، چه سود؟
سیم و زر [اصل: زر و سیم] و یار در کنار اندر گیر
چون دستِ اجل در این میان است، چه سود؟

این کاخ که با فلک همی زد پهلو
میران همه بر درش نهادندی رو
دیدیم که در کنگره‌اش فاخته‌ای
می‌گفت به‌افسوس که کو کو کو [کو]

اشاره:
غزلی از سعدی نیز با مطلع «رها نمی‌کند ایّام در کنار منش...» پایین رباعی‌ها الحاق شده.
خود مجموعه به خط مؤلف است و مرحومان محمّدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار آن را تصحیح کرده‌اند (بستان العقول فی ترجمان المنقول: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی).
https://xn--r1a.website/PersianManuscripts

[به بهانهٔ هشتاد‌‌وشش سالگی]


دیر یا زود
زود یا دیر
آنچه باید برآید، ازین باغ،
خواهد آمد
تو نخواهی توانیش هرگز
در شُدایند بستن به زنجیر

زود یا دیر
دیر یا زود
آنچه باید ازین شاخ روید
روید و رازِ دل با تو گوید
هیچ کاری زِ تو بر نیاید
خسته و خُرد و درمانده مانی
از شنا سوی رهپویی رود
زود یا دیر
دیر یا زود.
محمدرضا شفیعی کدکنی
از دفتر شعر «نامه‌ای به آسمان»

#ایران
#شفیعی_کدکنی
عکس: سهیلا ادیب

انتخاب هوشمندانه یا نقل درست؟

امروز هشتادوششمین زادروز استاد محمّدرضا شفیعی کدکنی است. زادروزشان خجسته و عمرشان دراز باد. به این بهانه گردانندۀ کانال ایشان بخشی از یکی از اشعار ایشان را، از دفتر «نامه‌ای به آسمان»، گزیده و منتشر ساخته و این شعر در بعضی کانال‌های دیگر نیز به اشتراک گذاشته شده‌است. بند نخست شعر از این قرار است:

دیر یا زود
زود یا دیر
آنچه باید برآید، ازین باغ،
خواهد آمد
تو نخواهی توانیش هرگز
در شُدایند بستن به زنجیر

نگارنده دفتر شعر ایشان را در دسترس ندارد و از این روی نمی‌تواند از درستی نقل این شعر اطمینان حاصل کند، اما از آن‌جا که وزن سطور دچار خللی نیست فعلاً بنا را بر آن می‌گذارد که در نقل خطایی رخ نداده‌است. تا آن‌جا که نگارنده می‌داند در افعال دوجزئی فارسی (این بخش را با قدری مسامحه می‌نویسم تا بر اثر پرداختن به جزئیات نه خود و نه خواننده دچار سردرد نشویم) تنها یک بخش صرف می‌شود و بخش دیگر ثابت می‌ماند:
- خواهم رفت، خواهی رفت، خواهد رفت...
- می‌توانم رفت، می‌توانی رفت، می‌تواند رفت...
این قاعده در دو مورد، در گفتار، نقض می‌شود (این دو صورت ظاهراً در سال‌های اخیر به نوشتار نیز وارد شده‌است، اما همچنان بسیاری از آن پرهیز دارند):
- دارم می‌روم، داری می‌روی، دارد می‌رود...
- گرفتم خوابیدم، گرفتی خوابیدی، گرفت خوابید...
باری، ظاهراً در سطر چهارمِ شعری که نقل شد صورت «نخواهی توانی» نادرست است و صورت صحیح آن باید «نخواهی توانست» باشد (این‌که چنین صورتی در متون شواهدی داشته‌باشد که از چشم نگارنده دور مانده هیچ بعید نیست و امیدوارم خوانندگان مرا راهنمایی کنند. همچنین دور نیست که نگارنده شعر را به‌کلّی نادرست دریافته‌باشد). صورت «نخواهی توانی» احتمالاً بر اثر قیاس فعل آینده با فعل مستمر ایجاد شده‌است. اگر در نقل خطایی رخ نداده‌باشد و اصل شعر همین‌گونه باشد که آمد، همچنان باید از ناقل انتظار داشت که هوشمندانه‌تر انتخاب کند.
اگر این شعر از قدما بود و نگارنده قصد تصحیحش را داشت، احتمالاً چنین صورتی به ذهنش می‌رسید:
تو نخواهی *توانست هرگز
در شدآیند *بستش به زنجیر
اگر روشن شود که اصل شعر همان بوده‌است که نقل شد، مشخّص می‌شود که نگارنده در کار تصحیح باید احتیاط بیشتری در پیش بگیرد و گوینده را، هر قدر چیره‌دست و استاد، از سهو مبرّا نداند.

@QalamAndaz

رباعی، صاحب ندارد!

شاید در بین همه قالب‌های شعر فارسی، تلخ‌ترین و غم‌انگیزترین سرنوشت را رباعی داشته باشد. فرهیختگان و اندیشمندان ما از دورترین نقاط تاریخ تا امروز، توجهی به مستندسازی نقل‌های خود نداشتند و اشعار شاعران را بی نام گوینده، در لابلای نوشته‌های خود نقل می‌کردند و آنهایی هم که به ذکر اسم شاعران اهتمام می‌ورزیدند، در بند صحت و سقم اقوال خود نبودند. در این بین، بیشترین ستم‌ها به رباعی شده است. متون عرفانی و تاریخی ما، سرشار از رباعیات ناب است که در نود درصد آنها، ذکری از نام گویندگان این رباعیات به میان نیامده است و در آن ده درصد هم مطمئن نیستیم که اسم گویندگان را درست آورده باشند!

آوردن رسم تخلص در رباعی از قرن ششم به بعد رایج شده است، اما این رسم، در همه رباعیات رعایت نمی‌شده است. از ۷۰۰ رباعی سنایی، کمتر از ده فقره آن تخلص دارد. وضع رباعیات سایر شاعران هم از این بهتر نیست. بسیاری از شاعران به آوردن تخلص در رباعی اعتقاد و اهتمامی نداشته‌اند. نداشتن تخلص، خودش یکی از دلایل اصلی به‌هم آمیختگی رباعیات شاعران است. البته، شاعران را در این قضیه نمی‌توان شماتت کرد. زیرا آوردن تخلص در شعری که چهار مصراع بیشتر نیست و ایجاز در آن، بیشترین نقش را دارد، هم دست و بال شاعر را برای بیان حس و حالت و موضوع و مفهوم مورد نظرش را می‌بندد، و هم موجب یکنواختی رباعی و ملال مخاطب می‌شود. حتی شاعری مثل عطار که صاحب حدود ۲۲۰۰ رباعی است، و در موضوعات متنوعی رباعی گفته است، به ندرت به تخلص تن داده است. همین امر، باعث شناور شدن اصل مالکیت رباعیات شده و گاه می‌بینیم در منابع مختلف برای یک رباعی بیش از ده گوینده نام بُرده شده است. کار تا بدانجا پیش رفته که سرمایه فکری و معنوی بسیاری از شاعران گمنام زبان فارسی، به حساب بزرگانی همچون ابوسعید ابوالخیر، خواجه عبدالله انصاری، خیام، مولوی، بابا افضل کاشانی، مهستی گنجوی، اوحدالدین کرمانی، عراقی همدانی و حتی پوریای ولی واریز شده است. تذکره‌نویسانی مثل اوحدی بلیانی (عرفات العاشقین) و تقی کاشانی (خلاصة الاشعار) گاهی به مسئله اختلاط رباعیات شاعران توجه نشان داده‌اند. اما پیداست آنها هم گاهی در گردنه این انتسابات متعدد، حیران می‌مانده‌اند.

تقی‌الدین کاشانی که از سخن‌شناسان و تذکره نویسان نامدار دوره صفوی است، به مبحث رباعیات سرگردان علاقه‌مندی خاصی داشته است. اما او هم در مواردی خود را از درگیر کردن با این موضوع بر حذر ‌داشته و با گفتن اینکه «رباعی را صاحب نمی‌باشد» خیال خودش را راحت کرده است! وی در ذیل شرح حال فنایی مشهدی (متوفی ۸۹۳ ق) گوید:

«از رباعیاتش، بوی معرفتی به مشام جان عاشقان می‌رسد، اگرچه بعضی از رباعیات که در دیوان وی دیدیم، از اکابر نشان می‌دهند و چون صاحب مجالس العشاق به اسم وی نوشته بود، به واسطه محبت که به وی داشته، این کمینه نیز از سر تجسس در آن درگذشت؛ به واسطه آنکه رباعی را صاحب نمی‌باشد!» (خلاصة الاشعار، اشپرنگر ۳۲۱، برگ ۳۰۵).

‏●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

تبدیل کمیت به کیفیت

در مورد کمیت و کیفیت، کارشناسان علم مدیریت سخنان گهربار زیادی گفته‌اند. اما بعید می‌دانم هیچ کدام به اندازۀ یک رباعی ظهوری ترشیزی کُنهِ این مسئله را هدف قرار داده باشند. ظهوری (د. ۱۰۲۶) ، مجموعه اشعاری دارد به نام گلزار ابراهیم که آن را به نام ابراهیم عادلشاه دوم پادشاه دکن سروده است. بخشی از این دفتر شعر، به رباعیات اختصاص دارد. رباعیات بی‌شمارِ ظهوری در این دفتر بیشتر در مدح عادلشاه و توصیف بناها و باغ‌ها و میوه‌ها و آئین‌ها و مراسم رسمی(از جمله آتش‌بازی) و متعلقین و متعلقات دربار است. ظهوری چند رباعی نیز در توصیف فلونیا دارد که ظاهراً مرحمتی خاص عادلشاه به او بوده است. فلونیا معجونی کیف‌آور و نشئه‌زا بوده که در ترکیب آن چند مادۀ مخدّر و گیاه دارویی به کار می‌رفته است. رباعی مورد اشارۀ ما،‌ تأثیر مصرف فلونیا را به‌خوبی نشان می‌دهد:

اندوه، به التفات شَه، عشرت شد
بیماری جان و دل، همه صحّت شد
در شُکر فلونیا، زبانْ محو شده‌ست
کمّیت ما ـ‌ تمامْ ـ کیفیت شد!

دکتر علی تسلیمی، کمیتی را که واجد کیفیت باشد، «کیمیّت» نامیده است. ظهوری ترشیزی، امکان عملیِ این نظریه را به اثبات رسانده است.
‏..

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

خاموش مشعل‌دار
یادداشتی از دکتر سعید پورعظیمی دربارهٔ استاد روانشاد علیرضا ذکاوتی قراگوزلو
https://telegram.me/majmaeparishani

خیّام نیشابوری، خداوندگار رباعی و ریاضی / حسین مسرّت
https://www.cgie.org.ir/fa/news/286132

از یاد نرفته‌ای که با یاد آیی
(پیرامون بیتی در احسن القصص)

احسن القصص، ترجمه‌ای کهن است از داستان حضرت یوسف (ع) که مترجمی ناشناس آن را از عربی به پارسی گزارش کرده است. کتاب را فاضل ارجمند آقای علی نویدی ملاطی تصحیح، و بنیاد موقوفات افشار آن را منتشر کرده است (تهران، اسفند ۱۳۹۹). تاریخ ترجمه نامعلوم است و مترجم آن ناشناس. اصل عربی کتاب را بحر المحبة نیز نامیده‌اند و در بعضی منابع، عبدالکریم قشیری یا محمد غزالی و حتی برادرش احمد غزالی را نویسندۀ آن دانسته‌اند که مصحح محترم آن را رد کرده است.
مرحوم دانش‌پژوه تاریخ گزارش پارسی احسن القصص را ۴۷۰ ق تعیین کرده و طبق نظر مصحح کتاب، این کتاب در حدود نیمۀ دوم قرن پنجم یا در حالت سختگیرانه، اوایل قرن ششم هجری ترجمه شده است. از ترجمۀ پارسی، دستنویسی به تاریخ ۶۵۶ ق وجود دارد که در کتابخانۀ چلبی عبدالله ترکیه نگهداری می‌شود و مبنای تصحیح حاضر قرار گرفته است.
احسن القصص از لحاظ موضوع و تاریخ نگارش، یادآور کتاب الستین الجامع للطائف البساتین احمد بن محمد بن زید طوسی است که با نام قصۀ یوسف و به تصحیح استاد محمد روشن به چاپ رسیده است. بر خلاف آن کتاب که مشحون از اشعار فارسی است، احسن القصص از لحاظ اشتمال بر اشعار فارسی بسیار فقیر است. تا بدانجا که شش رباعی کامل و چند بیت پراکنده بیشتر ندارد.
از جمله ابیاتی که در کتاب نقل شده، دو بیت عربی و فارسی زیر است (احسن القصص، ۱۱):
«الله یعلمُ أنّی لست أذکره
فکیف أذکره إذ لستُ أنساهُ
یادت چه کنم که خود فراموش نه‌ای
کز یاد شده بود که با یاد آید»
بیت فارسی، بخشی از یک رباعی است و به نظر می‌رسد که بازگردانِ بیت عربی است. سرایندۀ بیت عربی، آن‌گونه که مصحح محترم یادآور شده، علی بن جهم (د. ۲۴۹ ق) است. همچنین دربارۀ بیت فارسی گفته‌اند که در سفینۀ سید نصرالله تقوی بدین ضبط، به نام «محمود» آمده است:
یادت نکنم زآنکه ز یادم نشوی
کز یاد شده بود که با یاد آید (همانجا، ۳۱۶).

منظور از سفینۀ تقوی، به احتمال بسیار جُنگ نظم و نثر شمارۀ ۴۵۵۹ کتابخانۀ مجلس است که روزگاری در تملّک سید نصرالله تقوی بوده است. این سفینۀ کهن در حدود ۸۲۳ ق به دست عبدالحی ماردینی گردآوری و کتابت شده است. در منبع مذکور، این بیت فاقد نام گوینده است (برگ ۳۱۴ر). آقای علی رحیمی واریانی در مقاله‌ای نشان داده‌اند که این بخش جُنگ تقوی، در واقع فصولی از سفینۀ انیس الوحدة و جلیس الخلوة سید محمود گلستانه است و در آنجا، بیت مذکور، در دنبالۀ اشعار کمال اسماعیل آمده (ص ۲۶۵)، اما از او نیست.
شکل کامل رباعی در کتاب نزهة المجالس به اسم «رضی‌الدین» نقل شده (ص ۵۶۱) که به قاعدۀ سایر نقل‌های کتاب، منظور نام اشهر یعنی رضی‌الدین نیشابوری (د. ۵۹۸ ق) است:
گفتی که: ز عهد ما تو را یاد آید؟
یا هرگزت از وفای ما یاد آید؟
یادم نایی، زآنکه ز یادم نروی
کز یاد شده بود که با یاد آید!

اکنون سؤالی که پیش می‌آید این است که اگر رباعی از رضی نیشابوری است، در متنی از قرن پنجم یا اوایل قرن ششم هجری چه می‌کند؟ این سؤال، سه جواب احتمالی دارد: بیت مذکور، الحاقی است. رباعی، از رضی نیشابوری نیست. ترجمۀ احسن القصص در اوایل قرن ششم نگارش نیافته، بلکه مربوط به روزگار رضی یا بعد از آن است.
آیا بیت مذکور را می‌توان الحاقی کاتب دانست؟ احتمالش وجود دارد. گاهی کاتبان خوش ذوق، ابیات مناسب فحوای عبارات کتاب را در حاشیه یا گاه متن (بسته به میزان تعهد کاتب) می‌افزودند. اما اظهار نظر قطعی در مورد اینکه در دستنویس کهن احسن القصص هم این اتفاق افتاده باشد، دشوار است.
آیا می‌توان در صحّت انتساب رباعی به رضی‌الدین نیشابوری تردید کرد؟ بله این احتمال هم هست. بسیاری از رباعیاتی که در نسخه‌های دیوان‌ رضی نیشابوری دیده می‌شود، به شاعران دیگر نیز منسوب است. حتی من یک احتمال دیگر را نیز از نظر دور نمی‌دارم. ممکن است کاتب نزهة المجالس در درج نام «رضی‌الدین» بر این رباعی، دچار سهو شده و نام او را که مربوط به رباعی پیشین است، بر این رباعی نهاده باشد. مصادیق و شواهد این نوع اشتباه در دستنویس نزهة المجالس فراوان است و زنده‌یاد دکتر ریاحی در مقدمۀ نزهة المجالس به آن اشاره کرده است. این احتمال را از آنجا مطرح کردم که رباعی ماقبل:
دانی که چراست ای پسندیدۀ من (مجدالدین بغدادی، نزهة المجالس، ۵۶۰)
در دیوان رضی‌الدین نیشابوری هست (رضی‌نامه، ۸۲)، اما رباعی مورد اشاره نیست. بنابراین، احتمال اشتباه در ضبط نام گویندۀ رباعی وجود دارد. در هر صورت، تا وقتی که از صحّت انتساب این رباعی و با فرض صحّت، از الحاقی بودن یا نبودن آن اطمینان حاصل نکنیم، در مورد تعیین تاریخ جدیدی برای ترجمۀ احسن القصص نمی‌توان نظر قاطع داد.

این یادداشت کوتاه را می‌توان به منزلۀ خدا قوت به مصحّح فاضل کتاب و طرح دخل‌های احتمالی در نظر گرفت.

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

مولانا شمس‌الدین کاشی فرماید
عین همه چیز مغز یکسر یا پوست
یا اوست چو نیک بازبینی یا زوست
در وحدت مطلق همه کثرت محو است
زین رو نبود دویی میان من و دوست

مولانا شمس‌الدین کاشی رحمه الله فرماید
ای گشته ز خویش دور، با خویشتن آ
تا کشف شود حقیقت حال تو را
در ملک وجود، کس ندارد خبری
ز اسرار رموز «کنتُ کنزاً» جز ما

و له
زین سقف برون رواق و دهلیزی نیست
جز با من و با تو عقل و تمییزی نیست
ناچیز که وهم کرده‌ای کآن چیز است
خوش بگذر از این خیال کآن چیزی نیست

• منبع: دستنویس شمارۀ ۳۱۰۹ کتابخانۀ ایاصوفیا، کتابت: نصرالله بن احمد کاتب، ۷۳۸ق، برگ ۲۱۳ر-۲۱۳پ

اصل نسخه، جلد اول و دوم تاریخ وصّاف، اثر خامۀ شرف‌الدین شیرازی است. نصرالله بن احمد کاتب سه رباعی فوق را در اوراق سفید بین جلد اول و دوم نسخه نوشته و یادداشتی به خط او در کنار رباعی اول دیده می‌شود: «صاحبه و کاتبه نصرالله بن احمد الکاتب کسّاه الله ثوب غفرانه و کتب ذلک بخمس عشر لیلة خلت من جمادی الاول سنه ثمان و ثلثین سبعمائه حامداً مصلیاً مستغفراً» (برک ۲۱۳ر).
شمس‌الدین کاشی، شاعر و مورّخ دورۀ ایلخانی است. از او منظومه‌ای به نام شهنامۀ چنگیزی در تاریخ مغول باقی مانده که به اهتمام وحید قنبری ننیز به چاپ رسیده است. حمد مستوفی تاریخ مرگ او را مقارن با سال تألیف کتاب خود در ۷۳۰ ق دانسته است و ذکر عنوان «رحمه الله» در متن ما در دنبالۀ نام او تا حدودی مؤید این تاریخ است و نشان می‌دهد وی پیش از ۷۳۸ ق درگذشته بوده است. از آنجا که غیر از مثنوی تاریخی شهنامۀ چنگیزی، اشعار کمی از این شاعر باقی مانده، این سه رباعی او بسیار در خور اعتنا و اغتنام است. بنده حدس می‌زنم کاتب که از علاقه‌مندان حوزۀ تاریخ بوده و تاریخ وصاّف را برای استفادۀ شخصی خود نگاشته، شمس کاشی را از نزدیک می‌شناخته و رباعیاتش را از منبع موثقی برگرفته است.
از سه رباعی مذکور، رباعی سوم را در منابع متأخر به حکیم عمر خیّام منسوب داشته‌اند (طربخانه، ۹۳؛ نادرۀ ایّام حکیم عمر خیّام، ۳۳۲) و اکنون به واسطۀ این منبع می‌دانیم که سرایندۀ اصلی آن شمس‌الدین کاشانی است و ربطی به خیّام ندارد. همین رباعی را عبید زاکانی در رسالۀ اخلاق الاشراف بدون ذکر نام گوینده نقل کرده است (ص ۷۱). دو رباعی دیگر شمس کاشی در منبعی غیر از این نسخه رؤیت نشده است. از احسان آسایش بابت معرفی این منبع سپاسگزارم.
‏..
https://b2n.ir/s65751
‏..
"چهار خطی"
رباعی فارسی، به روایت سید علی میرافضلی
https://telegram.me/Xatt4

آشنایی با چند کانال ادبی


علی‌اکبر یاغی‌‌تبار فیروزجائی
شعر، ترانه و موضوعات ادبی
@aliakbaryaghitabar

مجمع پریشانی
(سهیل یاری)
زبان و ادبیات فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران
@majmaeparishani

عشق انگار اختراع من است
(دکتر بهادر باقری)
کانال سخنرانی‌ها، درس‌گفتارها، خاطرات تدریس در خارج از کشور
@BahadorBagheri1347

رهسپر کوچه رندان
بررسی اندیشهٔ حافظ
@kocheyerendan

بریل‌های ناگزیر
اشعار و خاطرات موسی عصمتی
@braillehayenagozir

علی فرزانه موحد
شعر و خوانش کتاب‌های تاریخی مانند
تاریخ بلعمی، دو قرن سکوت و...
@alifarzaneemovahed

با کاروان حُلّه (بهروز ثروتی)
(همه عالم تن است و ایران دل)
@bakarvaneholle

زیر انگشت‌های تشریح
شعر، نقد و یادداشت‌های رحمت رسولی‌مقدم
@rasooli_moghaddam

دکتر حسین علیان
شعر و موسیقی، مباحث ادبی، اجتماعی و روان‌شناسی
@hhhaaa1402

فردوس اعظم
(غزل امروز تاجیکستان)
@firdavsiazam

ادبیاتِ پَستو (عارف مایلی)
آثار ادبی کمتر خوانده‌شده، تاریخ ادبیات، واژه‌شناسی، معرفی کتاب و اسطوره‌شناسی.
@pastoo_adabiat

رقص واژه‌ها (دکتر فاطمه مشاعی)
گزیده‌ای از ادبیات ایران و جهان
@raghsevazheha2

پاییزخوانی (پاییز رحیمی)
شعر و نثر، فعالیت‌های فرهنگی، ادبیات، موسیقی
@paeizrahimi

مریم‌های فصل باران
(دکتر مریم هاشمی‌مقدم)
شعر و ترانه، شرح حافظ، نقد ادبی و یادداشت‌های روزانه
@maryammoghaddam74

دی بلبلکی بر سرِ شاخی با جفت
می‌گفت غمی که در دلش بود نهفت
بی‌خود شدم از رشکش و با خود گفتم:
شاد آن‌که غمی دارد و بتواند گفت!

#نظام‌الدین_اصفهانی

شعرِ تَر | چهارخطی

دنیا همه هیچ و کارِ دنیا همه هیچ
اندیشه‌ی سود و فکرِ سودا همه هیچ
جز آهِ دلِ سینه‌فگاران، همه باد
جز عشقِ بتانِ ماه‌سیما، همه هیچ!

(#یحیی_مروارید. با من در و دیوار به آواز آید: گزیده‌ی هشتصد سال رباعیِ اقلیمِ کرمان. به کوشش و گزینشِ #سید_علی_میرافضلی. رفسنجان: مسین. ۱۴۰۱. چاپِ ۱. صفحه‌ی ۱۰۳.)

خوشه‌گاه

کرمانیّات؛ آغازی در میانۀ راه

در سی و چند سال گذشته، همیشه جست‌وجوهای من در ادبیات فارسی و کاوش نسخه‌های خطی،‌ بابت دو موضوع اصلی بوده است:‌ سرزمین گستردۀ رباعی و اقلیم پهناور کرمان. بخشی از آنچه جُسته‌ام و نوشته‌ام، ارتباطی به فرهنگ و ادب کهن دیار کرمان داشته است. این‌ یافته‌ها، هم به صورت کتاب عرضه شده است:

ـ شاعران قدیم کرمان
ـ مونس الاحباب مروارید کرمانی
ـ تذکرۀ خلاصة الاشعار تقی کاشانی (بخش یزد و کرمان)
ـ با من در و دیوار به آواز آید (گزیدۀ هشتصد سال رباعی اقلیم کرمان)

و هم در قالب مقاله و یادداشت و جُستار. سه سال است که در ماهنامۀ ‌سرمشق کرمان، علی‌الدوام، یادداشت‌های پراکنده‌ای نشر می‌دهم با عنوان «کرمانیّات» که حاصل نسخه‌گردی‌های من است؛ نکاتی است که هنگام مرور و مطالعۀ کتاب‌ها و رساله‌های خطی و چاپی یا برخی مقالات یافته‌ام و به نحوی به گذشتۀ ادبی و تاریخی کرمان پیوند دارد. قصد دارم که آن یادداشت‌ها را به تدریج در اینجا بازنشر کنم. زیرا دسترسی همۀ دوستداران فرهنگ و ادب به مقالات سرمشق که بیشتر در استان کرمان توزیع می‌شود و به صورت محدود در چند شهر دیگر،‌ میسّر نیست. تصویر مقالات من که به کرمان ربط دارد و در نشریات مختلف چاپ شده، نیز در اینجا منتشر خواهد شد. «کرمانیّات» نام قصایدی است که عثمان مختاری غزنوی در اقامت سه سالۀ خود در کرمان سروده است. امیدوارم این یادداشت‌ها، از نقد و نظر خوانندگانش فهیمش بهره‌مند شود.


"کرمانیّات؛ به قلم سیدعلی میرافضلی"
https://xn--r1a.website/Kermanyyat

تصحیح تازۀ‌ دیوان عماد فقیه کرمانی و هشت رباعی نویافته

خانم سمانه عابدینی اخیراً تصحیح تازه‌ای از دیوان عماد فقیه کرمانی شاعر قرن هشتم را به عنوان پایان نامۀ دکترای خود در دانشگاه الزهراء ارائه داده و از آن دفاع کرده‌اند. دیوان عماد فقیه پیشتر دوبار تصحیح و چاپ شده و متأسفانه هیچ کدام از دو تصحیح، کاملاً قرین توفیق نبوده است. امیدوارم که تصحیح سوم دیوان عماد فقیه هرچه زودتر چاپ شود.
خانم عابدینی لطف فرمودند و هشت رباعی نویافتۀ ‌تصحیح خود را برای عرضه در صفحۀ کرمانیات در اختیار بنده گذاشتند. از لطف ایشان بسیار ممنونم.
‏..

کرمانیّات؛ به قلم سیدعلی میرافضلی
https://xn--r1a.website/Kermanyyat

هشت رباعی نویافته از عمادالدین علی فقیه کرمانی شاعر سدهٔ هشتم هجری
(به اهتمام: خانم دکتر سمانه عابدینی)
‏
‏ ۱.
عیسی نفسی که کیش من مذهب اوست
کوثر اثر رشحه‌ای از مشرب اوست
تا سینه‌ام از هوای او خسته بود
به دانه و شکرّم ز خال و لب اوست

‏۲.
ای آنک ز اهل دنیاام پنداری
یک نکته ز من بشنو اگر هشیاری
من دین دارم اگر چه دنیی دارم
مسکین تو که نه دین و نه دنیی داری
(دستنویس شمارهٔ ۱۸۲ کتابخانه سپهسالار، مورخ ۷۶۳)

‏
‏۳.
چون در پی آن روی نکویی ای دل
باید که مراد او بجویی ای دل
گفتی که اگر جور کند برگردم
زنهار که این سخن نگویی ای دل

‏۴‏.
منظور تو دیده شدگانند۱ ای دل
در راه غم تو خستگانند ای دل
هرگز ز شکستگی نجویم دوری
نزدیک تو چون شکستگانند ای دل

‏۵.
یک یار وفادار به دست آر ای دل
کز صحبت همدمست ناچار ای دل
مقبول یکی بینی و مردود هزار
اکسیر کمست و خاک بسیار ای دل
‏
‏۶.
نقصان من و کمال خود می‌بینی
هر یک عجب اینست که صد می‌بینی
مردان زمانه نیک بینند نه بد
تو نیک نمی‌بینی و بد می‌بینی
(دستنویس شمارهٔ ۴۱۹۷ کتابخانهٔ نورعثمانی مورخ ۷۹۳)


‏۷.
گاهی به زبان قلمم می‌پرسی
گاهی به مبارک قدمم می‌پرسی
تو جانی ازان هر نفسم می‌آیی
تو روحی ازان دم به دمم می‌پرسی
(مشترک در دست‌نویس‌های شمارهٔ ۱۸۲ کتابخانهٔ سپهسالار مورخ ۷۶۳، دست‌نویس شمارهٔ ۴۱۹۷ کتابخانهٔ نورعثمانی مورخ ۷۹۴ و دست‌نویس شمارهٔ ۱۰۷۸۸ کتابخانهٔ مجلس مورخ ۷۹۴)


‏۸.
ما وصف قد او نه به اندازه کنیم
وز قامت او جهان پر آوازه کنیم
دی با لب لعل نمکینش چشمم
می‌گفت بیا تا نمکی تازه کنیم
(دستنویس شمارهٔ ۱۸۱ کتابخانه سپهسالار مورخ ۹۸۱)

پانویس:
۱) قافیه در مصراع اول ایراد دارد و ظاهراً باید «دیده بستگان» باشد (از تذکرات پژوهشگر ارجمند جناب آقای سید علی میرافضلی).
‏..

کرمانیّات؛ به قلم سیدعلی میرافضلی
https://xn--r1a.website/Kermanyyat

یادداشت دوست دانشور جناب مسعود راستی‌پور

بهانه‌ای می‌جستم تا عرض ادب کنم و این دو رباعی از فرستۀ اخیرتان به دستم افتاد:

«‏۲.
ای آنک ز اهل دنیاام پنداری
یک نکته ز من بشنو اگر هشیاری
من دین دارم اگر چه دنیی دارم
مسکین تو که نه دین و نه دنیی داری
(دستنویس شمارهٔ ۱۸۲ کتابخانه سپهسالار، مورخ ۷۶۳)»

ظاهراً در مصراع سوم اشکالی هست و «اگرچه» باید «اگر نه» بوده‌باشد. «دنیا» را شما بهتر از بنده می‌دانید که حتماً «دنیی» می‌خوانده‌اند (در مصراع نخست)، ولی جالب است که کاتب فقط آن یک مورد را که ضرورتاً باید به‌اماله خواند «دنیا» نوشته و دو تای دیگر را (در مصراع‌های سوم و چهارم) که می‌شود اماله‌شان نکرد «دنیی» نوشته‌است.

«‏۴‏.
منظور تو دیده شدگانند۱ ای دل
در راه غم تو خستگانند ای دل
هرگز ز شکستگی نجویم دوری
نزدیک تو چون شکستگانند ای دل»

شما به اشکال قافیۀ این رباعی اشاره فرموده‌اید، اما ردیف‌های آن نیز برای من عجیب است. گویا ترتیب این چند رباعی در نسخه به همین صورتی که نقل شده بوده‌است و شاید به همین خاطر ردیف آن با ردیف رباعی‌های قبل و بعدش خلط شده‌باشد. بسیار طبیعی‌تر است اگر ردیف این رباعی «دوست» باشد و «دل» تا جایی که عقل من می‌رسد گویا نامتناسب است.
‏..

کرمانیّات؛ به قلم سیدعلی میرافضلی
https://xn--r1a.website/Kermanyyat

توضیح خانم دکتر عابدینی

در دست‌نویس ضبط «اگرچه» آمده و چون رباعی تنها در یک دستنویس موجود است، نمی‌توان متن را که اتفاقا دست‌نویس اساس ما نیز بوده است تغییر داد.

کرمانیّات؛ به قلم سیدعلی میرافضلی
https://xn--r1a.website/Kermanyyat