AstroTech | استروتک

Forwarded from @irajsafaei اخترشناسی و اندازه گیری (Iraj Safaei)

نگاهی به عملکرد علمی جمشید کاشانی در دانش اخترشناسی

همزمان با دهم تیر پانصد و نودمین سالگرد درگذشت جمشید کاشانی، دانشمند ایرانی

مهم ترین ویژگی عملکرد علمی جمشید کاشانی این است که بصورت تخصصی در بخش مشخصی از دانش فعالیت نموده است. هنگامی که به کارنامه علمی دانشوران قدیم می نگریم، بسیاری از ایشان همزمان در شاخه های متفاوتی چون پزشکی، فلسفه، ریاضیات و ... ورود کرده و گاه صاحب تالیفاتی با موضوعات متنوع هستند. درصورتی که جمشید کاشانی فقط در زمینه ریاضی و نجوم فعالیت نموده است. البته هیئت مهمترین بخش نجوم در قدیم بوده است و نجوم را یکی از شاخه های ریاضیات می دانسته اند. چراکه علم هیئت بیشتر به موقعیت نسبی ستارگان و دیگر اجرام آسمانی نسبت به یکدیگر و نسبت به ناظر می پردازد. از این روی مسائل آن بیشتر با هندسه کروی و محاسبات گاهشماری انجام می گرفته است. بنابراین می توان گفت جمشید کاشانی تقریبا در یک شاخه علم پژوهش نموده است.
@irajsafaei

جمشید کاشانی رساله نردبان آسمان یا سُلم السماء را به زبان عربی و رساله ای مختصر در علم هیئت به زبان فارسی نوشته است.
بخش زیادی از نتایج محاسبات و پژوهشهای رصدی خود را در کتاب "زیج خاقانی در تکمیل زیج ایلخانی" آورده است. این کتاب اشکالات زیج ایلخانی که در زمان خواجه نصیرالدبن توسی و در رصدخانه مراغه نوشته بوده را تصحیح نموده و آن را تکمیل کرده است.
ظاهرا ایشان زیجی به نام زیج تسهیلات هم نوشته بوده و در یکی از آثار خود بدان اشاره می کند ولی نسخه ای از آن برجای نمانده است.
@irajsafaei

در بخش ساخت ابزارهای نجومی، جمشید کاشانی دو ابزار ابداع نموده است. در نجوم قدیم با استفاده از استرلاب موقعیت ستارگان نسبت به ناظر مشخص می شده است. اما برای تعیبن موقعیت نسبی ماه، خورشید و سیاره ها، ابزار خاصی وجود نداشته است. بنابراین تعیین موقعیت آنها نیازمند محاسبات نجومی با استفاده از زیج ها بوده است. تا اینکه جمشید کاشانی طَبَق المناطق را ابداع می کند. با استفاده از این ابزار موقعیت نسبی پنج سیاره که با چشم غیر مسلح قابل مشاهده است یعنی تیر(یا عطارد)، ناهید(یا زهره)، بهرام(یا مریخ)، هرمزد(یا مشتری) و کیوان(یا زحل) قابل پیش بینی و محاسبه است. همچنین موقعیت نسبی ماه و خورشید و به تبع آن خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی قابل محاسبه بوده است.
کاشانی ابزار "لوح اتصالات" را در تکمیل عملکرد طبق المناطق ساخته است که شاید بتوان نخستین ماشین حساب آنالوگ ساخته دست بشر نامید. او ساختار و عملکرد این دو ابزار را در کتاب نزهه الحدائق به زبان عربی شرح داده است.
نگارنده تاکنون لوح اتصالات جمشید کاشانی را ساخته و طبق المناطق را طراحی کرده و در دست ساخت دارد.
جمشید کاشانی در هنگام حضور در سمرقند در ساخت رصدخانه سمرقند همکاری می کرده است. ساخت استرلابی به قطر یک ذرع و همکاری در طراحی و ساخت دیگر ابزارهای رصدخانه سمرقند از دیگر فعالیت های علمی ایشان است.
در اهمیت رصدخانه سمرقند همین بس که برج اصلی با قطری حدود چهل و شش متر ساخته شده بوده و سُدس فخری این رصدخانه به شعاع حدود چهل متر، بزرگترین ابزار اندازه گیری نجومی از دوران قدیم تا قبل از ساخت رادیوتلسکوپها در عصر حاضر بوده است.
زیج الغ بیک به عنوان معروف ترین زیج جهان در نجوم قدیم در همین رصدخانه و با همکاری جمشید کاشانی تدوین شده است.
@iraisafaei

یکی از رساله های جمشید کاشانی، رساله شرح آلات رصدی است. کاشانی در این رساله ساختار و عملکرد تعدادی از ابزارهای نجومی را به اختصار شرح داده است.
@irajsafaei

جمشید کاشانی گزارشهای علمی جالبی در قالب دو نامه به پدرش در کاشان نوشته است که گویای روند فعالیت علمی در شهر سمرقند در آن زمان است. این دو نامه به کوشش دکتر محمد باقری تصحیح و تشریح شده و در کتابی به نام از سمرقند به کاشان منتشر شده است.

نگارش: ایرج صفایی

منتشر شده در وبسایت خبری اهل کاشانم
http://ahlekashanam.net/

کانال تلگرامی نجوم و اندازه گیری
@irajsafaei

27 views01:38