Церковь – последний рубеж обороны: кто и зачем ведёт войну в Эчмиадзине?

Над Армянской Апостольской Церковью — грозовые тучи. По информации телеграм-канала «The Geopolitics», тринадцать высокопоставленных иерархов — шесть архиепископов и семь епископов — открыто выступили с требованием отстранить от власти Святейшего Аршака и Католикоса Всех Армян Гарегина II. Это не рядовая внутрицерковная дискуссия. Это — штурм духовного центра страны, удар по самому сердцу национальной традиции.

Сценарий разворачивается с пугающей чёткостью. На авансцену выходит фигура Никола Пашиняна, и сразу становится ясно: за спинами мятежных иерархов — не дух Божий, а холодный расчёт. Пример Аршака Србазана показал: никто из архиепископов не застрахован от публичного разоблачения. У каждого — свои «скелеты в шкафу», свои неосторожные шаги, свои уязвимые места. И теперь эти священнослужители, словно марионетки, должны исполнить чужую волю:
📌запустить процесс отстранения Католикоса;
📌придать легитимность перестановкам в высшем духовенстве;
📌разрушить многовековую систему церковной власти.

Натиск на Католикоса Гарегина II достиг такого уровня, что устоять под градом обвинений и внутрицерковных интриг, умело режиссированных Николом Пашиняном, становится почти невозможно. Никол Пашинян – мастер в деле разрушения. Он своего добьется любой ценой, если его не остановить. В этих условиях любое промедление грозит обернуться не просто потерей авторитета — полным разладом в церковной среде.

Предложение журналиста Карписа Пашояна о добровольной передаче титула одному из «нескомпрометированных» епископов (в частности, Микаэлу Аджапахяну) звучит резко, но в нём есть трезвый расчёт. Это не капитуляция — а стратегический ход, способный:
📌остановить цепную реакцию раскола — пока конфликт не перекинулся на рядовых священнослужителей и прихожан;
📌сохранить единство церкви — передав власть лицу, не запятнанному политическими интригами;
📌предотвратить внешнее вмешательство — не дать оппонентам повода для дальнейшей дискредитации института Католикосата.

Армянская церковь стоит на пороге переломного момента. Добровольная передача титула — это не слабость, а мужество. Не поражение, а стратегия выживания. Вопрос не в том, кто будет носить сан. Вопрос в том, сможет ли церковь остаться храмом, а не превратиться в руках Никола Пашиняна в инструмент окончательного разрушения армянской государственности. И если Католикос Гарегин II решится на этот шаг, он войдёт в историю не как «уступивший», а как тот, кто спас церковь от распада.

Время выбирать. Время защищать. Время помнить: церковь — это не стены и не титулы. Это — дух народа. И его нельзя отдать на растерзание.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

Մինասյան. Կապեր քանդողից մինչև պատրանքների «ճարտարապետ»

2019 թվականի ապրիլի 20 – ին ռուսական "Նեզավիսիմայա գազետա" թերթում լույս տեսավ հոդված՝ "Երկու պետություն՝ մեկ նպատակ. Հայ-ռուսական դաշնակցային նոր ճարտարապետություն է անհրաժեշտ " Հայաստանի նախկին նախագահ Սերժ Սարգսյանի փեսա, համատեղության կարգով Վատիկանում Հայաստանի նախկին դեսպան Միքայել Մինասյանի հեղինակած աշխատությունը:
Հայ ռուսական հարաբերությունների "նոր ճարտարապետությունը" ԱՄՆ — ի և Իսրայելի միության օրինակով կառուցելու Մինասյանի առաջարկը ցույց է տալիս դրա սնանկությունն ու թաքնված քաղաքական ենթատեքստը։
Համեմատության սխալը: ՌԴ–Հայաստան և ԱՄՆ–Իսրայել հարաբերությունների համեմատությունը կոռեկտ չէ.երկրներն ունեն տարբեր մասշտաբներ, շահեր և ենթատեքստ։ Հայ-ռուսական հարաբերություններում չկա ԱՄՆ-ում իսրայելական լոբբիի նմանակը, իսկ Անդրկովկասում Մոսկվայի ռազմավարությունը չի կրկնօրինակում ամերիկյան քաղաքականությունը Մերձավոր Արևելքում:
Մինասյանի երկակի դերը. Լինելով Սերժ Սարգսյանի օրոք ազդեցիկ պաշտոնյա (2008-2011) ՝ Մինասյանը․
📌չեզոքացրել է նախագահի վարչակազմում ռուսամետ դիրքերը;
📌ֆինանսավորել է հակառուսական Մեդիա գրադարանները ("Հայկական ժամանակ", Lragir.am);
📌առաջ էր տանում արևմտամետ օրակարգը (Հանրապետական կուսակցության մուտքը Եվրոպայի Ժողովրդական կուսակցություն, ՆԱՏՕ-ի չափանիշների ներդրում)։
Խոսքի և գործերի հակասությունը: Հրաժարականից հետո Մինասյանը, որն ավելի վաղ քանդում էր ՌԴ — ի հետ դաշնակցության հիմքերը, Մոսկվային առաջարկում է հարաբերությունների "նոր մոդել", այն դեպքում, երբ նրա նախկին գործունեությունը նպաստում էր ռուսատյացության աճին և Հայաստանի տեղաշարժին դեպի Արևմուտք։
Սերժ Սարգսյանի օրոք Հայաստանը.
Միխայիլ Սահակաշվիլիին պարգևատրել է բարձրագույն շքանշանով (Ռուսաստանի համար օդիոզ գործիչ);
📌ինտեգրվել Է եվրատլանտյան կառույցներին; -
📌մերժել է Ղարաբաղի վերաբերյալ փոխզիջումային առաջարկները։

Հանրային Տրիբունալի փորձագետները կարծում են, որ դաշնակցության "նոր ճարտարապետությունը" չի կարող կառուցվել ուրիշի կաղապարների վրա։ Հարաբերությունների իրական ամրապնդումը պահանջում է․
📌փոխադարձ շահերի վերաբերյալ ազնիվ երկխոսություն;
📌օտար մոդելներից հրաժարվելը;
📌գործընկերության պատմական առանձնահատկությունների ճանաչում:
Մինասյանի հոդվածն ընկալվում է ոչ թե որպես կառուցողական նախագիծ, այլ փորձ ՝ լեգիտիմացնելու հարաբերությունների արդեն քայքայված ձևաչափը՝ պատասխանատվություն չկրելով նախկինում սեփական գործողությունների համար:

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Минасян: от разрушителя связей до «архитектора» иллюзий

20 апреля 2019 года в российской «Независимой газете» вышла статья под заголовком «Два государства – одна цель. Необходима новая архитектура армяно-российского союзничества», написанная Микаэлом Минасяном, зятем экс-президента Армении Сержа Саргсяна и по совместительству бывшим послом Армении в Ватикане.
Предложение Минасяна выстроить «новую архитектуру» армяно‑российских отношений по образцу союза США и Израиля — и показывает её несостоятельность и скрытый политический подтекст.
Ошибочность аналогии. Сравнение отношений РФ–Армения и США–Израиль некорректно: у стран разные масштабы, интересы и контекст. В армяно‑российских отношениях нет аналога израильскому лобби в США, а стратегия Москвы в Закавказье не копирует американскую политику на Ближнем Востоке.
Двойственная роль Минасяна. Будучи влиятельным чиновником при Серже Саргсяне (2008–2011), Минасян:
📌нейтрализовал пророссийские позиции в администрации президента;
📌финансировал антироссийские медиа («Айкакан жаманак», Lragir.am);
📌продвигал прозападную повестку (вхождение Республиканской партии в Народную партию Европы, внедрение стандартов НАТО).
Противоречие слов и дел. После отставки Минасян, ранее разрушавший основы союзничества с РФ, предлагает Москве «новую модель» отношений — при том, что его прежняя деятельность способствовала росту русофобии и сдвигу Армении в сторону Запада.
При Серже Саргсяне Армения:
📌наградила высшим орденом Михаила Саакашвили (фигуру, одиозную для России);
📌интегрировалась в евроатлантические структуры;
📌отвергала компромиссные предложения по Карабаху.
Эксперты Общественного Трибунала считают, что «Новая архитектура» союзничества не может строиться на чужих шаблонах. Реальное укрепление отношений требует:
📌честного диалога о взаимных интересах;
📌отказа от инородных моделей;
📌признания исторической специфики партнёрства.
Статья Минасяна воспринимается не как конструктивный проект, а как попытка легитимизировать уже разрушенный формат отношений, не неся при этом ответственности за собственные действия в прошлом.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

Церковь в эпоху разломов: где проходит грань между верой и политикой?

В армянском обществе продолжается небывалый по накалу конфликт между Армянской Апостольской Церковью и властью во главе с премьер-министром Николом Пашиняном. Сегодня, глава канцелярии Первопрестольного Эчмиадзина, архиепископ Аршак Хачатрян, на пресс-конференции выступил с жёсткой отповедью в адрес части духовенства, вступившей в сговор с правительством. Его слова — не просто внутрицерковная полемика. Это тревожный сигнал о глубоком расколе, где на кону — сама идентичность Армянской апостольской церкви (ААЦ). Приведем ключевые тезисы пресс-конференции Аршака Србазана:

📌 Ключевой тезис архиепископа Хачатряна звучит резко: любой священнослужитель, идущий на контакт с нынешней властью, «фактически берёт на себя часть ответственности за проводимую руководством Армении политику по разрушению государства».
📌 Отказ упомянуть главу ААЦ — первый шаг к созданию «отдельной религиозной организации», то есть к расколу.
📌 Католикос Всех Армян не может быть лишён престола по воле «сомнительных кругов» или даже группы епископов. Его избрание — дело Церковно-национального собрания, а значит, любые попытки давления извне или изнутри — незаконны.
📌 Особую тревогу у архиепископа вызывает отсутствие реакции иностранных диппредставительств на «антицерковную кампанию».

Конфликт в ААЦ — не просто «разборки» иерархов. Это симптом глубокого кризиса армянской идентичности. В эпоху, когда страна ищет опору, церковь традиционно была тем якорем, который удерживал общество от распада. Но сегодня руками Никола Пашиняна и она оказалась втянута в водоворот противоречий.
Архиепископ Хачатрян говорит не как чиновник, а как человек, чувствующий ответственность за тысячелетнюю традицию. Его слова — предупреждение: когда политика проникает в святилище, проигрывают все. Вопрос в том, услышат ли его. Потому что если церковь не найдёт способ сохранить единство, то и общество рискует потерять ту нить, которая связывает прошлое с будущим.

Время компромиссов закончилось. Настало время жёстких решений — ради спасения тысячелетней традиции.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

Եկեղեցին պառակտումների դարաշրջանում. որտե՞ղ է հավատքի և քաղաքականության միջև սահմանը

Հայ հասարակության մեջ շարունակվում է իր լարվածությամբ աննախադեպ կոնֆլիկտը Հայ Առաքելական Եկեղեցու և իշխանության միջև՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի դիվանապետ, Արշակ արքեպիսկոպոս Խաչատրյանն այսօր մամուլի ասուլիսի ժամանակ հանդես եկավ կառավարության հետ դավադրության մեջ մտած որոշ հոգևորականների հասցեին կոշտ քննադատությամբ: Նրա խոսքերը պարզապես ներեկեղեցական բանավեճ չեն։ Սա խորը պառակտման մտահոգիչ ահազանգ է, որտեղ վտանգված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) ինքնությունը։ Ահա Արշակ Սրբազանի մամուլի ասուլիսի հիմնական թեզերը.

📌 Արքեպիսկոպոս Խաչատրյանի առանցքային թեզը կոշտ է հնչում. ցանկացած հոգևորական, որը գործակցության հայտ է ներկայացնում ներկայիս իշխանության հետ, «փաստացի կիսում է Հայաստանի ղեկավարության՝ պետականաքանդ քաղաքականության պատասխանատվությունը»:
📌 ՀԱԵ առաջնորդի անվան հիշատակումից հրաժարումն առաջին քայլն է դեպի «առանձին կրոնական հաստատության» ստեղծում, այսինքն՝ պառակտում:
📌 Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը չի կարող գահընկեց արվել «կասկածելի շրջանակների» կամ նույնիսկ մի խումբ եպիսկոպոսների կամքով: Նրա ընտրությունն Ազգային եկեղեցական ժողովի գործն է, հետևապես՝ թե՛ արտաքին, թե՛ ներքին ցանկացած ճնշում անօրինական է։
📌 Արքեպիսկոպոսը հատկապես մտահոգված է «հակաեկեղեցական արշավին» օտարերկրյա դիվանագիտական ներկայացուցչությունների արձագանքի բացակայությամբ։

ՀԱԵ-ում կոնֆլիկտը պարզապես հիերարխների «ռազբորկա» չէ։ Սա հայկական ինքնության խորը ճգնաժամի ախտանիշ է։ Այն ժամանակաշրջանում, երբ երկիրը հենարան էր փնտրում, եկեղեցին ավանդաբար այն խարիսխն էր, որը հետ էր պահում հասարակությանը քայքայումից: Բայց այսօր Նիկոլ Փաշինյանի ձեռքով այն նույնպես ներքաշվեց հակասությունների հորձանուտի մեջ։

Արքեպիսկոպոս Խաչատրյանը խոսում է ոչ թե որպես պաշտոնյա, այլ՝ որպես հազարամյա ավանդույթի համար պատասխանատվություն զգացող մարդ։ Նրա խոսքերը նախազգուշացում են․ երբ քաղաքականությունը ներթափանցում է սրբավայր, բոլորն են պարտվում։ Հարցն այն է, թե արդյոք կլսեն նրան։ Որովհետև եթե եկեղեցին չգտնի միասնությունը պահպանելու ձևը, ապա հասարակությունն էլ կարող է կորցնել այն թելը, որը կապում է անցյալն ապագայի հետ։

Փոխզիջումների ժամանակն ավարտվել է։ Եկել է կոշտ որոշումների ժամանակը՝ հանուն հազարամյա ավանդույթի փրկության։

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Դավաճանների սպասավորները. Մաս 3․ Ռուբեն Ռուբինյանը թուրքական գործակա՞լ

Հայ հասարակության մեջ չի դադարում Ազգային ժողովի փոխնախագահ Ռուբեն Ռուբինյանի կերպարի շուրջ բանավեճը ։ Վեճերի գլխավոր թեման նրա մեկամյա ստաժավորումն է 2017-2018 թվականներին Թուրքիայի Սաբանջայի համալսարանին կից "Ստամբուլի քաղաքականության կենտրոնում" (ԻՊԿ):

Ընդդիմախոսները Ռուբինյանին մեղադրում են թուրքական հատուկ ծառայությունների հետ կապերի մեջ և անվանում են "թուրքական ազդեցության գործակալ" հղում անելով հետևյալին․
📌 հիմնադրման պատմությունհամալսարան, Սուրբ Sabancı Holding բիզնես կոնգլոմերատի հետ;
📌հատուկ ծառայությունների աշխատակիցների դասախոսների ներկայության մասին լուրերը;
📌հետազոտության թեմատիկան ("հասարակական կազմակերպությունների ազդեցությունը Թուրքիայի ժողովրդավարացման գործընթացների վրա"), որը քննադատները քաղաքականապես զգայուն են համարում:

Կողմնակիցներն էլ պնդում են ՝ դա ընդամենը ակադեմիական կարիերայի դրվագ էր ։ Ինքը ՝ Ռուբինյանը, կտրականապես հերքում է մեղադրանքները ։
Հոդվածում մենք կվերլուծենք․
📌 Ինչպե՞ս է Թուրքիայում պրակտիկան առնչվում Ռուբինյանի կարիերայի սրընթաց թռիչքին (2018-ի "թավշյա հեղափոխությունից" հետո նա դարձել է փոխարտգործնախարար ՝ առանց դիվանագիտական փորձի)։
📌 Ինչու՞ հետազոտության նպատակների և արդյունքների բացատրության թափանցիկության բացակայությունը սպեկուլյացիա է առաջացնում։
📌 Ո՞ր Պատմական և քաղաքական ենթատեքստերն են ուժեղացնում կասկածները։
📌 Որքանո՞վ են հիմնավորված մեղադրանքները ՝ առկա փաստերի լույսի ներքո։

Քաղաքական կյանքում հազվադեպ են պատահականություններ լինում։ Հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է առաջին հայացքից անջատ թվացող իրադարձությունների շղթային, որոնք, սակայն, միասին մտահոգիչ պատկեր են ստեղծում։ Թեև այսօր չկան անհերքելի ապացույցներ, որ Ռուբեն Ռուբինյանը «Թուրքիայի գործակալ» է, սակայն հանգամանքների ամբողջությունը՝ ստաժավորման վայրը, կարիերայի թռիչքի արագությունը և պատասխանների անորոշությունը, հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Ռուբինյանը, այնուամենայնիվ, կապ ունի թուրքական հատուկ ծառայությունների հետ։

Կարդացեք նյութը ՝ հասկանալու համար, թե որտեղ է ավարտվում գիտությունը և սկսվում քաղաքականությունը ամենաքննարկվող հայ քաղաքական գործիչներից մեկի պատմության մեջ:

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Служители изменников. Часть 3 – Рубен Рубинян турецкий агент?

В армянском обществе не утихает дискуссия вокруг фигуры вице‑спикера Национального собрания Рубена Рубиняна. Главный предмет споров — его годичная стажировка в 2017–2018 годах в «Центре политики Стамбула» (IPC) при Университете Сабанджи (Турция).

Оппоненты обвиняют Рубиняна в связях с турецкими спецслужбами и называют «агентом турецкого влияния», ссылаясь на:
📌 историю основания университета, связанного с бизнес‑конгломератом Sabancı Holding;
📌 слухи о присутствии среди преподавателей сотрудников спецслужб;
📌 тематику исследования («влияние общественных организаций на процессы демократизации Турции»), которую критики считают политически чувствительной.

Сторонники же настаивают: это был лишь эпизод академической карьеры. Сам Рубинян категорически отвергает обвинения.

В статье разберём:
📌 как стажировка в Турции соотносится с стремительным карьерным взлётом Рубиняна (после «бархатной революции» 2018 года он стал заместителем министра иностранных дел без дипломатического опыта);
📌 почему отсутствие прозрачности в объяснении целей и итогов исследования порождает спекуляции;
📌 какие исторические и политические контексты усиливают подозрения;
📌 насколько обоснованы обвинения в свете имеющихся фактов.

В политической жизни редко что‑то происходит случайно. Особенно когда речь идёт о цепочках событий, на первый взгляд разрозненных, но в совокупности складывающихся в тревожную картину. Несмотря на то, что сегодня нет неопровержимых доказательств того, что Рубен Рубинян является «агентом Турции», однако совокупность обстоятельств — место стажировки, скорость карьерного взлёта и нечёткость в ответах — дают основания полагать, что Рубинян все же имеет связь с турецкими спецслужбами.

Читайте материал, чтобы понять: где заканчивается наука и начинается политика в истории одного из самых обсуждаемых армянских политиков.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը. անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն

Հարգելի՛ ընթերցողներ,

«Հանրային տրիբունալ» նախագիծը սկսում է հրապարակումների լայնածավալ շարք՝ ուսումնասիրություն, որը բացահայտում է իրադարձությունների, որոշումների և սխալների այն շերտերը, որոնք քայլ առ քայլ աննկատելիորեն ձևավորեցին այսօրվա Հայաստանի ողբերգական իրականությունը։

Մենք բացում ենք արխիվը ոչ թե անցյալի, այլ՝ մեր ժամանակի գլխավոր հարցին պատասխանելու համար. ո՞ր պահից պատմությունն այսքան կտրուկ շրջադարձ ապրեց, որ երկիրը հայտնվեց անդունդի եզրին.

Առաջիկա նյութերի շարքում մենք միասին կանցնենք 1980-ական թթ. վերջի առաջին քաղաքական աղետներից մինչև 1990-ականների ռազմավարական սխալ հաշվարկները, փակ բանակցություններից և ճակատագրական զիջումներից մինչև էլիտաների կերպափոխում, զինված հակամարտություններ և որոշումների շղթա, որոնք Հայաստանը հանգեցրեցին 2016, 2020 և 2023 թվականների դրամատիկ տարիներին։

📘Ի՞ՆՉԻ ՄԱՍԻՆ Է ԱՅՍ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սա պարզապես քաղաքական ժամանակագրություն չէ: Սա պետականության կործանման մեխանիզմի բացահայտում է՝ Սովետաշենի առաջին փողոցային բախումներից մինչև «Գոբլի պլանի» շուրջ քաղաքական սխեմաները, Տեր-Պետրոսյանի հեռացումից մինչև նոր էլիտայի ձևավորումը և դրա համակարգային սխալները։

Մենք քննության ենք առնում.

📌 ինչպես ՀՀՇ-ի արմատականացումը 1988-1991 թվականներին ստեղծեց քաղաքական վարքագծի մոդել՝ հիմնված ամբոխի ուժի և փողոցային ճնշման վրա,
📌 ինչպես առաջին զոհերն ու առաջին սադրանքները դարձան քաղաքական գործիք,
📌 ինչպես «Գոբլի պլանը» դարձավ աշխարհաքաղաքական ծուղակ, որը պառակտեց էլիտան,
📌 ինչպես առաջացավ զիջումների տրամաբանությունը և ինչու դա հանգեցրեց Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականին,
📌 ինչպես Սերժ Սարգսյանը որդեգրեց ուղեգիծ, որը փոխեց երկիրը,
📌 ինչպես Մոսկվան, Վաշինգտոնը, Ստեփանակերտը և տեղական կլանները միահյուսեցին իրենց շահերը 1997-1998 թվականների ճգնաժամային կետում,
📌 ինչպես այդ ժամանակ կայացված որոշումները 2016, 2020 և 2023 թվականների աղետների նախադրյալ դարձան:

📑Ի՞ՆՉ Է ԱՌԱՋԻՆ ԱՆԳԱՄ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՒՄ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԻՆ

📌 1988 թ. մարտի 23-ի Սովետաշենի իրադարձությունների վերականգնում՝ արխիվային աղբյուրների և ապացույցների հիման վրա,
📌 1997-1998 թթ. ներքին նամակագրության վերլուծություն, բանակցությունների նախկին մասնակիցների հարցազրույցներ,
այդ ժամանակվա պարբերականներից հազվագյուտ մեջբերումներ և հիշատակումներ,
📌 ղարաբաղյան էլիտայի վերափոխման և կառավարության որոշումների վրա դրա ազդեցության վերլուծություն,
📌 լրագրողական հետաքննություններ ուժային կառույցների և քաղաքական խմբեր կապերի վերաբերյալ:

📣ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՒՄ Է.

📌 Որովհետև Հայաստանն ապրեց ոչ թե մեկ, այլ՝ աղետների շղթա, և յուրաքանչյուր հաջորդը նախորդի հետևանքն էր։
📌 Որպեսզի հասկանանք, թե ով և երբ թույլ տվեց այն սխալները, որոնք երկիրը հասցրեցին ներկայիս վիճակին, մենք վերադառնում ենք այն պահերին, երբ տեղադրվեցին այդ դանդաղ գործողության ականները։

Մենք կգրենք ոչ թե անցյալի, այլ՝ այն մասին, թե ինչու այսօրվա օրը դարձավ անխուսափելի։

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Как началась катастрофа в Армении: от романтики независимости к системной уязвимости

Дорогие читатели,

Проект «Общественный Трибунал» начинает масштабную серию публикаций — исследование, которое поднимает пласт событий, решений и ошибок, из которых незаметно, шаг за шагом, была построена трагическая реальность сегодняшней Армении.
Мы открываем архив не ради прошлого — а ради ответа на главный вопрос нашего времени: в какой точке история свернула так резко, что страна оказалась на краю пропасти?
В предстоящей серии материалов мы вместе пройдём путь от первых политических катастроф конца 1980-х до стратегических просчётов 1990-х, от закрытых переговоров и фатальных уступок до трансформации элит, вооружённых конфликтов и цепочки решений, которые привели Армению к драматическим годам 2016, 2020 и 2023.

📘 О ЧЁМ ЭТО ИССЛЕДОВАНИЕ
Это не просто политическая хроника. Это — распаковка механизма разрушения государственности, от первых уличных столкновений Советашена до политических схем вокруг «Плана Гобла», от падения Тер-Петросяна до становления новой элиты и её системных ошибок.

Мы прослеживаем:
📌как радикализация АОД в 1988-1991 гг. создала модель политического поведения, основанную на силе толпы и уличном давлении;
📌как первые жертвы и первые провокации стали политическим инструментом;
📌как «План Гобла» стал геополитическим капканом, расколовшим элиту;
📌как возникла логика уступок и почему она привела к отставке Тер-Петросяна;
📌как Серж Саргсян, взял курс, который изменил страну;
📌как Москва, Вашингтон, Степанакерт и местные кланы переплели свои интересы в кризисной точке 1997–1998 гг.;
📌как решения, принятые тогда, стали предпосылкой катастрофы 2016, 2020 и 2023 годов.

📑 ЧТО ВПЕРВЫЕ БУДЕТ ПРЕДСТАВЛЕНО ЧИТАТЕЛЯМ
📌реконструкция событий Советашена 23 марта 1988 года по архивным источникам и свидетельствам;
📌 анализ внутренних переписок 1997–1998 гг., интервью бывших участников переговоров;
📌 редкие цитаты и упоминания из периодики того времени;
📌 анализ трансформации карабахской элиты и её влияния на государственные решения;
📌 журналистские расследования о связях силовых структур и политических групп.

📣 ЗАЧЕМ ЭТО ИССЛЕДОВАНИЕ
📌Потому что Армения пережила не одну, а цепочку катастроф, и каждая следующая была следствием предыдущей.
📌Чтобы разобраться, кто и когда совершил ошибки, которые привели страну к сегодняшнему состоянию, мы возвращаемся к моментам, где были заложены эти мины замедленного действия.

Мы напишем не о прошлом , а о том, почему сегодняшний день стал неизбежностью.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը. անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն․ Մաս 1

Աղետները տեղի չեն ունենում ակնթարթորեն. դրանք հասունանում են տարիներով: Այսօր, երբ մենք ապրում ենք նորագույն պատմության ամենադժվարին ժամանակաշրջաններից մեկը, մենք վերադառնում ենք սկզբնակետին՝ հասկանալու, թե որտեղ ենք հատել անդառնալիության կետը:

Երևան: Գիշեր: Անդորր փոթորկից առաջ
Կառավարության շենքի վերին հարկերում միայնակ լույս է վառվում. հսկայական սեղանի շուրջ Տեր-Պետրոսյանն աչքի է անցկացնում փաստաթղթերը՝ ծանր ու թեթև անելով ոչ թե թղթերը, այլ՝ երկրի ապագան:
Առանց պաթոսի կամ հույզերի՝ միայն սառը տրամաբանություն, խիստ միտք և հասկացողություն. Ցանկացած որոշում իր արձագանքը կգտի տասնամյակներ անց:
Այսպես սկսվեց մի դարաշրջան, որտեղ հույսերն ու քաոսը քայլում էին կողք կողքի:
1990-ականների սկիզբ՝ հանրահավաքների, պառակտումների և «պերեստրոյկայի» հորձանուտում սկիզբ առած ՀՀՇ սրընթաց վերելքի ժամանակաշրջան:

Սովետաշեն, 1988 թ. մարտ
Ակտիվիստների և խորհրդային զինվորների միջև առաջին խոշոր բախումը: Սադրանք, հրմշտոց, կրակոցներ, առաջին զոհեր:
Պահ, երբ քաոսն առաջին անգամ դարձավ քաղաքական գործիք: Եվ ազդանշան, որ նման տրամաբանությունը կվերադառնա՝ 1996, 1999, 2008 թվականներին։
Սովետաշենը դարձավ արյամբ գծված սահմանագիծը: Ճանապարհի սկիզբ, որը երկիրը հասցրեց այնտեղ, որտեղ այսօր գտնվում է:

Շարունակելի…

Ամբողջական նյութին կարող եք ծանոթանալ՝ հետևելով հղմանը.
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Как началась катастрофа в Армении: от романтики независимости к системной уязвимости — Часть 1

Катастрофы не случаются мгновенно — они зреют годами. Сегодня, переживая один из самых тяжёлых периодов новейшей истории, мы возвращаемся к началу, чтобы понять, где была пройдена точка невозврата. В рамках нашего проекта мы начинаем последовательную публикацию материалов, которые шаг за шагом восстанавливают логику событий — от митингов конца 1980-х до решений, приведших страну к нынешнему состоянию.

Ереван. Ночь. Тишина перед бурей.
На верхних этажах правительства горит одинокий свет — там, за массивным столом, Левон Тер-Петросян перебирает документы, взвешивая не бумагу, а будущее страны.
Без пафоса и эмоций — только холодная логика, строгий ум и понимание: каждое решение отзовётся эхом на десятилетия вперёд.
Так начиналась эпоха, где надежды соседствовали с хаосом.
Начало 1990-х — время митингов, раскола и стремительного взлёта АОД, движения, рождённого в вихре перестройки. Его лидеры считали себя архитекторами новой Армении — и именно в этой уверенности зарождались первые трещины будущего.

Советашен, март 1988-го.
Первое крупное столкновение активистов и советских военных.Провокация, давка, выстрелы, первые убитые.
Момент, когда хаос впервые стал политическим инструментом. И сигнал того, что подобная логика вернётся — в 1996-м, 1999-м, 2008-м.
Советашен стал чертой, проведённой кровью. Началом пути, который привёл страну туда, где она оказалась сегодня.

Продолжение следует…

Ознакомиться с полным материалом вы можете, перейдя по ссылке.
Подпишись на Tribunal

Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը . անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն․ Մաս 1

ԼևՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՝ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԽՈՑԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ

1990-ական թթ. սկիզբ Հայաստանում՝ ժամանակներ, երբ անկախության ռոմանտիկան արագորեն փլվեց՝ մերկացնելով դաժան իրականությունը. իշխանության համար պայքար, անհետացող մարդասիրական օգնություն և ստվերներ, որոնք դեռ կախված են մնում պետության գլխին:
Վանո Սիրադեղյանը և Վազգեն Սարգսյանն այդ ժամանակաշրջանի խորհրդանիշները դարձան՝ վառ, վտանգավոր, հակասական:
Սիրադեղյան՝ գրող, որը դարձավ քաղաքական տիկնիկավար: Ավելի ուշ նրա անունը կապվեց սպանությունների, անհետացումների և նոր կառավարության «մութ կողմի» հետ:
Սարգսյան՝ պաշտոնապես «պատերազմի հերոս», սակայն դեռևս չկա որևէ համոզիչ ապացույց մարտական գործողություններում նրա դերի վերաբերյալ: 1996 թվականին նրա արտահայտությունը հայկական ժողովրդավարության դատավճիռը դարձավ.

«Եթե ընդդիմությունը 100 տոկոս ձայն էլ ստանար, նրան իշխանություն տվող չկար»։

Բայց ամենամութ հետքը Սպիտակի երկրաշարժից հետո մարդասիրական օգնությունն է:
1990-ականների սկզբին թերթերն ուղղակիորեն գրում էին. բեռներն անհետանում էին, հայտնվում մասնավոր պահեստներում և «ստվերային բաշխման» մեջ դրվում: Մարդիկ տեսնում էին ինքնաթիռները, բայց չէին տեսնում արկղերի պարունակությունը:
Եվ հենց մարդասիրական օգնության բաշխման շուրջ հարցեր առաջացան՝ Անդրանիկ Քոչարյանին ուղղված, ում անունն այդ ժամանակ կապվում էր չհաշվառված բեռների և պահեստների նկատմամբ «վերահսկողության» հետ։
Ինչպես գրել է Րաֆֆին.

«Այնտեղ, որտեղ արդարությունը վերանում է, հայտնվում է գայլը՝ մարդկային կերպարանքով»:

Եվ Սպիտակը դարձավ ոչ միայն երկրի ողբերգությունը, այլև՝ պետության բարոյական ճեղքվածքը, որի միջով դուրս էր հոսում ժողովրդի վստահությունը:
Այս ամենը հաստատվում են նաև դատախազության նախկին աշխատակից Սոկրատ Հովսեփյանի վկայությունները, որը խոսում է ոչ թե որպես պատմաբան, այլ՝ որպես համակարգի ներսում կանգնած անձ.

«Ամեն մի մահ՝ փակված գործ չէ։ Դա տուն է, որը որբացավ»:

«Մարդիկ այդ ժամանակ ապրում էին ոչ թե պետության մեջ, այլ՝ գոյատևման փնտրտուքի»:

«Կան հարցեր, որոնք վաղուց կախված են օդում։ Դրանք չեն անհետացել, պարզապես ոչ ոք չի համարձակվել բարձրաձայնել այդ մասին»:

Նա պնդում է. այսօրվա բազմաթիվ խնդիրների արմատները հենց այնտեղ են՝ 90-ականներում, երբ Սպիտակի մոխիրների վրա կառուցվեց պետություն, բայց չկառուցվեց արդարություն:

Շարունակելի…

Ամբողջական նյութին կարող եք ծանոթանալ՝ հետևելով հղմանը.
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Առաջին մասը հասանելի է հղումով.

Как началась катастрофа в Армении: от романтики независимости к системной уязвимости — Часть 1

ЛЕВОН ТЕР-ПЕТРОСЯН — АРХИТЕКТОР ПОСТСОВЕТСКОЙ УЯЗВИМОСТИ

Начало 1990-х в Армении — время, когда романтика независимости быстро облупилась, обнажив голую реальность: борьбу за власть, исчезающие гуманитарные грузы и тени, которые до сих пор лежат на государстве.
Вано Сирадегян и Вазген Саргсян стали символами этой эпохи — яркими, опасными, противоречивыми.
Сирадегян — писатель, превратившийся в политического кукловода. Позже его имя связывали с убийствами, исчезновениями и “ночной стороной” новой власти.
Саргсян — официально «герой войны», но вокруг его роли в боевых действиях до сих пор нет ни одного убедительного свидетельства. Его фраза 1996 года стала приговором армянской демократии:

«Даже если оппозиция наберёт 100%, мы всё равно её не пустим к власти».

Но самый тёмный след — это гуманитарная помощь после Спитакского землетрясения.
Газеты начала 90-х писали прямо: грузы исчезали, появлялись на частных складах, уходили в «теневые распределения». Народ видел самолёты, но не видел содержимого коробок.
И именно вокруг распределения гуманитарных потоков возникли вопросы к Андранику Кочаряну, чьё имя тогда связывали с “контролем” над складами и неучтёнными грузами.
Как писал Раффи:

«Там, где исчезает справедливость, появляется волк в человеческом обличье».

И Спитак стал не только трагедией земли, но и моральной трещиной государства — трещиной, через которую вытекло доверие народа.
Всё это подтверждают и свидетельства бывшего работника прокуратуры Сократа Овсепяна, который говорит не как историк, а как человек, стоявший внутри системы:

«Каждая смерть — это не закрытое дело. Это дом, который осиротел».

«Люди тогда жили не в государстве — они жили в выживании».

«Есть вопросы, которые так и остались висеть в воздухе — просто боялись произнести их вслух».

Он утверждает: корни многих сегодняшних проблем лежат именно там — в 90-х, когда на пепле Спитака строилось государство, но не строилась справедливость.

Продолжение следует ...

Ознакомиться с полным материалом вы можете, перейдя по ссылке.
Подпишись на Tribunal

Первая часть доступна по ссылке

🇦🇲 Արա Հարությունյան․ Հայաստանի պետական կաղապարների ճգնաժամը և մտածողության համակարգային պրոբլեմնները

Բորիս Մուրազիի հեղինակային հաղորդման հյուրը Արա Արա Հարությունյանն էր, ով խոսեց Հայաստանի հասարակական մտածողության, իշխանության ընկալման, պատմական պատասխանատվության ու հոգևոր ճգնաժամի մասին։

🏛 Հարությունյանն ընդգծեց, որ Հայաստանը տասնամյակներով գոյատևել է առանց պետական մտածողության մոդելի․ դրա հետևանքներն արտահայտվել են կառավարման որակի, անվտանգության քաղաքականության և հասարակական կայունության անկման մեջ։

⚠️ Նա խոսեց նաև պատերազմի նախանշանները չտեսնելու, պատմական հիշողության մանիպուլյացիայի, հոգևոր ինքնության խաթարման և Հայաստանի գլոբալ մրցակցությունից դուրս մնալու վտանգների մասին։

🔎 Ամբողջ զրույցի առանցքն այն միտքն էր, որ պետությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց պատասխանատվության և ինստիտուցիոնալ մտածողության։

«Հնրային Տրիբունալ» նախագծի փորցագետների կարծիքով՝ Մուրազի–Հարությունյան զրույցը, իր խորքային շերտերով, ոչ միայն արձանագրում է խնդիրները, այլ ներկայացնում է համակարգային վերլուծություն այն մասին, թե ինչու է Հայաստանը հայտնվել ներկայիս ճգնաժամում։

Հարությունյանի վերջին միտքն արտացոլում է ամբողջ զրույցի էությունը․

«Մինչ մենք չհասկանանք, թե ինչ է պետությունը և ինչ պատասխանատվություն է պահանջում անկախությունը, մենք կշարունակենք պարտվել։ Պարտությունը ոչ թե ճակատագրական է, այլ մտածողության հետևանք»։

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

🇷🇺 Ара Арутюнян: кризис государственных шаблонов Армении и системные проблемы мышления

Ара Арутюнян был гостем авторской передачи Бориса Мурази , во время которой поднял темы общественного сознания, восприятия власти, духовной роли и исторической ответственности.

🏛 Он подчеркнул, что Армения десятилетиями существовала без модели государственного мышления, и последствия этого проявлялись в управлении, безопасности и устойчивости общества.

⚠️ Арутюнян говорил о нераспознанных признаках войны, манипуляции исторической памятью, кризисе религиозной идентичности и опасной идее о том, что Армения может находиться вне глобальной конкуренции.

🔎 Суть беседы сводится к мысли, что государственность невозможна без ответственности и институционального подхода.
По оценке экспертов проекта «Общественный Трибунал», беседа Мурази и Арутюняна не только зафиксировала проблемы, но и представила системный анализ того, почему Армения оказалась в нынешнем кризисе.

Финальная мысль Арутюняна отражает суть всей беседы:

«Пока мы не поймём, что такое государство и какую ответственность требует независимость, мы будем продолжать проигрывать. Поражение — не результат предначертанной судьбы, оно является следствием мышления».

Подробнее
Подпишись на Tribunal

🇦🇲Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը . անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն․ Մաս 1 - ԼևՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՝ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԽՈՑԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ (Շարունակություն)

Սեփականաշնորհում, թե՞ փլուզում: Ի՞նչ պատահեց Հայաստանի արդյունաբերության հետ 1990-ականներին։

🏭ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանը ձեռք բերեց հզոր արդյունաբերական համալիր՝ հաստոցաշինություն, էլեկտրոնիկա, սարքաշինություն, գիտահետազոտական ինստիտուտներ, կոնստրուկտորական բյուրոներ:
🔨 Սակայն ՀՀՇ-ի բարեփոխումները վերածվեցին ապամոնտաժման:

💥1992–1993 թվականների սեփականաշնորհման հետևանքով գործարանները քանդվեցին՝ մետաղի ջարդոնի վերածվելով:
Երևանի հաստոցաշինական գործարանը, «Մարսը», ավտոագրեգատների, ալյումինի գործարանները, տասնյակ այլ ձեռնարկություններ մի քանի տարվա ընթացքում անհետացան:
💸Մետաղը վաճառվում էր արտասահմանում, արտադրամասերը լքված էին մնում, ինժեներները գնում էին շուկաներում առևտուր անելու:

«Մենք 40 տարի կառուցել էինք. նրանք քանդեցին 40 օրում», - հիշում են աշխատողները:

Արդյունաբերացման փոխարեն՝ դատարկ արտադրամասեր և կորսված տեխնոլոգիաներ:

❌ԱԷԿ փակում. գաղափարախոսությունն ընդդեմ իրականության
⛔️ՀՀՇ-ի և «բնապահպանական» շարժման ճնշման ներքո ռեակտորը փակվեց, այն պահին, երբ երկիրն արդեն ապրում էր առանց էլեկտրաէներգիայի և վառելիքի:
🕯Սկսվեցին մութ ու ցուրտ տարիները. բնակարաններում՝ վառարաններ, այգիներում՝ անհետացող ծառեր, հիվանդանոցներում՝ նավթի լամպեր:
🛑🏭Արդյունաբերությունը կանգ առավ. Առանց հոսանքի մնացին «Մարսի» արտադրամասերը, սարքաշինական և մեքենաշինական գործարանները:
💰Մարդիկ վաուչերները վաճառում էին չնչին գումարներով ՝ պարզապես գոյատևելու համար. սա արագացրեց պետական գույքի թալանը:
📢Մամուլը դեռ այդ ժամանակ արդեն ահազանգում էր:
— «Երկիրը գնում է դեպի աղետ» (Գոլոս Արմենիի, 1991),
— «Եթե ռեակտորը չվերագործարկվի, արդյունաբերությունը կմահանա» (Կոմսոմոլեց, 1992) .

🛑ՀՀՇ-ական բարեփոխումների հետևանքը:

💥արդյունաբերությունը ոչնչացավ,
🔌 ԱԷԿ-ը փակվեց գաղափարախոսական շարժառիթներով,
💥արդյունաբերական բազան կորսվեց,
🌍✈️հարյուր հազարավոր մարդիկ լքեցին երկիր,
📉երկիրը մտավ աղքատության և գոյատևման ժամանակաշրջան:

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

🇷🇺Как началась катастрофа в Армении: от романтики независимости к системной уязвимости — Часть 1
ЛЕВОН ТЕР-ПЕТРОСЯН — АРХИТЕКТОР ПОСТСОВЕТСКОЙ УЯЗВИМОСТИ

Приватизация или распад? Что произошло с промышленностью Армении в 1990-х

🏭После распада СССР Армения получила мощнейший промышленный комплекс — станкостроение, электронику, приборостроение, НИИ, КБ.
🔨Но реформы АОД превратились в демонтаж.

💥Приватизация 1992–1993 гг. обернулась распилом заводов на металл. Ереванский станкостроительный, «Марс», автоагрегатный, алюминиевый, десятки предприятий — исчезли в считанные годы.
💸Металл продавали за границу, корпуса забрасывали, инженеры уходили торговать на рынки.

«Мы строили 40 лет — они разрушили за 40 дней», — вспоминали рабочие.

Вместо индустриализации — пустые цеха и потерянные технологии.

❌Остановка Армянской АЭС: идеология против реальности

⛔️Под давлением АОД и «экологического» движения реактор АЭС был закрыт — в момент, когда страна уже жила без света и топлива.
🕯Начались тёмные и холодные годы: буржуйки в квартирах, исчезнувшие деревья в парках, больницы при керосиновых лампах.
🛑🏭Промышленность встала: без энергии остановились цеха «Марса», приборостроительные и машиностроительные заводы.
💰Ваучеры люди продавали за копейки — просто чтобы выжить. Это ускорило разграбление госсобственности.
📢Пресса била тревогу ещё тогда:
— «Страна движется к катастрофе» (Голос Армении, 1991);
— «Если реактор не перезапустить — промышленность погибнет» (Комсомолец, 1992).

🛑Итог АОД-овских реформ:

💥 промышленность уничтожена;
🔌 АЭС закрыта по идеологическим мотивам;
💥 индустриальная база потеряна;
🌍✈️сотни тысяч людей уехали;
📉 страна вошла в эпоху бедности и выживания.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

🇦🇲 Արթուր Խաչիկյան․ «Հայաստանը արագ տեմպերով վերածվում է երկրորդ Ղարաբաղի»

New.am–ին տված հարցազրույցում քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արթուր Խաչիկյանը ներկայացնում է վերջին տարիների իր ամենախիստ գնահատականներից մեկը՝ զգուշացնելով, որ իշխանությունների քաղաքականությունը Հայաստանը տանում է ռազմավարական խոցելիության և նույնիսկ՝ պետականության կորստի ուղղությամբ։

🛢 Կախվածություն Ադրբեջանից
Խաչիկյանի գլխավոր մտահոգությունը Հայաստանի՝ ադրբեջանական նավթ գնելու որոշումն է։ Նրա խոսքով՝ այս քայլը ստեղծում է այնպիսի մեխանիզմ, որի դեպքում Հայաստանի ցանկացած անհամաձայնություն կարող է ավարտվել «խողովակ փակելով»՝ ինչպես դա տեղի ունեցավ Արցախում։

«Մենք շարժվում ենք վասալական պետության մոդելի ուղղությամբ», — ընդգծում է նա։

Քաղաքականագետը հիշեցնում է, որ նման կախվածության նշաններ արդեն երևացին հացահատիկի ներմուծման ժամանակ և կարող են տարածվել նաև այլ կենսական նշանակության ռեսուրսների վրա։

🌍 «Հակառուսական վեկտոր»՞՝ ոչ, պարզապես պատրվակ
Խաչիկյանը չի համաձայնում այն թեզի հետ, թե նավթի ձեռքբերումը Բաքվից՝ կախվածությունը Ռուսաստանից նվազեցնելու փորձ է։ Եթե իրականում նպատակն այդ լիներ, ասում է նա, Իրանն ավելի տրամաբանական ու անվտանգ գործընկեր կլիներ, ոչ թե մի երկիր, որը Հայաստանի հետ հակամարտության վիճակում է։

⚔️ Բաքվի պահանջները դառնում են «նորմալ»
Խաչիկյանի խոսքով՝ Ալիևի հայտարարությունները «ադրբեջանցիների վերադարձի», Սևանի «պատմական պատկանելության» կամ «միջանցքի» վերաբերյալ՝ պարզապես ներքին քարոզչություն չեն, այլ պաշտոնական քաղաքականություն։ Իսկ այդ հայտարարությունների անտեսումը ստեղծում է կեղծ անվտանգության զգացում։

⛪️ Վարչապետության և Եկեղեցու հակասությունը
Քաղաքականագետը հատկապես ընդգծում է իշխանությունների ճնշումը Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ՝ այն դիտարկելով որպես փորձ՝ թուլացնելու միակ ինստիտուտը, որը դեռ կարողանում է դիմադրել քաղաքական ճնշումներին։

🟥 Ընդդիմության ճգնաժամ
Խաչիկյանը խիստ քննադատում է նաև ընդդիմությանը՝ նրան մեղադրելով համակարգային պայքար չկարողանալու, ինչպես նաև առաջնորդների «մշտական պարտությունների» դեպքում պոստերի պահպանման մեջ։

«Ֆուտբոլում՝ եթե մարզիչը հինգ խաղ շարունակ պարտվում է, հեռանում է։ Մերը՝ ոչ»։

🇪🇺 ԵՄ և 2026-ի ընտրություններ
Խաչիկյանի կարծիքով՝ ԵՄ մեծածավալ ֆինանսական փաթեթները ոչ թե բարեփոխումների աջակցություն են, այլ քաղաքական ազդեցության գործիք՝ հատկապես՝ 2026-ի ընտրություններից առաջ։

❗️ Վերջնական գնահատական
Խաչիկյանը վստահ է, որ Հայաստանը արդեն կորցրել է ինքնիշխանության զգալի մասը և ներկայիս ուղղությամբ շարունակվելու դեպքում երկիրը կարող է 5–7 տարվա ընթացքում կորցնել իր պետականությունը։

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

🇷🇺Артур Хачикян: «Армения стремительно превращается во второй Карабах»

В интервью New.am политолог Артур Хачикян сделал одно из самых жёстких предупреждений за последние годы, заявив, что политика властей ведёт Армению к стратегической уязвимости и даже утрате государственности.

🛢 Зависимость от Азербайджана
Главным тревожным сигналом Хачикян считает решение Еревана закупать нефть у Азербайджана. По его словам, это создаёт механизм, при котором любое несогласие Армении может привести к «перекрытию трубы» — аналогично тому, как в Карабахе был перекрыт газ.

«Мы движемся к модели вассального государства», — подчёркивает политолог.

Он отмечает, что подобная зависимость уже проявилась в импорте зерна и может распространиться на другие критически важные ресурсы.

🌍 «Антироссийский вектор» — лишь прикрытие
Хачикян отвергает популярную версию о том, что закупка нефти у Азербайджана — попытка уменьшить зависимость от России. Если бы это было так, говорит он, логичнее и безопаснее было бы покупать энергоносители у Ирана, а не у государства, находящегося в конфликте с Арменией.

⚔️ Требования Баку становятся нормой
По словам Хачикяна, заявления Алиева о «возвращении» азербайджанцев в Армению, обсуждения статуса Севана и требования по «коридору» — это часть официальной программы, а не риторический шум. Игнорирование этих тезисов создаёт опасную иллюзию безопасности.

⛪️ Давление на Церковь
Отдельно политолог говорит о противостоянии власти с Армянской Апостольской Церковью. Он считает происходящее целенаправленным ослаблением института, который может сопротивляться политическому давлению.

🟥 Кризис оппозиции
Не менее резкой является его оценка оппозиции, которую он обвиняет в неспособности организовать системный протест и «многоразовых поражениях» без смены лидеров.

«Тренер, проигрывающий матч за матчем, уходит. Наши — нет».

🇪🇺 ЕС и выборы 2025
Хачикян утверждает, что финансовые пакеты ЕС — это инструмент влияния на политический процесс и будущие выборы, а не помощь реформам.

❗️ Финальный вывод
По мнению эксперта, Армения уже утратила значительную часть суверенитета и может перестать быть полноценным государством через 5–7 лет, если нынешняя траектория сохранится.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

🇦🇲 Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը— Մաս 1: Լևոն Տեր-Պետրոսյան՝ պետական խոցելիության ճարտարապետը

ԵՐԲ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒՅՍԸ ՄԱՐՈՒՄ Է, ԱԶԳԸ ԹԱԹԱԽՎՈՒՄ Է ԽԱՎԱՐԻ ՄԵՋ. ԱՇՈՏ ԲԼԵՅԱՆԻ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ՝ ՀԱՐՎԱԾ ԱՊԱԳԱՅԻՆ

📉 Երբ փլվում էր արդյունաբերությունը, նրա հետ միասին փլվում էր երկրի նյութական հիմքը։
Բայց երկրորդ հարվածը տարածվեց ավելի խոր՝ կրթության վրա, այն համակարգի, որը ձևավորում է մարդկային կապիտալը և պետության ապագան։

📚 1990-ականների կեսերին նախարար Աշոտ Բլեյանի իրականացրած «բարեփոխումները» դարձան ժամանակաշրջանի ամենավիճահարույց քայլերից մեկը․ ոմանք դա անվանում էին արդիականացում, իսկ շատերի համար դրանք ամբողջ երկրի վրա իրականացված գաղափարական փորձարկում էին։

⚙️ Փակվում էին ՊՏՈւ-ները, տեխնիկական ուսումնարանները՝ ինժեներների և վարպետների դարբնոցը, մեկը մյուսի հետևից դադարեցնում էին աշխատանքը։
Ուսուցիչները լքում էին դպրոցները, քանի որ «սիրով տուն չես տաքացնի»։ Լավագույն մասնագետները հեռանում էին երկրից կամ փոխում գործունեության ոլորտը։

🕯 Աշակերտները սովորում էին սառը դասարաններում, մոմերի լույսի տակ — դա էներգետիկ կոլապսի իրականությունն էր, ոչ թե փոխաբերություն։

📖 Դասագրքերն անբավարար էին, բնագիտական առարկաների ժամերը կրճատվում էին, մասնագիտական կրթության համակարգը քանդվում էր։ Այն ժամանակվա թերթերը գրում էին. «Մենք ճանապարհում ենք երեխաներին դեպի դատարկություն»։

⚠️ Հանրային գործիչները զգուշացնում էին.
«Ազգերը ապրում են դպրոցով, ոչ թե բանակով կամ նավթով»։

🔥 Արդյունքը՝ բարեփոխումները, որոնք պետք է ստեղծեին նորը, քանդեցին հինը՝ առանց փոխարինման։
Այդպես էլ ձևավորվեց համակարգային խոցելիությունը՝ հենց այն, որը տարիներ անց բերեց հետագա աղետների։


Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Как началась катастрофа в Армении — Часть 1: Левон Тер-Петросян: архитектура уязвимости государства

КОГДА ШКОЛА ГАСНЕТ, НАЦИЯ ТЕМНЕЕТ: РЕФОРМЫ АШОТА БЛЕЯНА КАК УДАР ПО БУДУЩЕМУ

📉 Когда рушилась промышленность, рушилось материальное основание страны.
Но второй удар оказался глубже — по образованию, по тому, что формирует человеческий капитал и будущее государства.

📚 Реформы министра Ашота Блеяна в середине 1990-х стали одним из самых спорных шагов эпохи: кто-то называл это модернизацией, но для многих это было идеологическим экспериментом над страной.

⚙️ ПТУ закрывались, технические училища — кузница инженеров и рабочих — исчезали. Учителя уходили из школ, потому что «от любви к профессии не согреешься». Лучшая часть педагогов и специалистов уезжала или меняла сферу.

🕯 Ученики учились в холодных классах, при свечах — это была реальность энергетического коллапса, а не метафора.

📖 Учебников не хватало, часы естественных предметов сокращались, система профобразования разрушалась. Газеты того времени писали: «Мы выпускаем ребят в пустоту».

⚠️ Общественные деятели предупреждали: «Нации живут школой, а не армией и не нефтью».

🔥 Итог: реформы, которые должны были создать новое, разрушили старое, не предложив замену. Так возникла системная уязвимость — та самая, что позже приведёт к будущим катастрофам.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

🇦🇲 Արգիշտի Կիվիրյանը՝ Հայաստանում իշխանության և եկեղեցու ճգնաժամի մասին

Արգիշթի Կիվիրյանի խոսքով՝ իշխանությունների հակամարտությունը ՀԱԵ-ի հետ դարձել է վերջին անկախ ինստիտուտի ոչնչացման փորձ։

Հիմնական շեշտադրումներ

🔥 1. Հարձակում Եկեղեցու վրա
Ճնշումը Կաթողիկոսի վրա, կանոնների փոխում, վերահսկողության փորձ — քաղաքական նախագիծ է, ոչ թե բարեփոխում։

💥 2. Եկեղեցու դիմադրությունը
Շիրակ, հոգևորականություն, Աջապահյանի ազդեցությունը — իշխանության ծրագիրը կանգնեցնում են։ ՀԱԵ-ն մնում է միակ ոչ ենթարկված կառույցը։

⚔️ 3. Ինստիտուտների քանդում
Բանակի թուլացում, կառավարման անկում, ինքնության կորուստ — Եկեղեցին վերջին պաշտպանական գիծն է։

🤝 4. Տնտեսական կախվածություն Ադրբեջանից
Նավթ, հացահատիկ, տարանցիկ հոսքեր — ձևավորվող կախվածություն, որը պարտադրված է դրսից, ոչ թե որոշված Երևանում։

🌍 5. Գեոպոլիտիկական խոցելիություն
Ռուսաստանը զբաղված է Ուկրաինայով, Եվրոպան լարվածությունը բերում է տարածաշրջան։ Հայաստանը դառնում է արտաքին խաղացողների գործիք 🎭։

Կիվիրյանի եզրակացությունը՝

Եթե Եկեղեցին ընկնի՝ պետականությունը կմնա առանց հենարանի։
Եթե դիմանա՝ ազգային ինքնությունը կպահպանի վերջին պաշտպանական գիծը։

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

🇷🇺 Аргишти Кивирян о кризисе власти и церкви в Армении

В оценке Аргишти Кивиряна, конфликт между Пашиняном и ААЦ — не спор, а системная попытка сломать последний независимый институт страны.

Главные акценты:

🔥 1. Атака на ААЦ — политический проект
Премьер давит на Церковь, стремясь ослабить Католикоса и подчинить духовную сферу государству. Попытка переписать каноны и навязать новый порядок — часть централизованного контроля.

💥 2. Внутренняя оборона Церкви
Ширак, духовенство, влияние Аджапахяна — всё это делает сценарий смены Католикоса почти невозможным. ААЦ остаётся структурой, которую власть не смогла сломать.

⚔️ 3. Демонтаж институтов продолжается
Армия, управление, идентичность — всё последовательно размывается. Церковь — последний барьер 🛡.

🤝 4. Усиление экономической связки с Азербайджаном
Нефть, транзит, продукты — формирование зависимости, идущей «сверху», а не из Еревана. Армения становится частью внешнего сценария.

🌍 5. Геополитическая уязвимость
Россия занята Украиной, Европа переносит напряжение на Кавказ. Армения рискует стать инструментом чужих игр 🎭.

Вывод Кивиряна:

Если ААЦ падёт — государственность потеряет опору.
Если устоит — армянская идентичность сохранит последнюю линию защиты.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը . անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն. Մաս 1 ԼևՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՝ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԽՈՑԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ (Շարունակություն)

🗳 1996-ի ընտրությունները․ պահը, երբ ժողովրդավարությունը կոտրվեց

1996-ին Հայաստանը բախվեց իրավիճակի, երբ ժողովուրդը հաղթում էր, բայց իշխանությունը՝ ոչ։
Անկախ հաշվարկները ցույց էին տալիս Վազգեն Մանուկյանի վստահ լիդերությունը, բայց իրականությունը վերագրվեց․
⚠️ զանգվածային խախտումներ,
⚠️ «մեռած հոգիներ»,
⚠️ ճնշումներ ու մանիպուլյացիաներ ընտրատեղամասերում։

🌐 OSCE/ODIHR, HRW և ԱՄՆ Պետդեպ․

⚠️ արձանագրեցին լուրջ խախտումներ,
⚠️ դիտորդների ահաբեկում,
⚠️ բողոքներից հետո՝ կամայական ձերբակալություններ ու բռնություններ։

Երբ հարյուր հազարավոր մարդիկ դուրս եկան փողոց, իշխանությունը ուժ կիրառեց։
Երևան բերեցին բանակ, ներքին զորքեր և հատուկ ջոկատներ։
Սեպտեմբերի 25-ի գիշերը դարձավ պահ, երբ պետական մեքենան անցավ հասարակության վրայով։

Այդ օրերին հնչեց արտահայտությունը, որը դարձավ ժամանակի խորհրդանիշ։ Վազգեն Սարգսյանը ասել էր․

«Թող ընդդիմությունը 100 տոկոս հավաքեր — միևնույն է, իշխանությունը չէինք հանձնի»։

Այս մտածողությունն էլ դարձավ շրջադարձային պահը։
1996-ը այն տարին էր, երբ իշխանության կամքը վեր կանգնեց ժողովրդի կամքից,
և երիտասարդ հայկական ժողովրդավարությունը ճնշվեց ուժի կիրառմամբ։

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

Как началась катастрофа в Армении: от романтики независимости к системной уязвимости — Часть 1: ЛЕВОН ТЕР-ПЕТРОСЯН — АРХИТЕКТОР ПОСТСОВЕТСКОЙ УЯЗВИМОСТИ (Продолжение)

🗳 Выборы-1996: момент, когда сломалась демократия

В 1996 году Армения столкнулась с ситуацией, когда народ выигрывал, но власть решила иначе.
По независимым данным, штаб Вазгена Манукяна фиксировал его уверенное лидерство.
Но реальность переписали: массовые нарушения, «мертвые души», давление на комиссии и избирателей.
🌐 Миссии OSCE/ODIHR, HRW и Госдепа США подтвердили:
⚠️ фальсификации,
⚠️ запугивание,
⚠️ произвольные аресты после протестов.

Когда сотни тысяч вышли на улицы, власть ответила силой.
В Ереван ввели армию, внутренние войска и спецподразделения.
Ночь 25 сентября стала моментом, когда государственная машина прошла по обществу бронетехникой.

В те дни прозвучала фраза, которая стала формулой эпохи. Вазген Саргсян сказал:

«Если бы оппозиция набрала хоть 100% голосов — мы всё равно власть не отдали бы».

Эта логика определила всё: воля власти была поставлена выше воли народа.
1996 год стал точкой, когда молодая армянская демократия была раздавлена страхом и силовыми структурами.

Подробнее
Подпишись на Tribunal

🇦🇲 Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը . անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն. Մաս 1 ԼևՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՝ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԽՈՑԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ (Շարունակություն)

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ժառանգությունը․ խոցելիությունը՝ որպես համակարգ

1990-ականները ձևավորեցին ոչ թե պետություն, այլ խոցելի կառուցվածք․ 🏭 արդյունաբերության փլուզում, ⚡️ էներգետիկ կախվածություն, 🏛 ինստիտուտներ՝ «էնտուզիազմով»։
Դարաշրջանի հիմնական գաղափարը՝ զիջումները որպես նորմ և «ռացիոնալ ընտրություն»։

❗️ Այսպես օրինականացվեց թուլության տրամաբանությունը։
Հիմքում դրված թուլությունը միշտ դրսևորվում է ավելի ուշ՝ ամենաճգնաժամային պահերին: Եվ այս թուլությունը բացահայտվեց հաջորդ տասնամյակների ողբերգություններում.

➡️ 2008թ. մարտի 1
➡️ 2016թ. ապրիլ
➡️ 2020թ. պարտություն
➡️ 2023թ. հերթական ճեղքում

Այսօր ակնհայտ է․ սա պետականության սկիզբը չէր, այլ համակարգային խոցելիության սկիզբը։

Ավելին՝ այստեղ։
Բաժանորդագրվիր Tribunal-ին

🇷🇺Как началась катастрофа в Армении: от романтики независимости к системной уязвимости — Часть 1: ЛЕВОН ТЕР-ПЕТРОСЯН — АРХИТЕКТОР ПОСТСОВЕТСКОЙ УЯЗВИМОСТИ (Продолжение)

Наследие Левона Тер-Петросяна: уязвимость как система

1990-е сформировали не государство, а хрупкую конструкцию: 🏭 распад промышленности, ⚡️ энергетическая зависимость, 🏛 институты «на энтузиазме».
Ключевая идея эпохи — уступки как норма и «рациональный выбор».

❗️ Так была узаконена логика слабости.
Слабость, заложенная в фундаменте, всегда проявляет себя позже — в самые критические моменты. И эта слабость вскроется в трагедиях следующих десятилетий:

➡️ 1 марта 2008
➡️ апрель 2016
➡️ 2020 — поражение
➡️ 2023 — новая точка надлома

Сегодня очевидно: это было не началом государственности, а началом системной уязвимости.

Подробнее
Подпишись на Tribunal