Әлеуметтік маңызды азық-түлік тауарларының тізімін 19-дан 33 атауға дейін ұлғайту және оның ШОБ-қа теріс әсері туралы

«Ақ жол» фракциясының
депутаттық сауалы
Сауда және интеграция министрі
А.А. Шаққалиевке

Автор - Мәжіліс депутаты Олжас Нұралдинов

«Ақ жол» демпартиясына шағын бөлшек сауда кәсібінің өкілдері – үй жанындағы дүкендердің иелері жүгінуде.
Кәсіпкерлердің айтуынша, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдерінің тізімін 19-дан 33 атауға дейін жоспарланған кеңейтілуі бағаны реттеудің қолданыстағы механизмінің сақталған жағдайында үй жанындағы дүкендердің өз жұмысын тоқтатып, банкроттыққа ұшырау және сауда нысандарының жабылу қаупін тудырады.
Үй жанындағы дүкендердің экономикалық моделі әкімшілік реттеуге принципті түрде осал келеді. Салалық деректерге сәйкес, мұндай дүкендердің орташа пайда маржасы 2–8% құрайды, бұл жалдау ақысы, жалақы, логистика және коммуналдық қызметтер сияқты базалық шығындарды жабуға ғана мүмкіндік береді.
Оған қоса, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдерінің ұсынылған кеңейтілген тізіміндегі 14 тауар ерекше сақтау шарттары мен минималды сақтау мерзімі бар тез бұзылатын өнімдер болып табылады, оның ішінде көкөністер мен жемістер бар, бұл сөзсіз есептен шығару мен қосымша шығындардың артуына әкеледі.
Үй жанындағы дүкендердің айтарлықтай бөлігі жалға алынған орындарда жұмыс істейді, ал коммуналдық төлемдер соңғы жылдары 40-50%-ға өсті. Барлық міндетті шығындарды ескере отырып, ең жоғары сауда үстемеақысы 10-15% және айналымнан төленетін салықты (4%-ға дейін) қоса есептесе, нақты маржасы теріс болып шығады, яғни, олар шығынға батып жұмыс істеуде. Нәтижесінде, үй жанындағы дүкендер тұрақты бизнес ретінде емес, отбасын жұмыспен қамту үшін мәжбүрлі түрде жұмыс істеп, көбінесе тек минималды күнкөріс көзін қамтамасыз етеді.
Әрине, біз қазіргі жағдайда халық үшін азық-түлік өнімдерінің қолжетімділігін қамтамасыз ету және бағаның өсуін тежеу қажеттілігін түсінеміз. Дегенмен, бұл жағдайда мемлекеттік саясат азаматтарды қолдаумен қатар, бағаны төмен ұстап тұруға жауапты шағын және микробизнесті де қолдайтындай етіп құрылуы керек.
Негізінен ірі бөлшек сауда желілеріне бағытталған ӘКК мен өндірушілердің қазіргі жұмыс моделі бойынша, үй жанындағы дүкендер арзан сатып алу және тікелей жеткізу жүйесінен іс жүзінде алынып тасталған. Дегенмен, олар әлі де сол әкімшілік баға шектеулеріне бағынады, бұл оларды жүзеге асыруды экономикалық тұрғыдан мүмкін емес етеді.
Әлеуметтік әсерді де ескеру қажет. Үй жанындағы дүкендер әдетте отбасылық кәсіп болып табылады. Мұндай әрбір дүкен орта есеппен үш-бес адамды жұмыспен қамтиды. Үй жанындағы дүкендердің жаппай жабылуы мыңдаған жұмыс орындарының жоғалуына, азық-түлік тауарлары қол жетімділігінің төмендеуіне және әлеуметтік шиеленістің артуына әкеледі.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, азық-түлік қауіпсіздігі және халықты әлеуметтік қолдау шағын бөлшек сауда кәсіпкерлігіне әкімшілік бағаны реттеуді артып қою арқылы емес, адресті құралдар, тұрақтандырылған сатып алулар және өндірушілер мен логистиканы қолдау арқылы шешіледі.
Президенттің шағын және орта бизнестің жұмыспен қамтуды және аймақтардың тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету факторы ретіндегі маңыздылығын, сондай-ақ әкімшілік кедергілер мен әкімшілік ауыртпалықты азайту қажеттілігін бірнеше рет атап өткен ұстанымын ескере отырып, «Ақ жол» демократиялық партиясы мыналарды сұрайды:

1. Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлардың кеңейтілген тізбесі (33 атау) тек ірі бөлшек сауда субъектілеріне ғана қолданылатынын белгілеу.
2. Үй жанындағы дүкендер үшін сауда үстемеақыларын (19 атау) әкімшілік реттеуді бұрынғы режимде қалдыру.
3. Егер реттеу сақталса, үй жанындағы дүкендерге әлеуметтік маңызды тауарларды ӘКК арқылы қолжетімді бағамен сатып алуға, соның ішінде орталықтандырылған жеткізуге және отандық өндірушілермен делдалсыз тікелей жұмыс істеуге қол жеткізуді қамтамасыз ету.

Құрметпен,
«Ақ жол» фракциясының депутаттары
О. Нуралдинов,
А. Перуашев,
Д. Еспаева,
К. Иса,
Е. Барлыбаев,
С. Ерубаев.

Халықаралық күрделі дауларға мемлекеттік органдарымыз дайын емес! - “Ақ жол”

ҚР Премьер-Министрі
О. А. Бектеновке
«Ақ жол” фракциясының депутаттық сауал

Автор - Мәжіліс депутаты Қазыбек Иса


Отыз жылдан астам Қазақ мұнайын - қара алтынымызды қалауынша игеріп жатқан шетелдік компаниялармен есеп айырысу қалай болуда! Осы маңызы зор мәселені нақты ретке келтіру қажет деп білеміз.

Шетелдіктермен стратегиялық кен орындары жайлы 90-шы жылдары жасалған Өнімді бөлу Келісімдері (ӨБК) қашанда елдің емес, тек инвестордың мүддесі мен пайдасын ғана қорғайтын келісім. Сондықтан, Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылы: «Өнімді бөлу туралы бұрынғы келісімдер 30 жыл бұрын мүлдем басқа жағдайларда жасалған және ұзарту кезінде оларға өзгерістер енгізу қажет» деп мәлімдеп, Үкіметке тиісті шараларды қабылдауды тапсырды. Ел экономикасы үшін ерекше маңызы зор осы мәселе әлі шешілмей келеді...
«Ақ жол» Демократиялық партиясы, өнімді бөлу тетігінің әділетсіздігі туралы мәселені Парламентте бірнеше рет көтерді.

1.2023 жылы көктемде Қазақстан билігі шетелдік компанияларды тендер тәртібін бұзды, мердігер міндеттемесін толық орындамады деп айыптап, серіктестерінің Қашаған бойынша 13 млрд, Қарашығанақ бойынша 3,5 млрд доллар шығынды ұстап қалғанына наразылық жасап, қайтаруды талап етті. (Bloomberg).
Қазақстан NCOC (Қашаған жобасының операторлары консорциумы) мен Karachaganak Petroleum Operating BV компанияларын халықаралық арбитражға берді.
Мемлекет айыптаған негізгі тұстар:
1.Компаниялар тендер мен өнімді бөлу туралы келісімнің шарттарын бұзды;
2.Қашаған бойынша мердігер міндеттемелерін толық орындаған жоқ;
3.Осыдан Қазақстан шығындарға ұшырады және уақтылы жобаны жүзеге асыра алмады.
Осы инвесторлар пайдаланып кеткен 16,5 млрд доллардың жағдайы не болды? Бұл 8,6 триллион теңге!
2.Айыптар тек тендер мен міндеттемені орындау мәселесіне ғана қатысты емес. Оған қоса Қазақстан 2023 жылы наурыз айында Қашаған жобасынан экологиялық талаптар бұзылды деп North Caspian Operating Company N.V. 2,3 трлн теңге - $5,1 млрд доллар (сол кездегі бағам бойынша) мөлшерінде экологиялық айыппұл төлеу туралы талап қойды.
Атап айтқанда, мәселе, сірке қышқылын сақтау нормаларының бұзылуында болып отыр: рұқсат етілген 773 мың тоннаның орнына, 2,5 есе көп — 1,7 млн тонна орналастырылған және т.б.
Кейінірек, бұл айыппұл, шамамен 150 млрд. АҚШ доллары көлемінде (Bloomberg) өтемақы туралы жиынтық талаптарға дейін кеңейтілгені хабарланды.
3. Алайда, екі жылдық сот процестерінің қорытындысы бойынша даудан ұтылып, осы уақытқа дейін бұл айыппұл өндірілген жоқ.
Бұл ретте, сарапшылардың бағалауы бойынша, теңгенің 2023 және 2025 жылдар арасындағы долларға шаққандағы бағамдық айырмасының нәтижесінде, теңгемен есептелген айыппұл сомасы шамамен 1 млрд. долларға қысқарған.
Басқаша айтқанда, істің екі жыл бойы созылып кетуі, қалай болғанда да, валюта бағамының құбылуына байланысты, теңгемен есептелген Қазақстан талаптарының долларлық мәнде орасан зор сомаға қысқаруына әкеп соқты.
Мұндай жағдай, әрине, шетелдік компаниялар үшін тиімді, бірақ Қазақстан үшін зиянды. Сонда біз істі екі жыл созып жүріп, басқаларын айтпағанда, тек 5,1 млрд доллардан тағы 1 млрд долларға жуық жоғалттық.
Яғни, осы уақыт ішінде консорциум миллиардтаған қаржылық пайда көрді, ал Қазақстан бюджеті миллиардтаған шығынға батты.
4.Отыз жылдан бері сол кездегі билік пен инвесторлардың Өнім табысын бөлудің құпия келісім-шарттары кесірінен халыққа мұнай мұхитынан тамшы ғана тиіп отырғаны аздай, енді енді мемлекетке шетелдік компаниялар өтеуден бас тартып отырған орасан зор экологиялық зиян да келтіруде.
5. Тіпті триллиондаған теңгемен есептелген экологиялық айыппұлдар, сондай-ақ шетелдік консорциумдардың тендерлік рәсімдерді бұзғаны және мердігерлік міндеттемелерді орындамағаны үшін айыппұлдардың әлі күнге өндірілмегенін қалай түсінуге болады?
Неліктен мемлекеттік органдар өз талаптарын дәлелдей алмады?
Халықаралық арбитражда Қазақстанның ұтылуының себебі неде?

6. Бұндай жағдай ұлттық мүдделерге тікелей зиян келтіріп қана қоймай, мемлекеттік органдардың осындай деңгейдегі күрделі дауларға дайын еместігін де көрсетіп отыр.

Жалпы шетелдік компаниялар заңсыз иеленіп отырған 16,5 млрд доллар - 8,6 триллион тг, айыпақыдан ала алмай отырған 5,1 млрд доллар - 2,3 трлн тг, бәрі 11 триллион теңге - біздің елдің бір жылдық бюджет кірісінің жартысынан асып кететін алапат қаржы ғой?!.
«Ақ жол» демократиялық партиясы мұндай ахуалмен келісуге болмайды және осы бағыттағы жұмысты күшейту қажет деп санайды.
7.Біріншіден, мұндай айыппұлдарды теңгемен белгілеу – біздің мемлекет үшін зиянды, ал шетелдік компаниялар үшін тиімді тәжірибе болып отыр. Мұнай экспорттаушылардың табысы доллармен есептеліп, ал айыппұлдарды теңгемен белгілеу даулардың қаралуы барысында олардың құнсыздануына әкеп соғады.
Екіншіден, шетелдік корпорациялар ішкі нарыққа мұнай жеткізбейді, жанар-жағармай бағасын тежеуге ықпал етпейді, бірақ сонымен қатар, ұлттық байлығымыздан шамадан тыс пайда көруде.
Үшіншіден, мемлекеттік органдардың талап-арыздарды ұзақ уақыт дайындауы және сот талқылауларының созылуы да, шетелдік корпорациялардың мүддесіне жұмыс істеп, тіпті арбитражда жеңіске жеткен жағдайда да, талаптар сомасының төмендеуіне әкеледі.

Бұл ретте мынаны ескерген жөн:
1. Экология – мемлекеттің егемен құқығы болып табылады (police powers доктринасы);
2. Экологиялық залал, жалғасып жатқан құқық бұзушылық сипат алған;
3. Күкіртті сақтау көлемі объективті түрде асырылған;
4. Өнімді бөлу туралы келісімдер, инвесторларды экологиялық заңнаманы сақтаудан босатпайды.

Осындай салмақты дәлелдер бола тұра, халықаралық соттан ұтылу - біздің өкілдеріміздің кәсіби дайындық деңгейіне қатысты сұрақтар туындатады.

«Ақ жол» фракциясы аталған бұзушылықтарға жол берген шетелдік инвесторларды жауапқа тарту жөніндегі Үкіметтің іс-қимылын қолдайды.

«Ақ жол» партиясы Ұлттық мүддені қорғау үшін Үкіметтен шұғыл және нақты шаралар қабылдауды талап етеді:

1. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, жер қойнауын пайдаланушы –экспорттаушыларға арналған ірі айыппұлдарды, олардың табысын алатын валютада есептеуді міндеттеу;
2. Шетелдік корпорациялар соттық және бюрократиялық созбалаңдық арқылы девальвациядан пайда көретін тәжірибеге нүкте қою;
3. Аталған даулардың халықаралық арбитражда ұтылу себептеріне талдау жасау. Дұрыс дайындық пен ұлттық экономикалық мүдделерді қорғау бойынша ары қарайғы әрекеттерге қорытынды жасау.

Құрметпен,
«Ақ жол» фракциясының депутаттары:

Қазыбек Иса,
Азат Перуашев,
Дания Еспаева,
Ерлан Барлыбаев,
Серік Ерубаев,
Олжас Нұралдынов

Демпартия «Ак жол» требует начислять экологические штрафы с экспортеров нефти в валюте

Депутатский запрос фракции «Ак жол» Премьер-Министру РК О.Бектенову

Озвучил депутат Мажилиса Казыбек Иса


Необходимо наведение порядка в расчетах с иностранными компаниями, которые более тридцати лет осваивают казахстанскую нефть — наше «черное золото».
 
Соглашения о разделе продукции (СРП), заключенные в 1990-е годы по стратегическим месторождениям с иностранными инвесторами, изначально были ориентированы не на интересы страны, а на интересы и прибыль инвесторов. Именно поэтому в 2022 году Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев заявил:
«Прежние соглашения о разделе продукции заключались 30 лет назад в совершенно иных условиях, и при продлении в них необходимо внести изменения», поручив Правительству принять соответствующие меры.
 
О несправедливости механизма раздела продукции Демпартия «Ақ жол» неоднократно поднимала вопрос в Парламенте.
 
1. Весной 2023 года власти Казахстана, обвинив иностранные компании в нарушении тендерных процедур и неполном исполнении подрядных обязательств, выразили протест против удержания партнерами убытков в размере 13 млрд долларов по Кашагану и 3,5 млрд долларов по Карачаганаку и потребовали их возврата (Bloomberg).

Казахстан подал международные арбитражные иски против консорциума NCOC (оператора проекта Кашаган) и компании Karachaganak Petroleum Operating BV.
 
Основные претензии государства заключались в следующем:
компании нарушили условия тендеров и соглашений о разделе продукции;

по проекту Кашаган подрядные обязательства не были выполнены в полном объеме;

в результате Казахстан понес убытки и не смог своевременно реализовать проект.
 
2. Штрафные санкции касаются не только тендеров и обязательств. В марте 2023 года Казахстан предъявил компании North Caspian Operating Company N.V. требование об уплате экологического штрафа по проекту Кашаган в размере 2,3 трлн тенге — 5,1 млрд долларов США (по курсу того времени) за нарушение экологических требований.
Речь идет, в частности, о нарушении норм хранения серы: вместо допустимых 773 тыс. тонн было размещено в 2,5 раза больше — 1,7 млн тонн и т. д.
Позднее сообщалось, что данный штраф был расширен до совокупных требований о возмещении ущерба в размере около 150 млрд долларов США (Bloomberg).
 
3. Однако по итогам двухлетних судебных разбирательств, спор был проигран, и данный штраф до настоящего времени так и не был взыскан.
При этом, по оценкам экспертов, в результате курсовой разницы тенге к доллару между 2023 и 2025 годами, сумма штрафа, начисленная в тенге, сократилась примерно на 1 млрд долларов.

Иными словами, затягивание дела в течение двух лет, в любом случае привело к сокращению претензий Казахстана (начисленных в тенге), из-за колебаний курса, на огромную сумму в долларах.
Такое положение конечно выгодно иностранным компаниям, но ущербно для Казахстана.
 
4. Мало того, что на протяжении тридцати лет из-за засекреченных соглашений о разделе доходов от продукции, заключенных тогдашними властями с инвесторами, народу доставалась лишь капля из нефтяного океана, теперь государству наносится ещё и огромный экологический ущерб, который иностранные компании не желают возмещать.

5. Как получилось, что даже начисленные в триллионах тенге экологические штрафы, а также штрафы за нарушение тендерных процедур и неисполнение подрядных обязательств иностранными консорциумами так и не были взысканы?
Почему госорганы не смогли доказать свои требования, в чём причина проигрыша в международном арбитраже?
 
6. Данная ситуация не только наносит прямой ущерб национальным интересам, но и демонстрирует неподготовленность государственных органов к серьезным спорам на таком уровне. Демпартия «Ақ жол» считает, что с таким положением дел нельзя мириться, нужно усилить работу в данном направлении.
 
Во-первых, установление подобных штрафов в тенге — это практика, выгодная иностранным компаниям, но не нашему государству. Доходы экспортеров нефти исчисляются в долларах, а назначение штрафов в тенге приводит к их девальвации за время споров.
 

Во-вторых, иностранные корпорации не поставляют нефть на внутренний рынок, не влияют на сдерживание цен на ГСМ , но при этом извлекают чрезмерную прибыль из нашего национального богатства.
 
В-третьих, длительная подготовка претензий государственными органами и затягивание разбирательств также работает в интересах иностранных корпораций, приводя к снижению претензий даже в случае победы в арбитраже.

Нужно учитывать, что:
1. Экология — это суверенное право государства (доктрина police powers);
2. экологический ущерб носит характер продолжающегося правонарушения;
3. объем хранения серы объективно превышен;
4. соглашения о разделе продукции не освобождают инвесторов от соблюдения экологического законодательства.
 
Проигрыш дела при наличии столь весомых аргументов вызывает вопросы к подготовленности наших представителей.

Фракция «Ақ жол» поддерживает действия Правительства по привлечению к ответственности иностранных инвесторов, допустивших указанные нарушения.
 
В этой связи партия «Ақ жол» требует:
 
1. Законодательно обязать исчислять крупные штрафы для недропользователей-экспортеров в валюте, в которой они получают доход.

2. Поставить точку в практике, при которой иностранные корпорации извлекают выгоду из девальвации за счет судебной и бюрократической волокиты.

3. Провести анализ причин проигрыша указанных споров в международном арбитраже, сделать выводы о надлежащей подготовке и продолжении борьбы на национальные экономические интересы.
 
С уважением,
депутаты фракции «Ақ жол»:
 
Казыбек Иса,
АзатПеруашев,
Дания Еспаева,
ЕрланБарлыбаев,
СерикЕрубаев,
ОлжасНуралдинов

Насчёт арбитража по Кашагану и Карачаганаку - хорошая подсказка, рахмет! Свяжемся с ТОО “PSA” - представителем Правительства по работе с нефтяными консорциумами

В нынешнем месяце исполнилось два года с момента смены акционера Карагандинского металлургического комбината.

Кармет - гордость казахстанской металлургии - прожил достаточно яркую историю, отметившись и массовыми беспорядками в ходе строительства в 1959 г., и промышленными достижениями, и выдвижением своих работников на высокие посты - взять хотя бы первого президента Казахстана. А в 1991 г. директор завода Олег Сосковец стал министром металлургии СССР.

В 90-е завод начало "колбасить". В 1992 г. был убит его директор. В 1995 г. правительство приняло решение передать Кармет в управление, что повлекло ряд громких скандалов, пока в конце того же года новым инвестором не стал британско-индийский бизнесмен (в будущем-миллиардер) Лакшми Миттал, который затем также приобрел 15 шахт Карагандинского угольного разреза, а также местную энергосистему.

В составе корпорации "Испат" (затем "АрселорМиттал") КМК проработал 18 лет, в ходе которых производство было стабилизировано, однако уровень модернизации оставался низким. Дошло до того, что при аварии - разрушении одной из труб - менеджмент назвал виновными строителей 50-х годов. Количество шахт сократилось почти вдвое, далее последовал ряд аварий на производстве, повлекших человеческие жертвы.

В конце 2023 г. по поручению главы государства было принято сменить собственника. В качестве нового инвестора выступил руководитель машиностроительного холдинга "Allur" Андрей Лаврентьев. 8 декабря 2023 г. "Qazaqstan Steel Group" стала основным акционером, а предприятие сменило название на "Qarmet".

В январе 2024 г. президент Токаев принял нового руководителя, заслушал отчет о работе и планах по модернизации и расширению производства, а также отметил необходимость перевода оборудования с мазута на газ. В августе того же года глава государства посетил завод и ознакомился с его работой.

На днях, по случаю двухлетия смены собственника и менеджмента, Касым-Жомарт Токаев заслушал отчет Андрея Лаврентьева о проделанной работе.

Последнему было чем похвастать: за два года выпуск стали увеличился на 22%, добыча угольного концентрата - на 26%, железорудного - на 32%. Достигнуто снижение себестоимости продукции на 28%, а количество выпускаемых марок стали выросло с 260 до 350.

Проведена модернизация оборудования, осуществлен капитальный ремонт производственных и социальных помещений, заменены корпуса конвертеров, восстановлен кузнечно-прессовой цех, построен новый котлоагрегат на ТЭЦ-2, установлены новые центры мониторинга и управления, введена автоматизированная система медосмотра на 8 шахтах, построены два новых клетьевых ствола на шахтах, проведена реконструкция корпоративного университета и центра подготовки персонала, восстановлен трамвайный парк Темиртау, создано 13 тыс. кв. м. парковой зоны, заключен новый коллективный договор, предусматривающий расширение социальных гарантий для 35-тысячного коллектива.

На комбинат протянули газопровод, и доменные печи с августа по ноябрь с.г. перевели на газ, что снизило выбросы диоксида серы, оксида азота и углекислого газа, повысило производительность печей на 15% и сократило расход мазута на 140 тыс. тонн. В 2026 году планируется перевод на природный газ цеха обжига извести, конвертерного цеха, линий оцинкования и теплоэлектроцентралей.

Среди новых проектов, которые находятся в стадии реализации, отметим сортопрокатный стан (совместно с китайской "СERI", 2026 г.), коксохимическое производство и газоочистку (совместно с китайской ACRE, 2027 г.), комплекс горячего цинкования и полимерного покрытия (совместно с бельгийской "John Cockerill Industry Metals", 2027 г.), литейно-прокатный комплекс (совместно с австрийской "Primetals" и китайской WISDRI, 2027 г.). Осуществляется проект модернизации угольного департамента (2027 г.), который должен привести к снижению зольности на 25% и увеличению добычи угля на 36%.

К 2027 г. ожидается увеличение количества выпускаемых марок стали до 800 - для автомобилестроения (панели, кузова, облицовка), конструкционные стали (для мостов и конструкций), атмосферостойкая сталь (контейнеры, фасады, ж/д вагоны), высокоуглеродистая сталь (инструменты, режущие), реднеуглеродистая сталь (строительная и тяжелая техника), низкоуглеродистая сталь (резервуары, бочки, нефтехимия), швеллер, уголок, трубы среднего диаметра.

Отметим, что вопреки прогнозам скептиков, смена собственника явно пошла на пользу и предприятию, и Карагандинскому региону в целом.

88 жасында аңызға айналған актер Асанәлі Әшімов өмірден озды

Иманды болсын!

Ұлы актёр, азамат, Ел ағасы еді.
Бірнеше рет өзіме де Асанәлі ағамызбен кездесуге, әңгімелесуге мүмкіндік бұйырған.
Бұл кісінің адамгершілігі, қарапайымдылығы керемет екенін өз көзіммен көргем.
Ағамыздың құрдастары - әке-шешелеріміздің буыны үшін Асанәлі Әшімов ең көрнекті және ең сүйкімді актер болғаны бекер емес.

Қош болыңыз, Ел ағасы! Иманы жолдас болғай🤲🏼
Туған-туыстарына қайғырып көңіл айтамыз.