کتیبه فرمان شیخعلی‌خان
(قهرمان جنگهای ایران و روس و حاکم شهر قبه در جمهوری آذربایجان و دربند در روسیه).

این کتیبه در قالب اشعار فارسی و به خط نستعلیق، به آزادسازی شهر و فرمان مرمت مدرسه دینی دربند در سال ۱۲۲۰ق میپردازد.

مرحوم محمدامین ریاحی خویی، ایرانشناس و مورخ، در توضیح نامهٔ عباس میرزا به شیخعلی‌خان میگوید:
"شیخعلی‌خان حکمران قبه و دربند، از بزرگان و نامداران آن سوی ارس بود که در طول دوره اول جنگ‌های ایران و روس، همراه مردان خویش و در کنار سایر ایرانیان دلاورانه پیکار کرد و لحظه‌ای در وفاداری به ایران تردید به خود راه نداد و به صورت مظهر مقاومت ملی درآمد، و حتی وقتی هم طبق عهدنامه گلستان، دربند و باکو و شروان و شکی و گنجه و قراداغ و طالش به روس‌ها داده شد، آن آزادمرد تسلیم نگشت".


متن کتیبه و تصاویر مدرسه، در کانال کتیبه:
https://xn--r1a.website/katibefarsi

مرتضی رضوانفر
پژوهشگاه میراث فرهنگی

غوغای کلام حافظ در یک آرامگاه
(۲۰مهر، روز حافظ)

🔸سخی سلطان علی اکبر شاه شمسی، از نوادگان شاه شمس سبزواری عارف ایرانی (۵۶۰ق سبزوار، ۶۷۵ق مولتان پاکستان) است.

🔸بنای بسیار زیبای مقبره به سبک مقابر دورۀ تُغلق‌شاهیان، در سه طبقه با زیربنایی هشت ضلعی، برجکهای مخروطی‌ و گنبدی بزرگ در سال ۹۹۳ق در مولتان بنا شده است.

🔸داخل آرامگاه با گچبری‌ و نقوش اسلیمی که برخی بسیار موقّر و نادر است پوشیده شده است.

🔸نمای بیرونی این بنای آجری با کاشیهای زیبا حاوی اشعار ابوسعید ابوالخیر، همام تبریزی، مولوی و چند شاعر محلی تزئین شده است.

🔸اما آنچه کاملا نمایان است ابیات بسیاری از حافظ شیرازی است که بصورت دو نوار و چند کتیبۀ مجزا دیوارهای بیرونی آرامگاه را در بر دارد. ابیاتی از غزلیات شماره ۴۹/ ۱۶۲/ ۲۹۸/ ۳۹۰/ ۴۰۸/ ۴۱۰/ ۴۱۳/ ۴۸۹.

🔸متن یکی از کتیبه ها:
مقام امن و می بی‌غش و رفیق شفیق، گرت مدام میسر شود زهی توفیق/
جهان و کار جهان جمله هیچ بر هیچ است، هزار بار من این نکته کرده‌ام تحقیق.

تصاویر بیشتر در کانال کتیبه: https://xn--r1a.website/katibefarsi

مرتضی رضوانفر
عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی

اشعار فارسی در ثنای پیامبر اکرم، مسجد ولی محمد، شهر مُلتان پاکستان/

اشعار تعدادی از شعرای پارسی گو، از عبدالرحمن جامی تا اقبال لاهوری بر دیوارهای این مسجدِ زیبا نقش بسته است.
این شاهکار هنری در سال 1757م توسط نواب علی محمدخان خاوانی، والی مُلتان ساخته شده است و مملو از نقاشی، خوشنویسی، کاشیکاری، تزئینات سنگ، گچ، چوب و شیشه است.
مسجد ولی محمد، چندین بار از دست مسلمانان خارج اما نهایتا در سال 1852م مجددا به مسلمانان سپرده شد. برخی وقایعِ شهر و این بنای تاریخی، در قالب اشعار فارسی بر دیوارهای مسجد نقش بسته است.

مرتضی رضوانفر
پژوهشگاه میراث فرهنگی

میراث مشترک ایران و ارمنستان

ارمنستان در کتیبهٔ سه‌زبانهٔ داریوش هخامنشی در بیستون با نام ارمینه (به زبان پارسی و عیلامی) و اورارتو (به زبان اکدی) بعنوان یک ساتراپی یا استان ایران معرفی شده است.

ارمنستان اولین کشور جهان است که مسیحیت را بعنوان دین رسمی و توسط تیرداد سوم اشکانی در سال 301م پذیرفت. ۱۳سال بعد روم باستان مسیحیت را به رسمیت شناخت.

بر اساس اسناد ارمنی، پذیرفتن مسیحیت، مربوط به بیماری سخت تیرداد و شفا یافتن وی توسط گریگور روشنگر (اولین رهبر دینی ارامنه و از نسل سورنا، سردار ایرانی) است. لذا شمایل این دو ایرانی بر ورودی کلیسای اچمیادزین که مهمترین کلیسای ارامنهٔ جهان است نقش بسته است.

شهر مذهبی اچمیادزین، تا سال 1945م به نام ولاش‌آباد نامیده میشد و به دست ولاش‌شاه (117-140م) از دودمان پارتیان ایران بنا گردید.
کلیسای جامع اچمیادزین که در اسناد ایرانی به نام سه کلیسا نامیده شده است، محل استقرار جاثلیق (پیشوای جامع) ارامنه است.

( با سپاس بسیار از جناب آقای طباطبایی رایزن محترم ایران برای مساعدتهای فراوان ایشان).

مرتضی رضوانفر
پژوهشگاه میراث فرهنگی

سالگشت جامی

۲۴آبان سالروز تولد و ۲۷ آبان سالروز وفات عبدالرحمن جامی، ملقب به خاتم‌ الشعرای شعر فارسی است.
وی زادۀ روستای خرگِرد از توابع تربت جام در خراسان رضوی است.
وی همراه پدر به هرات رفت و در آنجا بالید و درگذشت.
کتابها و اشعار جامی در کشورهای شبه قاره، بسیار پُربّسامد است، شاید پس از اشعار سعدی، بیشترین کتیبۀ ابنیه و مزارات در این کشورها به اشعار جامی اختصاص دارد.
دیوارهای مسجد ساوی (سبز-آبی) در مولتان پاکستان حاوی تعداد زیادی از ابیات ساقی‌نامه از کتاب هفت‌اورنگ جامی است:

بیا ساقیا تا جگر، خون کنیم،
وز این می قدح را جگرگون کنیم.
که غم‌دیده را آه و زاری به است،
جگرخواری از میگساری به است.
بیا مطربا کز طرب بگذریم،
ز چنگ طرب تارها بردریم.
ز چنگ اجل چون نشاید گریخت،
ز چنگ طرب تار باید گسیخت ...

متن کتیبۀ جامی در شهر اسلام آباد:
نه بشر خوانمت ای دوست نه حور و نه پری،
این همه بر تو حجاب است تو چیز دگری.
نور پاکی و فسانه ست حدیث گل و آب،
لطف محضی و بهانه ست لباس بشری ....

تصاویر بیشتر از کتیبه‌های جامی در کانال کتیبه:
https://xn--r1a.website/katibefarsi

مرتضی رضوانفر
پژوهشگاه میراث فرهنگی

دری تاریخی متعلق به یک خانوادۀ ایرُنی در جمهوری اوستیا- آلانیا/ منطقه قفقازِ روسیه//
مردم اوستیا نام قوم خود را ایرُن و یا آلان و سرزمین خود را ایرستون یا آلانیا مینامند/
آلانها یک قوم آریایی هستند و نام آلان را در اروپا، آسیا و آفریقا (کاتالانیا، آلن سو، آلن، ...) برگرفته از کلمۀ آریایی میدانند/

در شاهنامه بارها به قوم آلان پرداخته شده و در ایرانِ امروزی نیز چند روستا به نام آلان وجود دارد/

به گفتۀ مدیر موزۀ دانشگاهِ اوستیا، خانواده های آلانی، علائم خانوادگی خود را بر روی درب خانۀ یکدیگر حک میکردند تا ضمن بیان وابستگیهای قومی و منطقه ای، بتوانند برای ایجاد امنیت و حفاظت در مقابل یورشها وغارتها، قدرت و ارتباطات خود را نشان دهند/

مرتضی رضوانفر
پژوهشگاه میراث فرهنگی

کتیبۀ فارسی حمام شهرزاد، جزیره زنگبار.

شیرازیها از اواخر قرن 10 میلادی به مدت 500 سال در شرق آفریقا شامل مناطقی از سومالی، کنیا، تانزانیا، موزامبیک و مادگاسکار حکومت کردند تا در 1502م توسط پرتغالیها شکست خوردند، عمانیها در سال 1698م پس از دویست سال، پرتغالیها را شکست دادند و از سال 1832م پایتخت خود را از مسقط به زنگبار منتقل نمودند.
طبق تابلوی معرفی حمام، این حمام در دوران سلطنت عمانیها، توسط سلطان بوسعید برای شهزاده شهرزاد همسر ایرانی خود و با معماری ایرانی بنا گردید.
این حمام زیبا دارای یک کتیبه فارسی است.

متن کتیبه فارسی:
خوشست باده گلرنگ با کباب شکاری، ز دست ساقی گلچهره در کنار بخاری.

جدای از حمام شهرزاد، چند حمام دیگر به درخواست حاکمان و به دست معماران ایرانی در زنگبار تاسیس گردید مانند حمام بزرگ ایرانی، حمام قصر و حمام گیزیمبانی.

مرتضی رضوانفر
عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی

🟧 کتیبه، کانالی برای معرفی ایران فرهنگی و میراث مشترک ایران و جهان

📺 برگزاری نشست مجازی:
«بناهای کتیبه دار قفقاز»
▪️سخنران: دکتر مرتضی رضوانفر
▪️میزبان: گروه مطالعات و حفاظت معماری و شهری ایران با همکاری انجمن علمی مطالعات معماری ایران دانشگاه تهران
▪️ زمان: دوشنبه ۱۳ دی ۱۴۰۰‌، ساعت ۱۸:۰۰
پخش زنده به صورت Live از صفحه اینستاگرام انجمن

@Anjoman_Motaleat

مرتضی رضوانفر
عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری


سوابق اجرایی و علمی

- رییس پژوهشکده مردم شناسی
- معاون پژوهشی پژوهشگاه میراث فرهنگی
- رییس موزه ملی قران کریم
- مشاور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی
- مشاور معاون رییس جمهور در سازمان مدیریت و برنامه ریزی
- موسس مرکز مطالعات منطقه ای میراث ناملموس(یونسکو)
- سردبیر: مجله تخصصی کتاب ماه (هنر)، ماهنامه کلمه، هفته نامه برنامه، ماهنامه میراث معنوی،
- مدیرکل در: شورای عالی انقلاب فرهنگی/ وزارت ارشاد/ سازمان برنامه وبودجه
- مدیر بخش مطالعات فرهنگی در رایزنی فرهنگی ایران در هندوستان
- مدیر گروه هنر و ادبیات در انجمن جامعه شناسی ایران
- مدرس دانشگاه
- مدیرهفت پروژه ثبت جهانی یونسکو(تعزیه، آیین زورخانه ای، فرش ایران، موسیقی بخشی، پرده خوانی، خیمه شب بازی و چوگان)
- چندین حضور در سازمان ملل و اجلاس های یونسکو بعنوان نماینده جمهوری اسلامی ایران
- مولف و مترجم 5 جلد کتاب در حوزه میراث فرهنگی(جهانی شدن و میراث معنوی، میراث جهانی ایران، بازیهای بومی و محلی ایران، میراث معنوی استان زنجان، میراث ناملموس ایران، روشهای حفاظت از میراث ناملموس)



پژوهش های انجام شده

- مدیر طرح ملی "تهیه شناسنامه فرهنگی کشور"
- مدیر طرح ملی"تهیه فهرست عناصر میراث ناملموس کشور"
- مدیر تهیه 7 پرونده ثبت جهانی در یونسکو
- مدیر تهیه 155 پرونده ثبت ملی(در حوزه میراث ناملموس)
- مدیر چندین پروژه مردم نگاری در شهرستان های کشور
و نهایتا پروژۀ "بررسی کتیبه های فارسی در جهان" که نزدیک به 6سال است بصورت میدانی در کشورهای مختلف جهان، انجام میشود.