قرآن کوفی منسوب به دستخط امام صادق علیه السلام در دارالکتب المصرية، اثری از خراسان سدۀ سوم یا چهارم هجری

چکیده:
نسخۀ قرآن به خط کوفی و به شمارۀ «مصاحف 1» در دار الکتب المصرية یکی از آثار مهم در تاریخ کتابت قرآن از اواخر سدۀ سوم هجری یا اوایل سدۀ چهارم هجری به‌شمار می‌آید. برخلاف سایر نسخه‌های کوفی اولیه در سده‌های دوم و سوم هجری، این اثر در قطع عمودی کتابت شده و دستخط آن متمایل به سبک جدید یا همان کوفی مشرقی است.
شواهدی چند احتمال کتابت آن را در مناطق شرقی ایران و به ویژه خراسان را تقویت می‌کند. از جمله آنکه رسم و املای کلمات در آن مطابق با رسم المصحف نیست که این امر نخستین بار در سدۀ سوم هجری در ایران ظهور یافته است. دوم آنکه کاتب از کتابت پیوسته (scriptio continua) پیروی نمی‌کند و از تقطیع کلمات در پایان سطور می‌پرهیزد که این امر نیز نخستین بار در سده‌های دوم و سوم هجری در ایران شکل گرفته است. سوم آنکه وجود تزیینات داخلی و سرسوره‌های مذهب در این قرآن شباهت بسیار زیادی به سایر مصاحف ایرانی در سده‌های سوم و چهارم هجری دارد.
به جز این، پدیدآورندگان نسخه، متن قرآن را با دو نظام مختلف (ابوالأسود دؤلی و خلیل بن احمد) اعراب گذاری کرده و تمامی قرائات مختلف رسمی (قرائات سبعه و عشره) و برخی قرائات غیر رسمی (قرائات شاذ) را نیز در آن منعکس کرده‌اند. مجموع ویژگی‌های ظاهری، هنری و درون متنی این مصحف کهن قرآنی آن را به یکی از آثار بسیار مهم ــ و چه بسا یگانه ــ در شناخت تاریخ کتابت و قرائت قرآن به ویژه در ایران اواخر سدۀ سوم هجری و اوایل سدۀ چهارم هجری بدل کرده است.
مقالۀ حاضر در قالب نخستین تلاش برای معرفی و بررسی این اثر قرآنی کهن، می‌کوشد اهمیت تاریخی و ویژگی‌های هنری، متنی و ظاهری آن را ارائه کند.


انتشار یافته در: مجلۀ آینۀ پژوهش، سال 36، ش 1، شمارۀ پیاپی 211، فروردین و اردیبهشت 1404، ص 21-60.

لینک دریافت مقاله:
https://www.kateban.com/media/files/684072d5c1219.pdf

#مصاحف_رصيد_1
#دار_الكتب_المصرية
t.me/kariminiaa

مرتضی کریمی نیا، «قرآن منسوب به خط امام رضا (ع) در آستان قدس رضوی و تکمله‌های آن: مقایسه‌ای میان نسخه 1586 و نسخه 4354 و چند برگۀ قرآنی در حراج‌های لندن»، آینۀ میراث، دورۀ 15، ش 60، بهار و تابستان 1396، ص 31-70.

مقالۀ حاضر به بررسی کلی ویژگی‌های یکی از نسخه‌های قرآن منسوب به امام علی بن موسی الرضا (ع) به شمارۀ 1586 در کتابخانۀ آستان قدس رضوی می‌پردازد و نشان می‌دهد که پاره‌های دیگر آن که سال‌ها پیش از عراق به ایران منتقل، و وقف حرم رضوی شده، در نسخه‌ای دیگر در همان کتابخانه (به شمارۀ 4354) و نیز در چند مجموعۀ شخصی در خارج از ایران (ارائه شده در حراج‌های لندن) وجود داشته است، و این آثار، در واقع، مکمّل یکدیگرند. همچنین شباهت‌هایی آشکار میان امضای الحاقی موجود در این قرآن و ترقیم 9 نسخۀ قرآنی دیگر در ایران و سایر کشورها وجود دارد. بررسی متن هر دو نسخه نشان می‌دهد که کاتب نسخه، قرآن را ـ احتمالاً در نیمۀ دوم قرن دوم یا نیمۀ نخست قرن سوم ـ مطابق مکتب بصری کتابت کرده است این متن که در اصل بدون نقطه بوده، بعدها به دست افرادی دیگر نقطه‌گذاری و اعراب‌گذاری شده است.
t.me/kariminiaa

مرتضی کريمي، «المصحف المنسوب إلى خطّ الإمام الرضا عليه السلام في مکتبة آستان قدس رضوي وبقية أوراقه في لندن»، تراثنا، السنة الواحدة والأربعون، العدد 164، شوال - ذوالحجة 1446، ص 44-99.

يتناول مقالنا هذا دراسة شاملة لمميّزات أحد النسخ القرآنية المنسوبة إلىٰ الإمام علي بن موسىٰ الرضا علیه السلام في مكتبة (آستان قدس رضوي) برقم: (1586)، ليتبيّن فيما بعد أنّ ثمّة أجزاء أخرىٰ من هذه النسخة موجودة في نفس المكتبة برقم: (4354)؛ ويوجد في عدد من المجموعات الشخصية أيضاً بعض أوراق هذه النسخة في خارج إيران تمّ عرضها في مزادات لندن، وتعتبر هذه النسخ في واقع الأمر مكمّلة لبعضها الآخر. كما أنّه توجد هناك تشابهات واضحة بين التوقيع الموجود في هذه النسخة القرآنية وبين ترقيمة تسعة من النسخ القرآنية الأخرىٰ الموجودة في إيران وفي غيرها من البلدان. ويتبيّن من خلال دراسة نصّ كلا النسختين أنّ كاتب النسخة كان قد كتب نصّ القرآن مطابقاً للنظام البصري في القراءات وعد الآي.
t.me/kariminiaa

مرتضی کریمی نیا، «قرآن ابن بواب یا نسخۀ ابوسعد محمد بن حسین بغدادی»، آینه پژوهش، سال 32، ش 4/ پیاپی 190، مهر و آبان 1400، ص 5-30.

در کتابخانۀ آیة الله مرعشی نجفی، قم، نسخه‌ای کوچک از قرآن کریم، حاوی دو جزء هشتم وهفدهم به خط کوفی مشرقی هست که در انتهای آن، امضایی منسوب به ابن بواب در سال 392 هجری آمده است. بر پایۀ این انجامه، برخی نسخۀ مذکور را به خط ابن بواب (م 413 ق) دانسته‌اند. این مقاله نشان می‌دهد که هرچند این انتساب نادرست، و انجامۀ نسخه جعلی و الحاقی است، اما خود نسخه بسیار کهن و متعلق به اوایل سدۀ پنجم هجری است. در آغاز اجزای مختلف این قرآن در کتابخانه‌های مختلف، نام ابوسعد محمد بن الحسین بغدادی (م 439 ق) از وزیران آل بویه در بغداد ذکر شده، و احتمالاً همین شخص آمِر به کتابت این قرآن یا مالک آن بوده است. نویسنده دیگر پاره‌های باقی مانده از این قرآن در کتابخانه‌ها و موزه‌های ایران و جهان را در کنار هم گرد آورده و به بررسی کامل آنها از جهت متن، رسم المصحف، قرائت، و مانند آن پرداخته، و در پایان مقاله، دیگر قرآن‌های کوفی مشرقی را معرفی کرده که از حیث خط مشابه با قرآن ابوسعد بغدادی‌اند.
t.me/kariminiaa

مرتضی کريمي، «قرآن ابن البوّاب (أو نسخة أبي سعد محمّد بن حسين البغدادي)»، تراثنا، السنة 41، العدد 161، محرم – ربيع الأول 1446، ص 9-49.

توجد في مكتبة آية الله المرعشي النجفي نسخة صغيرة من القرآن الكريم مشتملة علىٰ الجزء الثامن والسابع عشر بالخطّ الكوفي المشرقي، وقد جاء في نهايتها إمضاء منسوب إلىٰ ابن البوّاب بتاريخ (392هـ). وقد اعتبر البعض أنّ النسخة بخطّ ابن البوّاب (ت 413هـ) مستنداً في ذلك علىٰ هذه الترقيمة. ونشير في بحثنا إلىٰ أنّ هذه النسخة هي من النسخ القديمة جدّاً وتعود إلىٰ أوائل القرن الخامس الهجري، بالرغم من عدم صحّة هذا الانتساب ـ إلىٰ ابن البوّاب ـ وأنّ الترقيمة موضوعة وتمّ إلحاقها بالنسخة فيما بعد. وقد ذُكر اسم أبي سعد محمّد بن الحسين البغدادي (ت 439هـ) ــ وهو من وزراء آل بويه في بغداد ــ في بداية أجزاء مختلفة من هذا القرآن الموجودة في مكتبات عِدّة، ويحتمل أن يكون هذا الشخص (محمّد بن الحسين البغدادي) هو الذي أمر بكتابة هذا القرآن أو أن يكون مالكه. وقد تطرّقنا في هذه المقالة إلىٰ سائر الأجزاء المتبقّية من هذا القرآن المكوّن من ثلاثين جزءاً والموجودة في مكتبات ومتاحف إيران والعالم.

t.me/kariminiaa

مرتضی کریمی‌نیا، «پیش و پس از تئودور نُلدکه: تاریخ قرآن نویسی در جهان اسلام»، صحیفۀ مبین، ش 48، پاییز و زمستان 1389، ص 7-42.

قریب هفتاد و پنج سال پس از زمانی که نخستین چاپ تاریخ قرآنِ نُلدکه در 1860 انتشار یافت، دانشمندی ایرانی به نام ابوعبدالله الزنجانی (1892-1941) در بخش‌های پایانی کتابش به اثر بازنگری شده‌ی تاریخ قرآن به دست شوالی، برگشترسر و پرتسل اشاره کرد. زنجانی در كتاب خود (تاریخ القرآن، ص 183-186) تئودور نُلدكه را دانشمندی بزرگ خوانده، تاریخ قرآن او را كتابی با ارزش دانسته، و چکیده‌ای از مباحث وی در درباب ترتیب نزول سور قرآن را در کتاب خود آورده است.کتاب زنجانی را شاید بتوان نخستین کتاب مستقل با عنوان و موضوع تاریخ قرآن در میان مسلمانان دانست. اما چرا پیش از این، موضوع تاریخ قرآن در میان مسلمانان توجهی را جلب نکرده است. مقالۀ حاضر می‌کوشد علاوه بر تبیین این امر، مرور کوتاهی داشته باشد بر نگارش تاریخ قرآن در میان مسلمانان، پیش و پس از تئودور نُلدکه. نسخۀ انگلیسی کامل‌تری از این مقاله به مناسبت یکصد و پنجاهمین سال تالیف کتاب تاریخ قرآنِ نُلدکه، در کنفرانس بین‌المللی "خاستگاه‌های قرآن" (Les rigins du Coran, le Coran des rigins)، آکادمی علوم فرانسه، پاریس، 3-4 مارس 2011 ارائه شده وبعدها با مشخصات زیر در مجلۀ مطالعات قرآنی (Journal of Qur’anic Studies) منتشر شده است:

Morteza Karimi-Nia, “The Historiography of the Qur’an in the Muslim World: The Influence of Theodor Nöldeke,” in Journal of Qur’anic Studies (London), Volume 15.1 (2013) pp. 46-68.

لینک مقاله به فارسی:

https://quran.isca.ac.ir/fa/Article/Detail/13932/%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D9%88-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A6%D9%88%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D9%86%D9%84%D8%AF%DA%A9%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85

t.me/kariminiaa

مرتضی کريمي، «تاريخ كتابة القرآن عند المسلمين قبل بعد ثيودور نولدکه»، تراثنا، السنة الواحدة والأربعون، العدد 162، ربيع الآخرة – جمادي الآخرة 1446، ص 238-280.

بعد مضي خمس وسبعين سنة علىٰ تاريخ أوّل طبعة لكتاب تاريخ القرآن تأليف نولدكه، الذي تمّ نشره في سنة (1860م) أشار الباحث الإيراني أبو عبد الله الزنجاني (1892ـ1941م) في الفصول الأخيرة من كتابه إلىٰ كتاب نولدكه الذي قام بمراجعته كلّ من الباحثين: (شفالي، وبرجستريشر، وبرتزل)، وقد أثنىٰ الزنجاني في كتابه علىٰ ثيودور نولدكه وقال فيه أنّه عالم كبير، واعتبر كتابه تاريخ القرآن كتاباً قيّماً، وأورد في كتابه ملخّصاً من أبحاثه في باب ترتيب نزول سور القرآن. ولعلّه يمكن القول بأنّ هذا الكتاب هو أوّل كتاب مستقلّ جاء بعنوان وموضوع تاريخ القرآن. ولكن يبقىٰ هناك سؤال وهو: لماذا لم يلتفت المسلمون إلىٰ موضوع تاريخ القرآن قبل ذلك؟ وسوف نسعىٰ في مقالنا هذا إلىٰ تبيين هذا الأمر، مضافاً إلىٰ إلقاء نظرة عابرة علىٰ كتابه تاريخ القرآن الكريم بين المسلمين قبل وبعد ثيودور نولدكه.
t.me/kariminiaa

مرتضی کریمی‌نیا، «تکامد در قرآن: تحلیلی بر واژه‌ها و ترکیبات تک‌کاربرد در قرآن کریم»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، دورۀ 47، ش 2، پاییز و زمستان 1393، ص 247-284.

واژۀ تکامَد (hapax legomenon در عربی: اللفظ الفرید/ الفرائد) به کلمه‌ای اطلاق می‌شود که تنها یک بار در سراسر یک متن به‌کار رفته باشد. بنابراین به واژه‌ای که تنها یک بار در متن قرآن کریم به‌کار رفته باشد و هیچ مشتق یا هم‌خانواده‌ای از آن، در متن قرآن نباشد، "تکامَد قرآنی" می‌گوییم. مثال‌هایی از تکامَد قرآنی عبارتند از: صَمَد، اِرم، زنجبیل، یقطین، و تسنیم. بر این اساس، واژه‌ای چون "تنّور" را به سبب ذکر دوباره‌اش در قرآن (هود، 40؛ مومنون، 27) نمی‌توان تکامَد دانست. چنین کلمه‌ای اصطلاحاً dis legomenon نامیده می‌شود.
مقالۀ حاضر می‌کوشد علاوه بر طرح و بررسی کلی مسائل پیرامون تکامَدهای قرآنی، فهرستی کامل از این الفاظ ارائه دهد تا بر مبنای آن، بتوان تصویر روشنی از تعداد، پراکندگی، دامنه، و دایره‌های معنایی تکامَدها در قرآن به دست آورد. این فهرست می‌تواند ــ به صورت کلی یا جزیی ــ موضوع بررسی دیگر محققان علاقمند به واژه‌شناسی قرآنی شود.
t.me/kariminiaa

مرتضی کريمي، «الفرائد في القرآن (دراسة تحليلية للکلمات والألفاظ التي جاءت منفردة في القرآن الکریم)»، تراثنا، السنة الواحدة والأربعون، العدد 163، رجب - رمضان 1446، ص 7-71.

مصطلح الفرائد (hapax legomenon) يطلق علىٰ الكلمة التي تستخدم في كامل النصّ مرّة واحدة فقط؛ بناء علىٰ هذا فإنّ الكلمة التي تأتي مرّة واحدة في النصّ القرآني ولم يكن لها مشتقّ منها أو من جنسها فيه نسمّيها (الفرائد القرآنية). وهناك أمثلة من الفرائد القرآنية يمكن الإشارة إلىٰ بعضها، مثل: (صمد، إرم، زنجبيل، يقطين، وتسنيم). فعلىٰ هذا الأساس لا يمكننا أن نعتبر كلمة (تنّور) من الفرائد القرآنية؛ وذلك لأنّها ذكرت مرّتين في القرآن في سورتي (هود: 40؛ المؤمنون: 27).

وفضلاً عن مناقشة المواضيع ذات الصلة بالفرائد القرآنية ودراستها بشكل عامّ، فسوف نسعىٰ في مقالنا هذا أن نقدّم قائمة كاملة بهذه الألفاظ لكي نحصل علىٰ صورة واضحة عن عدد الفرائد القرآنية المتفرّقة هنا وهناك، وعن سعة شموليّتها، وعن نطاق معانيها؛ بحيث يمكن لهذه القائمة أن تكون ـ بنحو كلّي أو جزئي ـ موضوعاً لدراسة سائر المحقّقين الراغبين بمعرفة المفردات القرآنية.
t.me/kariminiaa

اوراق متفرق یک قرآن کوفی در سه کتابخانه (کربلا/ لندن/ آکسفورد)

نمونه‌ای از اوراق قرآن در کتابخانۀ حرم امام حسین علیه السلام/ مكتبة العتبة الحسينية المقدسة/ Library of the Shrine of Imam Hossain

نمونه‌ای از اوراق همان نسخه در کتابخانۀ بریتانیا/ اوراق من النسخة في المکتبة البريطانية/ (British Library)

نمونه‌ای از اوراق همان نسخه در کتابخانۀ بادلیان، آکسفورد (اوراق من النسخة في مکتبة بودلیان) (Bodleian Library)

t.me/kariminiaa

دیدار و گفتگوی علمی امروز (دوشنبه 27 مرداد 1404) با پروفسور آنگلیکا نویوِرت در منزلش (برلین).
او که همچنان در 83 سالگی از تاثیرگذارترین محققان غربی در حوزۀ مطالعات قرآنی و تفسیر به شمار می‌آید، پیشتر چند سفر علمی به قم و تهران داشته و به ایراد سخنرانی پرداخته است. دربارۀ او دو لینک زیر را پیشنهاد می‌کنم:

https://clisel.com/writer/%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D9%89-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%88%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%D8%A2%D9%86%DA%AF%D9%84/

https://www.aparat.com/v/q13959y

@kariminiaa