وقف قرآن 150 پارۀ محمد بن محمد بن ابی الحسن کبریتی به دست یرنقش قاری فخری بر خانقاه مجاور مسجد مَنیعی در نیشابور در سال 530 هجری
یکی از نسخههای کهن موجود در کتابخانۀ آستان قدس رضوی، قرآنی 150 پاره است که تمامی آن را محمد بن محمد بن ابی الحسن کبریتی در سال 528 هجری احتمالاً در نیشابور کتابت کرده است. حدود نیمی از این 150 پاره اکنون در کتابخانۀ آستان قدس رضوی باقی مانده است. کاتب در پایان تمام اجزای این قرآن نوشته است: کاتبه الکبریتی یا کتبه الکبریتی. تنها در انتهای یکی از جزوات باقی مانده از این قرآن، انجامۀ کاملی از کبریتی چنین آمده است: «وقع الفراغ عن کتابته علی یدی | العبد الفقیر الراجی رحمة الله تعالی | محمد بن محمد بن أبی الحسن الکبریتی فی | الرابع والعشرین من شهر الله الأصم رجب | سنة ثمان وعشرین وخمسمائة» (کتابخانۀ آستان قدس رضوی، جزوۀ 3533).
ادامه را در اینجا ببینید
https://kariminia.kateban.com/post/4921
انتشار یافته در: مجلۀ آینۀ پژوهش، سال ۳۲، ش ۴، پیاپی ۱۹۰، مهر و آبان ۱۴۰۰، ص ۳۶۰-۳۶۳
یکی از نسخههای کهن موجود در کتابخانۀ آستان قدس رضوی، قرآنی 150 پاره است که تمامی آن را محمد بن محمد بن ابی الحسن کبریتی در سال 528 هجری احتمالاً در نیشابور کتابت کرده است. حدود نیمی از این 150 پاره اکنون در کتابخانۀ آستان قدس رضوی باقی مانده است. کاتب در پایان تمام اجزای این قرآن نوشته است: کاتبه الکبریتی یا کتبه الکبریتی. تنها در انتهای یکی از جزوات باقی مانده از این قرآن، انجامۀ کاملی از کبریتی چنین آمده است: «وقع الفراغ عن کتابته علی یدی | العبد الفقیر الراجی رحمة الله تعالی | محمد بن محمد بن أبی الحسن الکبریتی فی | الرابع والعشرین من شهر الله الأصم رجب | سنة ثمان وعشرین وخمسمائة» (کتابخانۀ آستان قدس رضوی، جزوۀ 3533).
ادامه را در اینجا ببینید
https://kariminia.kateban.com/post/4921
انتشار یافته در: مجلۀ آینۀ پژوهش، سال ۳۲، ش ۴، پیاپی ۱۹۰، مهر و آبان ۱۴۰۰، ص ۳۶۰-۳۶۳
یک دو بیتی و چند یادداشت فارسی از سال 419 هجری: قرآن وقفی محمد بن محمد ابوالقاسم حداد ابغازی بر مسجد جامع ابغاز
جزءهای قرآنی به شمارههای 3041 تا 3044 در کتابخانۀ آستان قدس رضوی، حاوی یادداشتهایی کهن به فارسی و عربی از کاتب و واقفاند. کاتب که همان واقف نسخهها است، آن را در محرّم سال 419 به پایان رسانیده و در آغاز جزوۀ 3041 تصریح کرده که این سیپاره را وقف «مسجد جامع ابغاز» کرده است. و سرانجام یادداشت پایانی کاتب در انتهای نسخۀ ش 3041 حاوی دو بیت فارسی است که از حُسن وزن و قافیه بیبهره است، اما میتوان آن را یکی از کهنترین نمونههای دوبیتی دانست که از میان آثار مکتوب فارسی در آغاز قرن پنجم هجری عیناً به دست ما رسیده است.
روزی که نی شادی نی شون ماند [روزی که نه شادی و نه شیون مانَد]
نی دست خط نی جان بر تن ماند [نی دست خط و نه جان بر تن ماند]
در خاطر دوستا دهم یاد [در خاطر دوستان دهدم یاد]
خطی که ز من بیادگار ماند [خطی که ز من بیادگار ماند]
متن کامل تر را اینجا ببینید:
https://kariminia.kateban.com/post/4920
انتشار یافته در مجلۀ آینۀ پژوهش، سال ۳۲، ش ۵، پیاپی ۱۹۱، آذر و دی ۱۴۰۰، ص ۳۱۹
جزءهای قرآنی به شمارههای 3041 تا 3044 در کتابخانۀ آستان قدس رضوی، حاوی یادداشتهایی کهن به فارسی و عربی از کاتب و واقفاند. کاتب که همان واقف نسخهها است، آن را در محرّم سال 419 به پایان رسانیده و در آغاز جزوۀ 3041 تصریح کرده که این سیپاره را وقف «مسجد جامع ابغاز» کرده است. و سرانجام یادداشت پایانی کاتب در انتهای نسخۀ ش 3041 حاوی دو بیت فارسی است که از حُسن وزن و قافیه بیبهره است، اما میتوان آن را یکی از کهنترین نمونههای دوبیتی دانست که از میان آثار مکتوب فارسی در آغاز قرن پنجم هجری عیناً به دست ما رسیده است.
روزی که نی شادی نی شون ماند [روزی که نه شادی و نه شیون مانَد]
نی دست خط نی جان بر تن ماند [نی دست خط و نه جان بر تن ماند]
در خاطر دوستا دهم یاد [در خاطر دوستان دهدم یاد]
خطی که ز من بیادگار ماند [خطی که ز من بیادگار ماند]
متن کامل تر را اینجا ببینید:
https://kariminia.kateban.com/post/4920
انتشار یافته در مجلۀ آینۀ پژوهش، سال ۳۲، ش ۵، پیاپی ۱۹۱، آذر و دی ۱۴۰۰، ص ۳۱۹
وقف قرآنی از سوی فرهاد میرزا معتمد الدولة پسر عباس میرزا و نوۀ فتحعلی شاه بر مسجد النبی (مدینه) در سال 1296 قمری
بر خلاف صریح وقف نامۀ فرهاد میرزا، این قرآن را در اواخر دولت عثمانی از مدینۀ منوره به موزۀ توپقاپی در استانبول به شمارۀ M93 منتقل کردهاند.
متن وقف نامۀ فرهاد میرزا نوۀ فتحعلی شاه چنین است:
بسم الله خیرالاسماء
انه لقول فصل و ما هو بالهزل
این کلام الله مجید را | وقف نمود بر آستان ملایک پاسبان حضرت عرشی مرتبت سید المرسلین | خاتم النبیین صلی الله علیه و آله و سلم بشرطیکه از روضۀ منورۀ مبارکه | بیرون نبرند و ثواب تلاوت او را بروح مطهر حضرت رسالت صلی الله | علیه و آله و سلم و حضرت صدیقۀ طاهره فاطمة الزهراء علیها السلام برسانند | و بین المنبر و المحراب بتلاوت آن مشغول باشند و تولیت آن | با جناب شیخ الحرم است که از جانب دولت علّیۀ عثمانی برقرار است | و انا الواقف المذنب الذلیل سگ آستان همایون، فرهاد بن | ولیعهد عباس میرزا بن السلطان فتحعلی شاه قاجار | و کان ذلک فی 29 شهر رمضان | المبارک من شهور سنة | 1296 الهجری
بر خلاف صریح وقف نامۀ فرهاد میرزا، این قرآن را در اواخر دولت عثمانی از مدینۀ منوره به موزۀ توپقاپی در استانبول به شمارۀ M93 منتقل کردهاند.
متن وقف نامۀ فرهاد میرزا نوۀ فتحعلی شاه چنین است:
بسم الله خیرالاسماء
انه لقول فصل و ما هو بالهزل
این کلام الله مجید را | وقف نمود بر آستان ملایک پاسبان حضرت عرشی مرتبت سید المرسلین | خاتم النبیین صلی الله علیه و آله و سلم بشرطیکه از روضۀ منورۀ مبارکه | بیرون نبرند و ثواب تلاوت او را بروح مطهر حضرت رسالت صلی الله | علیه و آله و سلم و حضرت صدیقۀ طاهره فاطمة الزهراء علیها السلام برسانند | و بین المنبر و المحراب بتلاوت آن مشغول باشند و تولیت آن | با جناب شیخ الحرم است که از جانب دولت علّیۀ عثمانی برقرار است | و انا الواقف المذنب الذلیل سگ آستان همایون، فرهاد بن | ولیعهد عباس میرزا بن السلطان فتحعلی شاه قاجار | و کان ذلک فی 29 شهر رمضان | المبارک من شهور سنة | 1296 الهجری
«پژوهشهای جاری درباب مخطوطات قرآن»
Recherches actuelles sur les manuscrits coraniques / Current research on Koranic manuscripts
عنوان کنفرانسی است که گروه تاریخ قرآن در «کُلژ دو فرانس» پاریس (College de France) به مدت دو روز برگزار خواهد کرد. مدیر علمی کنفرانس فرانسوا دِروش و دستیار او حسن شَهدی است. این سلسله کنفرانسها معمولاً هر دو سال یکبار در پاریس برگزار میشد، اما از خرداد 1397 (ژوئن 2018) تاکنون به دلیل همه گیری ویروس کووید 19، برگزار نشده بود. فهرستی اجمالی از عناوین سخنرانیها و ارائه کنندگان در کنفرانس امسال به قرار زیر است:
پنجشنبه 2 جون 2022؛
9:30 افتتاح کنفرانس
مدیر پنل: سعاد عیادة
9:45 یادداشتهای حاشیهای بر اوراق قرآنی در مجموعۀ قیروان در تونس (اسماء هلالی، دانشگاه لیل)
10:15 اختلاف قرائات و دیگر یافتههای جدید در شش نسخۀ کوفی در کپنهاگ (ادین محمودویچ، دانشگاه گوته)
مدیر جلسه: نوریه دو کاستیلا
11:15 درباب خطوط قرآنی در عراق در آغاز دولت عباسیان (آلن جورج، مرکز تحقیقات خلیلی، آکسفورد)
11:45 قرآن آبی: پایان یک راز؟ (فرانسوا دِروش، کُلژ دوفرانس)
مدیر جلسه: پییر لوری
14:00 علیه کتابت پیوسته: نخستین رهیافتهای ایرانی در کتابت قرآن در سدههای دوم و سوم هجری (مرتضی کریمینیا، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، تهران)
14:30 مخطوطات قرآن در نیشابور در آغاز سدۀ پنجم هجری (علیا کرامی، دانشگاه آمریکایی بیروت)
15:00 مخطوطات قرآنی در دوران سلطان نشینهای هند؛ سدههای هفتم تا دهم هجری: بررسی فرم، مضمون و خطوط (اِلوا برا دو لَپیر، دانشگاه سوربن)
مدیر جلسه: اِلوا برا دو لَپیر
16:00 سنت قرآنی اسپانیا در قرون میانه و دوران آغازین جدید (نوریه دو کاستیلا، مدرسه عملی پژوهشهای عالی)
16:30 بازنگری در اصول نقد متنی قرآنی (هیثم صدقی، دانشگاه شیکاگو)
جمعه 3 جون 2022
مدیر جلسه: محمدعلی امیرمعزی
9:30 مصحف منسوب به عثمان در مسجد عمرو بن العاص (اِلنور سِلار، پژوهشگر آزاد)
10:00 مصحف گمشدۀ ابنمسعود، نسخهای کامل نشده از قرآن: ملاحظاتی بر انعطاف قرآن نخستین (حسن شَهدی، کُلژ دوفرانس)
مدیر جلسه: اَلن جورج
11:00 تطور در طبقهبندی سبکهای مختلف اعراب گذاری آیات در نسخههای کهن قرآن (مارین فان پوتِن، دانشگاه لایدن)
11:30 تجربۀ قاری در مخطوطات کهن قرآنی (آلبا فِدِلی، دانشگاه هامبورگ)
12:00 پایان
https://www.college-de-france.fr/media/francois-deroche/UPL5408791576827666760_Colloque_Deroche_2022_FR.pdf
Recherches actuelles sur les manuscrits coraniques / Current research on Koranic manuscripts
عنوان کنفرانسی است که گروه تاریخ قرآن در «کُلژ دو فرانس» پاریس (College de France) به مدت دو روز برگزار خواهد کرد. مدیر علمی کنفرانس فرانسوا دِروش و دستیار او حسن شَهدی است. این سلسله کنفرانسها معمولاً هر دو سال یکبار در پاریس برگزار میشد، اما از خرداد 1397 (ژوئن 2018) تاکنون به دلیل همه گیری ویروس کووید 19، برگزار نشده بود. فهرستی اجمالی از عناوین سخنرانیها و ارائه کنندگان در کنفرانس امسال به قرار زیر است:
پنجشنبه 2 جون 2022؛
9:30 افتتاح کنفرانس
مدیر پنل: سعاد عیادة
9:45 یادداشتهای حاشیهای بر اوراق قرآنی در مجموعۀ قیروان در تونس (اسماء هلالی، دانشگاه لیل)
10:15 اختلاف قرائات و دیگر یافتههای جدید در شش نسخۀ کوفی در کپنهاگ (ادین محمودویچ، دانشگاه گوته)
مدیر جلسه: نوریه دو کاستیلا
11:15 درباب خطوط قرآنی در عراق در آغاز دولت عباسیان (آلن جورج، مرکز تحقیقات خلیلی، آکسفورد)
11:45 قرآن آبی: پایان یک راز؟ (فرانسوا دِروش، کُلژ دوفرانس)
مدیر جلسه: پییر لوری
14:00 علیه کتابت پیوسته: نخستین رهیافتهای ایرانی در کتابت قرآن در سدههای دوم و سوم هجری (مرتضی کریمینیا، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، تهران)
14:30 مخطوطات قرآن در نیشابور در آغاز سدۀ پنجم هجری (علیا کرامی، دانشگاه آمریکایی بیروت)
15:00 مخطوطات قرآنی در دوران سلطان نشینهای هند؛ سدههای هفتم تا دهم هجری: بررسی فرم، مضمون و خطوط (اِلوا برا دو لَپیر، دانشگاه سوربن)
مدیر جلسه: اِلوا برا دو لَپیر
16:00 سنت قرآنی اسپانیا در قرون میانه و دوران آغازین جدید (نوریه دو کاستیلا، مدرسه عملی پژوهشهای عالی)
16:30 بازنگری در اصول نقد متنی قرآنی (هیثم صدقی، دانشگاه شیکاگو)
جمعه 3 جون 2022
مدیر جلسه: محمدعلی امیرمعزی
9:30 مصحف منسوب به عثمان در مسجد عمرو بن العاص (اِلنور سِلار، پژوهشگر آزاد)
10:00 مصحف گمشدۀ ابنمسعود، نسخهای کامل نشده از قرآن: ملاحظاتی بر انعطاف قرآن نخستین (حسن شَهدی، کُلژ دوفرانس)
مدیر جلسه: اَلن جورج
11:00 تطور در طبقهبندی سبکهای مختلف اعراب گذاری آیات در نسخههای کهن قرآن (مارین فان پوتِن، دانشگاه لایدن)
11:30 تجربۀ قاری در مخطوطات کهن قرآنی (آلبا فِدِلی، دانشگاه هامبورگ)
12:00 پایان
https://www.college-de-france.fr/media/francois-deroche/UPL5408791576827666760_Colloque_Deroche_2022_FR.pdf
برسد به دست وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ایران
https://www.kateban.com/media/post/5fc90d21b4418.jpg
دو سال پیش من در مقاله ای مفصل نشان دادم که یکی از قرآن های بسیار کهن کوفی به شمارۀ 548 در موزۀ ملی پارس شیراز که در یک سرقت مسلحانه در فروردین 1382 از موزه به سرقت رفته، چگونه طی هجده سال اخیر به صورت برگ برگ در حراجهای مختلف پاریس و لندن فروخته شده و اکنون اوراق آن در موزهها و کتابخانههای مهم دنیا مانند متروپلیتن و لوور پاریس و ... قرار گرفته است. من با زحمت فراوان تقریبا تمامی اوراق آن را در کاتالوگهای مختلف یافته و تصاویر و اطلاعات جزیی آن را متتشر کرده بودم. این کشف مهم تقریباً هیچ واکنش رسمی از سوی مسئولان رسمی میراث فرهنگی برنیانگیخت و اکنون نیز گویا به فراموشی سپرده شده است.
در فرصتی که امروز در کنفرانس پاریس (کلژ دوفرانس) داشتم، به بهانهای صحیح، به این اثر اشاره کردم و تصاویری از آن را نمایش دادم. بعد از کنفرانس دو تن از مسئولان بخش اسلامی در موزۀ لوور پاریس با حالتی سراسیمه و بسیار شرمسار از این رخداد نزد من آمدند و اطلاعات بیشتری در این باره جویا شدند. وقتی فهمیدند که دو برگ از این قرآن را موزۀ لوور از یکی از حراجها خریده است، پرسیدند چرا در این دو سال هیچ اقدام رسمی از سوی ایران صورت نگرفته است. قصه مفصل است، اما در مجموع آماده بودند تا این اوراق را برگردانند، زیرا هیچ چیزی برای یک موزۀ بزرگ و مشهور بدتر از این نیست که اثری مسروقه را، آن هم بدین وضوح و آشکاری در مجموعۀ خود داشته باشد.
امیدوارم این امر مسئولان امر را به صرافت بیاندازد که با پیگیری رسمی و حقوقی، دست کم اوراق موجود در لوور پاریس را به شیراز بازگرداند و در ادامه با توسل به اقدام این موزه، از دیگر جاها هم بخواهد تا این برگهها را بازگردانند. حتی اگر تمام 172 برگ این نسخه یافت نشود، بازگرداندن یک برگ آن هم برای زنده نگه داشتن نام و یاد نسخۀ ارزشمند 548 موزۀ ملی پارس غنیمت است.
شرح کامل این ماجرا و فهرست دقیق ردیابیهایم از این میراث ایرانی و اسلامی، همراه با تصاویر کامل آنها را در مقالۀ زیر آوردهام:
«قرآن کوفی 4289 در موزۀ ملی ایران، و دیگر پارۀ مسروقۀ آن در موزۀ پارس (شیراز): طغیان علیه "کتابت پیوسته" در قرآن نویسی کوفی»، در مجلۀ آینۀ پژوهش، سال سی و یکم، شمارۀ 184، مهر و آبان 1399، ص 111ـ177.
https://kariminia.kateban.com/post/4679
https://www.kateban.com/media/post/5fc90d21b4418.jpg
دو سال پیش من در مقاله ای مفصل نشان دادم که یکی از قرآن های بسیار کهن کوفی به شمارۀ 548 در موزۀ ملی پارس شیراز که در یک سرقت مسلحانه در فروردین 1382 از موزه به سرقت رفته، چگونه طی هجده سال اخیر به صورت برگ برگ در حراجهای مختلف پاریس و لندن فروخته شده و اکنون اوراق آن در موزهها و کتابخانههای مهم دنیا مانند متروپلیتن و لوور پاریس و ... قرار گرفته است. من با زحمت فراوان تقریبا تمامی اوراق آن را در کاتالوگهای مختلف یافته و تصاویر و اطلاعات جزیی آن را متتشر کرده بودم. این کشف مهم تقریباً هیچ واکنش رسمی از سوی مسئولان رسمی میراث فرهنگی برنیانگیخت و اکنون نیز گویا به فراموشی سپرده شده است.
در فرصتی که امروز در کنفرانس پاریس (کلژ دوفرانس) داشتم، به بهانهای صحیح، به این اثر اشاره کردم و تصاویری از آن را نمایش دادم. بعد از کنفرانس دو تن از مسئولان بخش اسلامی در موزۀ لوور پاریس با حالتی سراسیمه و بسیار شرمسار از این رخداد نزد من آمدند و اطلاعات بیشتری در این باره جویا شدند. وقتی فهمیدند که دو برگ از این قرآن را موزۀ لوور از یکی از حراجها خریده است، پرسیدند چرا در این دو سال هیچ اقدام رسمی از سوی ایران صورت نگرفته است. قصه مفصل است، اما در مجموع آماده بودند تا این اوراق را برگردانند، زیرا هیچ چیزی برای یک موزۀ بزرگ و مشهور بدتر از این نیست که اثری مسروقه را، آن هم بدین وضوح و آشکاری در مجموعۀ خود داشته باشد.
امیدوارم این امر مسئولان امر را به صرافت بیاندازد که با پیگیری رسمی و حقوقی، دست کم اوراق موجود در لوور پاریس را به شیراز بازگرداند و در ادامه با توسل به اقدام این موزه، از دیگر جاها هم بخواهد تا این برگهها را بازگردانند. حتی اگر تمام 172 برگ این نسخه یافت نشود، بازگرداندن یک برگ آن هم برای زنده نگه داشتن نام و یاد نسخۀ ارزشمند 548 موزۀ ملی پارس غنیمت است.
شرح کامل این ماجرا و فهرست دقیق ردیابیهایم از این میراث ایرانی و اسلامی، همراه با تصاویر کامل آنها را در مقالۀ زیر آوردهام:
«قرآن کوفی 4289 در موزۀ ملی ایران، و دیگر پارۀ مسروقۀ آن در موزۀ پارس (شیراز): طغیان علیه "کتابت پیوسته" در قرآن نویسی کوفی»، در مجلۀ آینۀ پژوهش، سال سی و یکم، شمارۀ 184، مهر و آبان 1399، ص 111ـ177.
https://kariminia.kateban.com/post/4679
قدیمیترین سند تاریخدار از بنای حرم امام علی علیه السلام در نجف اشرف
در چوبی قدیمی در ورودی ایوان طلا، به تاریخ ۱۰۲۳ در عصر شاه عباس صفوی
عمل استاد حسین کاظمی
دوش بسمع دل ساده رسید
مژده رحمت ز در شاه دین
مژده همین بود که تاریخ شد
رو بهدر ما نه و همت ببین
۱۰۲۳
کتبه مصطفی الرضوی
این در، در کشفیات پس از سقوط صدام از داخل دیوار مزار مقدس اردبیلی در حرم علوی نمایان و کشف شد و ارتفاع آن دقیقا برابر با اندازه ارتفاع در، در چارچوب فعلی است.
در چوبی قدیمی در ورودی ایوان طلا، به تاریخ ۱۰۲۳ در عصر شاه عباس صفوی
عمل استاد حسین کاظمی
دوش بسمع دل ساده رسید
مژده رحمت ز در شاه دین
مژده همین بود که تاریخ شد
رو بهدر ما نه و همت ببین
۱۰۲۳
کتبه مصطفی الرضوی
این در، در کشفیات پس از سقوط صدام از داخل دیوار مزار مقدس اردبیلی در حرم علوی نمایان و کشف شد و ارتفاع آن دقیقا برابر با اندازه ارتفاع در، در چارچوب فعلی است.
👍2❤1