سخنرانی کوتاه در مراسم بزرگداشت چهلمین روز درگذشت استاد آذرتاش آذرنوش (مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، سالن رایزن، 25 آبان 1400)

🔹نشست نخست از بسته دوم برنامه های انجمن علمی دین‌پژوهی ایران:

مرتضی کریمی نیا
عضو هیئت علمی بنیاد دائره المعارف اسلامی

⭕️ تفسیر نویافته خواجه عبدالله انصاری: متنی بنیادگرایانه یا اثری صوفیانه؟

یکشنبه ۱۴ آذر ۱۴۰۰
ساعت ۱۸ تا ۲۰

🔗 لینک ورود به جلسه:
https://www.skyroom.online/ch/mmfallah/iars

لطفا از قسمت میهمان وارد شوید
💢 @IranianARS

گزارشی مختصر از چهارمین دیدارم با آیت الله سیستانی در نجف

دیروز پنجشنبه 18 آذر 1400 مجددا دیدار آیت الله سیستانی ــ حفظه الله ــ نصیبم شد. فکر نمی‌کردم ایشان دیدار عمومی یا خصوصی داشته باشند. قصدم سلام و تحیت و دعا بود، اما ایشان با لطف فراوان و به رغم کهولت سن، حدود 20 دقیقه‌ای دربارۀ موضوعات مختلف تاریخی برایم صحبت کردند. چون قلم و کاغذ همراه خود برنداشته بودم، بعد از جلسه، اکنون با کمی تاخیر خلاصه‌ای از مطالب ایشان را برای ثبت و استفادۀ دیگر محققان می‌نویسم.

ابتدا ایشان، از سر لطف، کارهای اندکم در خصوص تفاسیر کهن شیعه را مورد تقدیر قرار دادند و تأکید کردند که اهتمام به کشف و احیای آثار قدمای شیعه در شاخه‌های مختلف علوم، از جمله در زمینۀ تفسیر قرآن از مهم‌ترین وظایف ماست. هرچه این آثار کهن‌تر باشد، ارزش علمی آنها از جهت تاریخی بیشتر است. در گذشته البته بسیاری از مولفان آثار علمی وقتی کتابی را در یک زمینۀ علمی مفید و مناسب می‌دیدند، چه بسا آن را تلخیص می‌کردند، و گاه با افزودن مطالبی جدید یا ایجاد تغییراتی در محتوای آن، نسخه‌ای جدید از آن کتاب را تدوین می‌کردند. لذا مشابهت آراء مختلف تفسیری و غیر آن در میان قدما امر بسیار طبیعی بوده است و این مسئله مختص حوزۀ تفسیر نیست، بلکه در سایر شاخه‌های علوم از جمله فقه و اصول هم متداول بوده است. از همین رو، مفسران کمی را می‌توان یافت که در کار خود، صاحب ابتکار و افکار جدید بوده باشند. برخی از مصنفان در میان شیعه و اهل سنت نیز از ابتدا، بنای خود را بر گردآوری مأثور از پیشینیان گذاشته بودند که در این حالت مسئله خیلی روشن‌تر است.

طبیعتا بسیاری از آثار علمی بر اثر مرور زمان از میان رفته است. مثلاً اینکه کتابخانۀ سید مرتضی هشتاد هزار جلد کتاب داشته، موضوع کم اهمیتی نیست. بسیاری از رساله های کوتاهی که او به مناسبت حضور و طرح پرسشی در مجالس امرا و عالمان و سلاطین نوشته، اکنون در اختیار ما نیست. از سوی دیگر، بعضی از آثار مهم شیعه هم، به دلایل مختلف، مرغوبٌ عنه شده‌اند و توجه به استنساخ آنها بسیار اندک بوده است. مثلاً شايد تفسیر سید رضی به سبب كم توجهى او به منابع اهل بيت عليهم السلام كمتر نسخه برداری ‌شده است. به همین دلیل ما الان تنها بخشی از «حقائق التاویل» را در اختیار داریم که آن هم بر مبنای یک نسخه یافت شده است. بعد فرمودند: لازم است به اقدم آثار و یافتن اقدم نسخه‌ها اهتمام داشته باشیم. وقتی به کهن‌ترین آثار دست بیابیم و این متون را تصحیح شده در اختیار داشته باشیم، این امکان را داریم که تحول و تطور و تکامل نظریات علمی در تفسیر قرآن را در بستر تاریخی‌اش کشف کنیم و سهم هر یک از عالمان را بهتر بشناسیم.

سخن از اینجا به تحولات تاریخی در حوزه های دیگر کشیده شد. ایشان فرمودند یک علت رونق فقه و کلام در میان عالمان شیعه در حله این بوده است كه بعد از حملات مغول، بغداد آبادانی زراعی و کشاورزی خود را از دست داد و بسیاری از افراد نسخه‌های کتب خود را برای کسب معاش و غذا، می‌فروختند. در مقابل، حله از سرسبزی و رونق کشاورزی بسیار بیشتری برخوردار بود و این امر یکی از اسباب فراوانی کتب علمی شیعه و اهل سنت در حله بود و تا چندین قرن، عالمان بسیاری در این منطقه حیات علمی پررونقی داشتند.

جالب اینکه قرن ها شهر نجف بیشتر به رونق ادبی مشهور بود و کسانی چون رضی الدین استرآبادی کتابهای شرح الشافیة و شرح الکافیة خود را در این شهر تالیف کرده‌اند. با این حال، این آثار بسیار مهم در نوشته‌های مصری‌های بعدی انعکاسی نیافته است، چون با تشکیل دولت‌های پس از مغول، گونه‌ای انقطاع علمی میان مصر و مشرق اسلامی (عراق و شامات و ایران) پدید آمد و به دلیل رقابت‌های سیاسی میان حاکمان این دو منطقه، رفت و آمد علمی در میان دانشمندان میسور نبوده است. لذا مغنی ابن‌هشام با اینکه کتاب خوب و جامعی است، اما اگر مولف آن به آثار رضی استرآبادی در عراق دسترسی می‌داشت، کتاب مُغنی، بسیار کامل‌تر و غنی‌تر از شکل کنونی‌اش می‌شد.

در آخر ایشان مجدداً بار دیگر بر اهمیت توجه به کشف و احیای صحیح آثار عالمان قدیم تاکید فرمودند. افسوس می‌خورم که بخشی از سخنان و نکات تاریخی ایشان را اکنون در حافظه ندارم. آرزو می‌برم و دعا می‌کنم خداوند بر عمر پربرکت ایشان بیفزایاد
 

https://xn--r1a.website/kariminiaa

«پژوهش‌های جاری درباب مخطوطات قرآن»
Recherches actuelles sur les manuscrits coraniques / Current research on Koranic manuscripts

عنوان کنفرانسی است که گروه تاریخ قرآن در «کُلژ دو فرانس» پاریس (College de France) به مدت دو روز برگزار خواهد کرد. مدیر علمی کنفرانس فرانسوا دِروش و دستیار او حسن شَهدی است. این سلسله کنفرانس‌ها معمولاً هر دو سال یکبار در پاریس برگزار می‌شد، اما از خرداد 1397 (ژوئن 2018) تاکنون به دلیل همه گیری ویروس کووید 19، برگزار نشده بود. فهرستی اجمالی از عناوین سخنرانی‌ها و ارائه کنندگان در کنفرانس امسال به قرار زیر است:

پنجشنبه 2 جون 2022؛
9:30 افتتاح کنفرانس

مدیر پنل: سعاد عیادة
9:45 یادداشت‌های حاشیه‌ای بر اوراق قرآنی در مجموعۀ قیروان در تونس (اسماء هلالی، دانشگاه لیل)
10:15 اختلاف قرائات و دیگر یافته‌های جدید در شش نسخۀ کوفی در کپنهاگ (ادین محمودویچ، دانشگاه گوته)

مدیر جلسه: نوریه دو کاستیلا
11:15 درباب خطوط قرآنی در عراق در آغاز دولت عباسیان (آلن جورج، مرکز تحقیقات خلیلی، آکسفورد)
11:45 قرآن آبی: پایان یک راز؟ (فرانسوا دِروش، کُلژ دوفرانس)

مدیر جلسه: پی‌یر لوری
14:00 علیه کتابت پیوسته: نخستین رهیافت‌های ایرانی در کتابت قرآن در سده‌های دوم و سوم هجری (مرتضی کریمی‌نیا، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، تهران)
14:30 مخطوطات قرآن در نیشابور در آغاز سدۀ پنجم هجری (علیا کرامی، دانشگاه آمریکایی بیروت)
15:00 مخطوطات قرآنی در دوران سلطان نشین‌های هند؛ سده‌های هفتم تا دهم هجری: بررسی فرم، مضمون و خطوط (اِلوا برا دو لَپیر، دانشگاه سوربن)

مدیر جلسه: اِلوا برا دو لَپیر
16:00 سنت قرآنی اسپانیا در قرون میانه و دوران آغازین جدید (نوریه دو کاستیلا، مدرسه عملی پژوهش‌های عالی)
16:30 بازنگری در اصول نقد متنی قرآنی (هیثم صدقی، دانشگاه شیکاگو)

جمعه 3 جون 2022
مدیر جلسه: محمدعلی امیرمعزی
9:30 مصحف منسوب به عثمان در مسجد عمرو بن العاص (اِلنور سِلار، پژوهشگر آزاد)
10:00 مصحف گمشدۀ ابن‌مسعود، نسخه‌ای کامل نشده از قرآن: ملاحظاتی بر انعطاف قرآن نخستین (حسن شَهدی، کُلژ دوفرانس)

مدیر جلسه: اَلن جورج
11:00 تطور در طبقه‌بندی سبک‌های مختلف اعراب گذاری آیات در نسخه‌های کهن قرآن (مارین فان پوتِن، دانشگاه لایدن)
11:30 تجربۀ قاری در مخطوطات کهن قرآنی (آلبا فِدِلی، دانشگاه هامبورگ)
12:00 پایان

https://www.college-de-france.fr/media/francois-deroche/UPL5408791576827666760_Colloque_Deroche_2022_FR.pdf

برسد به دست وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ایران

https://www.kateban.com/media/post/5fc90d21b4418.jpg
دو سال پیش من در مقاله ای مفصل نشان دادم که یکی از قرآن های بسیار کهن کوفی به شمارۀ 548 در موزۀ ملی پارس شیراز که در یک سرقت مسلحانه در فروردین 1382 از موزه به سرقت رفته، چگونه طی هجده سال اخیر به صورت برگ برگ در حراج‌های مختلف پاریس و لندن فروخته شده و اکنون اوراق آن در موزه‌ها و کتابخانه‌های مهم دنیا مانند متروپلیتن و لوور پاریس و ... قرار گرفته است. من با زحمت فراوان تقریبا تمامی اوراق آن را در کاتالوگ‌های مختلف یافته و تصاویر و اطلاعات جزیی آن را متتشر کرده بودم. این کشف مهم تقریباً هیچ واکنش رسمی از سوی مسئولان رسمی میراث فرهنگی برنیانگیخت و اکنون نیز گویا به فراموشی سپرده شده است.

در فرصتی که امروز در کنفرانس پاریس (کلژ دوفرانس) داشتم، به بهانه‌ای صحیح، به این اثر اشاره کردم و تصاویری از آن را نمایش دادم. بعد از کنفرانس دو تن از مسئولان بخش اسلامی در موزۀ لوور پاریس با حالتی سراسیمه و بسیار شرمسار از این رخداد نزد من آمدند و اطلاعات بیشتری در این باره جویا شدند. وقتی فهمیدند که دو برگ از این قرآن را موزۀ لوور از یکی از حراج‌ها خریده است، پرسیدند چرا در این دو سال هیچ اقدام رسمی از سوی ایران صورت نگرفته است. قصه مفصل است، اما در مجموع آماده بودند تا این اوراق را برگردانند، زیرا هیچ چیزی برای یک موزۀ بزرگ و مشهور بدتر از این نیست که اثری مسروقه را، آن هم بدین وضوح و آشکاری در مجموعۀ خود داشته باشد.

امیدوارم این امر مسئولان امر را به صرافت بیاندازد که با پیگیری رسمی و حقوقی، دست کم اوراق موجود در لوور پاریس را به شیراز بازگرداند و در ادامه با توسل به اقدام این موزه، از دیگر جاها هم بخواهد تا این برگه‌ها را بازگردانند. حتی اگر تمام 172 برگ این نسخه یافت نشود، بازگرداندن یک برگ آن هم برای زنده نگه داشتن نام و یاد نسخۀ ارزشمند 548 موزۀ ملی پارس غنیمت است.

شرح کامل این ماجرا و فهرست دقیق ردیابی‌هایم از این میراث ایرانی و اسلامی، همراه با تصاویر کامل آنها را در مقالۀ زیر آورده‌ام:
«قرآن کوفی 4289 در موزۀ ملی ایران، و دیگر پارۀ مسروقۀ آن در موزۀ پارس (شیراز): طغیان علیه "کتابت پیوسته" در قرآن نویسی کوفی»، در مجلۀ آینۀ پژوهش، سال سی و یکم، شمارۀ 184، مهر و آبان 1399، ص 111ـ177.

https://kariminia.kateban.com/post/4679