«مصحف نجف»: قرآن کوفی شمارۀ 1 منسوب به امام علی علیه السلام در حرم علوی در نجف

چکیده: یکی از معروف‌ترین نسخه‌های قرآن منسوب به دستخط امام علی علیه السلام، قرآن کوفی کاملی به شمارۀ ۱ در کتابخانۀ حرم امام علی علیه السلام در نجف اشرف است. انتساب قطعی این نسخه به دستخط امام علیه السلام پذیرفتنی نیست، اما این نسخه را می‌توان یکی از باارزش‌ترین نسخه‌های کوفی متعلق به سدۀ دوم هجری به شمار آورد. مقالۀ حاضر برای نخستین بار، جوانب مختلف نسخه‌شناختی، خط، تذهیب، رسم و املا، قرائات، عد الآی، و سایر ویژگی‌های قرآن شناسانۀ این قرآن کوفی را بررسی می‌کند. در این نسخه که آن را «مُصحف نجف» می‌نامم، همانند اغلب نسخه‌های کوفی سده‌های دوم و سوم هجری، ویژگی‌های بَصْری در کتابت قرآن غلبه دارد: اغلب کلمات اختلافی در میان مصاحف نخستین شهرها، مطابق با مصحف بصره نوشته شده؛ نظام شمارش آیات (عدّ الآی) کاملاً بر نظام بَصْری منطبق است؛ و اختلاف قرائات ثبت شده در نسخه عمدتاً به قرائت قاریان بصره (ابوعمرو و یعقوب) و گاه کوفه (حمزة و کِسائی) نزدیک است.

انتشار یافته در: آینۀ پژوهش، سال ۳۲، شمارۀ 3/ پیاپی ۱۸۹، مرداد و شهریور ۱۴۰۰، ص ۱۱۹-۱۶۲.

خدایا بیامرز آن بنده را
کی برخواند این بیت فرخنده را
بگوید کی یا ارحم الراحمین
عَفُو کن گناه نویسنده را

یافتن یک دوبیتی فارسی به خط محمد بن احمد الامامی، در تاریخ شعبان 601 هجری در پایان قرآنی ایرانی از سال 582 هجری، نسخۀ Qur572 در مجموعۀ شخصی ناصر خلیلی، خیلی چسبید.

842 سال پیش کسی آن را در جایی از این خاک نوشته است.

سخنرانی کوتاه در مراسم بزرگداشت چهلمین روز درگذشت استاد آذرتاش آذرنوش (مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، سالن رایزن، 25 آبان 1400)

🔹نشست نخست از بسته دوم برنامه های انجمن علمی دین‌پژوهی ایران:

مرتضی کریمی نیا
عضو هیئت علمی بنیاد دائره المعارف اسلامی

⭕️ تفسیر نویافته خواجه عبدالله انصاری: متنی بنیادگرایانه یا اثری صوفیانه؟

یکشنبه ۱۴ آذر ۱۴۰۰
ساعت ۱۸ تا ۲۰

🔗 لینک ورود به جلسه:
https://www.skyroom.online/ch/mmfallah/iars

لطفا از قسمت میهمان وارد شوید
💢 @IranianARS

گزارشی مختصر از چهارمین دیدارم با آیت الله سیستانی در نجف

دیروز پنجشنبه 18 آذر 1400 مجددا دیدار آیت الله سیستانی ــ حفظه الله ــ نصیبم شد. فکر نمی‌کردم ایشان دیدار عمومی یا خصوصی داشته باشند. قصدم سلام و تحیت و دعا بود، اما ایشان با لطف فراوان و به رغم کهولت سن، حدود 20 دقیقه‌ای دربارۀ موضوعات مختلف تاریخی برایم صحبت کردند. چون قلم و کاغذ همراه خود برنداشته بودم، بعد از جلسه، اکنون با کمی تاخیر خلاصه‌ای از مطالب ایشان را برای ثبت و استفادۀ دیگر محققان می‌نویسم.

ابتدا ایشان، از سر لطف، کارهای اندکم در خصوص تفاسیر کهن شیعه را مورد تقدیر قرار دادند و تأکید کردند که اهتمام به کشف و احیای آثار قدمای شیعه در شاخه‌های مختلف علوم، از جمله در زمینۀ تفسیر قرآن از مهم‌ترین وظایف ماست. هرچه این آثار کهن‌تر باشد، ارزش علمی آنها از جهت تاریخی بیشتر است. در گذشته البته بسیاری از مولفان آثار علمی وقتی کتابی را در یک زمینۀ علمی مفید و مناسب می‌دیدند، چه بسا آن را تلخیص می‌کردند، و گاه با افزودن مطالبی جدید یا ایجاد تغییراتی در محتوای آن، نسخه‌ای جدید از آن کتاب را تدوین می‌کردند. لذا مشابهت آراء مختلف تفسیری و غیر آن در میان قدما امر بسیار طبیعی بوده است و این مسئله مختص حوزۀ تفسیر نیست، بلکه در سایر شاخه‌های علوم از جمله فقه و اصول هم متداول بوده است. از همین رو، مفسران کمی را می‌توان یافت که در کار خود، صاحب ابتکار و افکار جدید بوده باشند. برخی از مصنفان در میان شیعه و اهل سنت نیز از ابتدا، بنای خود را بر گردآوری مأثور از پیشینیان گذاشته بودند که در این حالت مسئله خیلی روشن‌تر است.

طبیعتا بسیاری از آثار علمی بر اثر مرور زمان از میان رفته است. مثلاً اینکه کتابخانۀ سید مرتضی هشتاد هزار جلد کتاب داشته، موضوع کم اهمیتی نیست. بسیاری از رساله های کوتاهی که او به مناسبت حضور و طرح پرسشی در مجالس امرا و عالمان و سلاطین نوشته، اکنون در اختیار ما نیست. از سوی دیگر، بعضی از آثار مهم شیعه هم، به دلایل مختلف، مرغوبٌ عنه شده‌اند و توجه به استنساخ آنها بسیار اندک بوده است. مثلاً شايد تفسیر سید رضی به سبب كم توجهى او به منابع اهل بيت عليهم السلام كمتر نسخه برداری ‌شده است. به همین دلیل ما الان تنها بخشی از «حقائق التاویل» را در اختیار داریم که آن هم بر مبنای یک نسخه یافت شده است. بعد فرمودند: لازم است به اقدم آثار و یافتن اقدم نسخه‌ها اهتمام داشته باشیم. وقتی به کهن‌ترین آثار دست بیابیم و این متون را تصحیح شده در اختیار داشته باشیم، این امکان را داریم که تحول و تطور و تکامل نظریات علمی در تفسیر قرآن را در بستر تاریخی‌اش کشف کنیم و سهم هر یک از عالمان را بهتر بشناسیم.

سخن از اینجا به تحولات تاریخی در حوزه های دیگر کشیده شد. ایشان فرمودند یک علت رونق فقه و کلام در میان عالمان شیعه در حله این بوده است كه بعد از حملات مغول، بغداد آبادانی زراعی و کشاورزی خود را از دست داد و بسیاری از افراد نسخه‌های کتب خود را برای کسب معاش و غذا، می‌فروختند. در مقابل، حله از سرسبزی و رونق کشاورزی بسیار بیشتری برخوردار بود و این امر یکی از اسباب فراوانی کتب علمی شیعه و اهل سنت در حله بود و تا چندین قرن، عالمان بسیاری در این منطقه حیات علمی پررونقی داشتند.

جالب اینکه قرن ها شهر نجف بیشتر به رونق ادبی مشهور بود و کسانی چون رضی الدین استرآبادی کتابهای شرح الشافیة و شرح الکافیة خود را در این شهر تالیف کرده‌اند. با این حال، این آثار بسیار مهم در نوشته‌های مصری‌های بعدی انعکاسی نیافته است، چون با تشکیل دولت‌های پس از مغول، گونه‌ای انقطاع علمی میان مصر و مشرق اسلامی (عراق و شامات و ایران) پدید آمد و به دلیل رقابت‌های سیاسی میان حاکمان این دو منطقه، رفت و آمد علمی در میان دانشمندان میسور نبوده است. لذا مغنی ابن‌هشام با اینکه کتاب خوب و جامعی است، اما اگر مولف آن به آثار رضی استرآبادی در عراق دسترسی می‌داشت، کتاب مُغنی، بسیار کامل‌تر و غنی‌تر از شکل کنونی‌اش می‌شد.

در آخر ایشان مجدداً بار دیگر بر اهمیت توجه به کشف و احیای صحیح آثار عالمان قدیم تاکید فرمودند. افسوس می‌خورم که بخشی از سخنان و نکات تاریخی ایشان را اکنون در حافظه ندارم. آرزو می‌برم و دعا می‌کنم خداوند بر عمر پربرکت ایشان بیفزایاد
 

https://xn--r1a.website/kariminiaa