▶️ فایل صوتی
متن قرآن، تاریخ قرآن: بررسی ادبی و نسخه شناختی
مرتضی کریمی نیا و محسن گودرزی
12 ژوئن 2021, حلقه دیدگاه نو

🔹 @didgahenochannel
◽️◽️◽️◽️◽️◽️◽️◽️◽️

قرآن منسوب به خط امام رضا(ع) در آستان قدس رضوی و تکمله‌های آن:
مقایسه‌ای میان نسخۀ 1586 و نسخۀ 4354الف و چند برگۀ قرآنی در حراج‌های لندن

مقالۀ حاضر به بررسی کلی ویژگی‌های یکی از نسخه‌های قرآن منسوب به امام علی بن موسی الرضا(ع) به شمارۀ 1586 می‌پردازد و نشان می‌دهد که پاره‌های دیگر این اثر که سال‌ها پیش از عراق به ایران منتقل، و وقف حرم رضوی شده، در نسخه‌ای دیگر در همان کتابخانه (به شمارۀ 4354) و نیز در چند مجموعۀ شخصی در خارج از ایران (ارائه شده در حراج‌های لندن) وجود داشته است، و این آثار، در واقع، مکمّل یکدیگرند. همچنین شباهت‌هایی آشکار میان امضای الحاقی موجود در این قرآن و ترقیم 9 نسخۀ قرآنی دیگر در ایران و سایر کشورها وجود دارد. بررسی متن هر دو نسخه نشان می‌دهد که کاتب نسخه، متن قرآن را ـ احتمالاً در نیمۀ دوم قرن دوم یا نیمۀ نخست قرن سوم ـ مطابق مکتب بصری کتابت کرده است؛ چه، بررسی مواضع خاص مربوط به جدول اختلاف قرائات و نیز نظام عَدُّ الآی (شمارش آیات قرآن) در این نسخه بیشترین شباهت را به کتابت بصری نشان می‌دهد. این متن که در اصل بدون نقطه بوده، بعدها به دست افرادی دیگر نقطه‌گذاری و اعراب‌گذاری شده است، و همین نقطه‌گذاری منجر به راه یافتن برخی اشتباهات قرائتی و نیز شماری اختلاف قرائات در آن شده است.

انتشار یافته در مجلۀ آینۀ میراث، دوره 15، شماره 60، بهار و تابستان 1396، صفحه 31-70.

مقاله در لینک زیر:👇

http://kariminia.kateban.com/post/3376

https://www.kateban.com/media/editor/59b14ecd393f2.jpg

سندی از یک عالم شیعی قمی، مورّخ 427 هجری در حرم رضوی: دربارۀ قرآن ابوالحسن احمد بن علی سادوکه عراقی

وقف‌نامه‌های قرآن‌های کهن بجا مانده در کتابخانۀ آستان قدس رضوی یکی از مهم‌ترین منابع دست اول در شناسایی برخی رجال ادبی ودینی ایران در قرون چهارم تا هفتم هجری است. برخی نام‌ها که به عنوان کاتب، مقری، یا واقف در آغاز وانجام این نسخه‌های نفیس قرآنی ثبت شده، اطلاعاتی بسیار ارزشمند ومنحصر به فرد از زندگی واحوالات برخی عالمان شیعه وسنی در خراسان، قم، ری، قزوین، نیشابور، بیهق، و اصفهان در سده‌های کهن در اختیار ما می‌نهد.

یکی از این نسخه‌های ارزشمند، جزئی از یک قرآن 30پاره است که بنا به اطلاع من، تنها همین بخش از آن به شمارۀ4352در بخش جزوا‌ت قرآنی کتابخانۀ آستان قدس باقی مانده است. واقف این نسخه ابوالحسن احمد بن علی سادوکه عراقی است و متن وقفنامۀ او در آغاز این اثر چنین آمده است:

«وقف أبو الحسن محمد بن أحمد سادوکه العراقي علی مشهد الإمام أبي الحسن علي بن موسی الرضا علیه السلم علی ساکنیه ومجاوریه ابتغاء لوجه الله عزّ وجلّ في شهور سنة سبع وعشرین وأربع مایة»

ادامه در اینجا:
https://kariminia.kateban.com/post/4819

دربارۀ قرآن ابوالحسن احمد بن علی سادوکه عراقی (ادامه از فرستۀ پیشین)

لقب یا شهرت «سادوکه» غریب و ناآشنا است و بنا بر جستجوی من در متون کهن اسلامی فارسی و عربی بسیار اندک ذکر شده است. از خاندان سادوکة اطلاع زیادی در اختیار نداریم. تنها سرنخ ما جمله‌ای از نجم الدین ابوالرجای قمی در تاریخ الوزراء (ص 105ـ106) یا همان ذیل نفثة المصدور (ص 146ـ147) است که نشان می‌دهد این خاندان از اوایل قرن پنجم هجری در قم بسیار پرنفوذ بوده‌اند. وی می‌نویسد:

«اولاد سادوكه معروفند به عراقيان، از ابتداى دولت سلطان مسعود بن محمود بن سبكتكين خورشيد و ماه دولت را چون نرگس در دستى گرفتند، و ثريا را چون شمامۀ گل در دست ديگر. سيد مرتضى را به سبب خصومت ايشان، از قم به رى انزعاج بود. در اين حال نزهتگاه ايشان و قلعه‌اى در شهر كه معقل و ملجأ ايشان بود، هم ملك اعقاب سيد مرتضى است. دولت عراقيان ممتد گشت. ديوار قم و عمارت مسجد جامع بيرون شهر، و منارها آنجا، ايشان كردند.»

این گزارش تاریخی که در میانۀ قرن ششم هجری نوشته شده است، نشان می‌دهد که "سادوکه" لقب یکی از خاندان شیعه در قم بوده و ایشان از اوایل قرن پنجم هجری، در دولت سلطان مسعود غزنوی امور دیوانی و اداری در شهر قم را برعهده داشته‌اند. بعدها و در عهد سلجوقیان نیز، ایشان همچنان در شهر قم و اطراف آن بسیار متنفذ بوده‌اند. شهرت اصلی آنان «عراقی» بوده است. سید مرتضی، شرف الدین ذوالفخرين ابوالحسن مطهّر بن على (متوفای 492 ق)، از شاگردان شیخ طوسی و نقیب شیعیان در قم و ری، بر اثر خصومت و مخالفت ایشان، مجبور به مهاجرت از قم به ری شده است.

گفتنی است استاد سید حسین مدرسی طباطبایی در تصحیح خود از کتاب ابوالرجای قمی، نام سادوکه را به صورت سادو+که (حرف ربط) خوانده‌اند ولذا این خاندان را «اولاد سادو» معرفی کرده‌اند (ذیل نفثة المصدور، ص 146)؛ اما متن وقف نامۀ جزوۀ قرآنی 4352 در کتابخانۀ آستان قدس رضوی که به دستخط ابوالحسن احمد بن علی سادوکه عراقی در سال 427 هجری کتابت شده است، ضبط دقیق و کهن‌تری از شهرت این خاندان در شهر قم به دست می‌دهد.

قرآن وقفی ابوالحسن علی بن احمد سادوکه عراقی
نسخۀ قرآنی وقف شده از سوی ابوالحسن علی بن احمد سادوکه عراقی (به شمارۀ جزوۀ 4352) را باید از قدیمی‌ترین نسخه‌های تاریخ‌دار و بسیار ارزشمند موجود در کتابخانۀ آستان قدس رضوی به شمار آورد. این نسخۀ قرآنی مشتمل بر جزء دهم قرآن مجید (انفال، 41 ـ توبة، 93) است که در 65 برگ، در اندازۀ 11×9 سانتی متر (مسطر: 6×5 سانتی متر) با خطی کهن و غیرکوفی شده است. این خط را باید از قدیم‌ترین نمونه‌های برجا مانده از خطوط مدوّر در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری به شمار آورد که در آن ترکیبی محقق و ریحان به چشم می‌خورد. متن نسخه از هر گونه تذهیب و علامت گذاری تزیینی خالی است؛ نشانه‌ای برای تعیین انتهای آیات در آن نیست؛ علائم تخمیس و تعشیر و سجده، و نشانه‌های تقسیم قرآن به سُبع و نیم سُبع و مانند آن در این نسخه به چشم نمی‌خورد. تنها در آغاز سورۀ توبة (در برگ 18رو)، نام سوره با قلمی متفاوت و احتمالاً در زمانی متأخر کتابت و افزوده شده است.

کاتب نسخه تمام کلمات قرآن را با شیوۀ نوین (خلیل بن احمد) اعراب گذاری می‌کند و نشانه‌های مدّ و تشدید و همزه را به دقت معین می‌سازد. نیز به شیوۀ کهن کاتبان ایرانی، در زیر راء و دال یک نقطه و در زیر سین، سه نقطه می‌گذارد تا آنها را از حروف مشابه‌شان تمایز بخشد. وی همچنین برای تشخّص حروف حاء و عین از جیم و غین، علائمی ثابت در زیر این حروف قرار می‌دهد. متن قرآن در این نسخه نیز مانند تمامی مصاحف قرآنی کهن تا قرن ششم، به قرائت عاصم (و روایت حفص از او) نوشته نشده است، بلکه در آن ترکیبی از قرائات مختلف، موسوم به «اختیار القراءة» به چشم می‌خورد. جدول زیر برخی از موارد مخالفت این نسخه قرآنی با قرائت حفص از عاصم را نشان می‌دهد.

نتیجه آنکه ابوالحسن احمد بن علی سادوکه عراقی یکی از عالمان شیعه در قم و نواحی اطراف آن بوده که خاندان او ــ و شاید خود او ــ در دو دولت غزنوی و سلجوقی دارای مناصب دیوانی و اداری در قم و اطراف آن بوده‌اند. وی در سال 427 قمری و دوران حکومت سلطان مسعود غزنوی، نسخه‌ای از قرآن به خطی کهن را بر حرم امام رضا علیه السلام در مشهد وقف مجاوران و زائران آن امام همام کرده است که اکنون تنها یک جزء آن در کتابخانۀ آستان قدس رضوی بر جای مانده است. خط نسخه محقَّق یا ریحان بسیار کهن است، و قرائت نسخه ــ همانند رسم رایج آن روزگار ــ مطابق با روایت حفص از عاصم نیست.
https://www.kateban.com/media/editor/60f7ad871d1e8.jpg
https://www.kateban.com/media/editor/60f7ad4b81500.jpg
https://www.kateban.com/media/editor/60f7ab4c3655f.jpg

یک رباعی تازه‌یاب فارسی از خواجه عبدالله انصاری

در شرح و توضیح آیۀ 71 سورۀ زخرف، خواجه عبدالله انصاری (در نسخۀ تفسیرش که هنوز منتشر نشده است)، دو بیت از شاعری عرب نقل می‌کند که تاکنون عینا آن را در جایی نیافته‌ام، اما بخشی از آن را به قیس بن الملوح یا همان مجنون بنی عامر نسبت داده‌اند. در ادامه، وی خود مضمون آن دو بیت را در قالب یک رباعی به فارسی می‌سراید: عبارات فارسی و عربی خواجه عبدالله در این بخش از تفسیر وی (بنا بر تصحیحی که انجام داده‌ام) چنین است:

«وَفِيهَا مَا تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ»،[پانویس1] هذَا مِنْ جَوَامِعِ الْقُرْآنِ، وَقُرِئَ بِزِيَادَةِ الْهَاءِ: ﴿تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ﴾؛[پانویس2] و در آن بهشت هَرْج دلها بايد، وُ چشمها خوش آيد. تَقُولُ: لَذَّ يَلَذُّ فَهُوَ مَلْذُوذٌ وَلَذِيذٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

وَلَقَدْ هَمَمْتُ بِقَتْلِهَا مِنْ أَجْلِهَا
كَيْمَا تَكُونَ خَصِيْمَتِي فِي الْمَحْشَرِ
كَيْمَا يَطُولُ خِصَامُنا وَنِزَاعُنَا
فَتَلَذُّ عَيْنِي مِنْ لَذِيذِ الْمَنْظَرِ

بِكْشَمْتْ بدوستى و خونت بخَورم
در گردن خویش خون ناحق ببرم
تا روز مخاصَمت چون آیی ببرم
تو خون طلبی و من برویت نگرم

نکتۀ جالب توجه آنکه مضمون این شعر بعدها در میان رباعیات منسوب به مولانا (دیوان شمس، رباعی 1155) نیز آمده است:
از دوستیت خون جگر را بخورم
این مظلمه را تا به قیامت ببرم
فردا که قیامت آشکارا گردد
تو خون طلبی و من برویت نگرم


پانویس1: قدّم في النسخة «ما تشتهی الأنفس» کما في مصاحف مکة والعراق؛ وهي قراءة ابن کثیر وأبي عمرو وحمزة والكِسائي، وعاصم في روایة أبي بکر وخلف.
پانویس2: هذا کما في مصاحف أهل الشام والمدینة وهي قراءة نافع وابن عامر وحفص عن عاصم وأبي جعفر المدني وابن مسعود وابن عباس ویعقوب.

https://www.kateban.com/media/post/60f914cfb11e7.jpg

دربارۀ رباعی تازه‌یاب خواجه عبدالله انصاری

قرآن‌پژوه ارجمند جناب مرتضی کریمی‌نیا، در یادداشتی که صفحۀ شخصی ایشان در سایت کاتبان و تلگرام منتشر شده، از رباعی کهنی رونمایی کرده‌اند که خواجه عبدالله انصاری در تفسیر خود، در شرح و توضیح آیۀ ۷۱ سورۀ زخرف، آن را در ترجمۀ دوبیت عربی آورده است و با توجه به ساخت کهن زبانی آن، احتمال بسیار دارد سرودۀ خود خواجه عبدالله باشد. در مورد این رباعی کهن تازه‌یاب، چند نکته عرضه می‌دارد.

به خواجه عبدالله انصاری رباعیات بی‌شماری منسوب است که منشأ انتساب اغلب آن‌ها، رساله‌های فارسی منسوب به اوست که در صحّت انتساب‌شان به خواجه عبدالله، تردیدهای جدی وجود دارد. بیشتر این رساله‌ها، در قرن نهم کارسازی شده‌اند و اشعاری که در خلال این آثار آمده، از جهت فُرم و زبان، قابل انتساب به شاعری از قرن پنجم نیست. اغلب این رباعیات، به گویندگان دیگر، از قبیل مولانا، خیّام، بابا افضل کاشانی، اوحد کرمانی، ابوسعید ابوالخیر، عطار و سنایی غزنوی هم منسوب است.

یکی دیگر از منابع رباعیات منسوب به خواجه عبدالله انصاری تفسیر کشف الاسرار میبدی است که در آن رباعیات بی‌شماری نقل شده و برخی از محققان آن رباعیات را از خواجه عبدالله دانسته‌اند. یادم هست که در دهۀ هفتاد یک دور رباعیات موجود کشف‌الاسرار را بدین نیّت بررسی کردم که کدام‌یک از آن‌ها را می‌توان به نقل قول‌های میبدی از پیر هرات متصل کرد. جز یک رباعی، شعری که در متن و بافت گفتار خواجه نشسته باشد، نیافتم. در منابع کهن هم ندیدم که رباعیی به خواجه عبدالله منسوب کرده‌ باشند؛ و اگر باشد، جز یک دو رباعی نتواند بود. جمال خلیل شروانی، گردآورندۀ نزهة المجالس، رباعیاتی بی‌شماری به نام مشایخ رباعی‌گوی نقل کرده است؛ اما در مجموعۀ عظیم او با حدود چهار هزار رباعی، نامی از خواجه عبدالله انصاری به میان نیست. دلیل آن، این می‌تواند باشد که در اواسط قرن هفتم هجری، خواجه عبدالله به رباعی‌گویی شهرتی نداشته است.

وجود رباعیی در تفسیر خواجه عبدالله انصاری، پیوند این صوفی سرشناس را با رباعی فارسی برقرار می‌دارد. جناب کریمی‌نیا در مقالۀ محققانه‌ای که اخیراً در آینۀ پژوهش منتشر شده، دو نسخۀ کهن تفسیر خواجه عبدالله انصاری را معرفی کرده‌اند. احتمالاً این رباعی از این دو منبع تازه‌یاب استخراج شده است. اکنون با در دست داشتن اصل تفسیر خواجه عبدالله انصاری، بهتر می‌توانیم در مورد انتساب رباعیات موجود در کشف‌الاسرار به خواجه عبدالله انصاری نظر دهیم. امیدواریم این اثر، هرچه زودتر چاپ شود.

جامی در شرح حال خواجه عبدالله انصاری، به این نکته اشاره دارد که خواجه عبدالله در نوجوانی (در دبستان) بسیار حاضر الذهن بوده و بر بدیهه شعرهای تازی می‌گفته و یکی از تخصص‌های او، برگرداندن اشعار فارسی به عربی بوده است. جامی، بیتی و مصراعی از یک رباعی را مثال آورده که خواجه عبدالله آن‌ها را به عربی برگردانده بوده است (نفحات الأنس، ۲۳۷-۲۳۸). این نکته نیز قرینه‌ای است که رباعی مورد نظر، سرودۀ خود خواجه عبدالله است. اگرچه در این مورد، برعکس اتفاق افتاده و شعر فارسی برگردان شعر عربی است.

جناب کریمی‌نیا، صورت دگر گشتۀ رباعی نویافته را در کلیات شمس به دست داده‌اند. مقایسۀ زبان و فرم این دو رباعی شیوۀ روزآمد کردن رباعیات کهن را در متون بعدی به خوبی نشان می‌دهد. مولوی از تصرّف در زبان و ساخت رباعیات کهن ابایی نداشته و شواهد متعددی از تصرف‌های ذوقی او در متون پیشین موجود است (رک. کتاب چهارخطی، ۲۷۷-۲۸۰). در روایت مولانا، ساخت‌های کهن زبانی و قافیۀ مصراع سوم رباعی مطابق پسند زمانه از بین رفته است.

صورت رباعی تازه‌یاب خواجه عبدالله انصاری، شیوۀ رباعی‌گویی سخنو‌ران خراسان را در قرن پنجم به خوبی نمایش می‌دهد و آن، آوردن قافیه‌های چهارگانه است که از نظر من، یکی از دلایل اصالت یک رباعی کهن یا اصالت روایت آن است. شاعران خراسان، به رباعیات چهارقافیه‌ای گرایش داشته‌اند. از اواسط قرن ششم، قافیۀ سوم رباعی به تدریج متروک شد و در آثار شاعران قرن هفتم و هشتم به حداقل ممکن رسید. رفتاری که مولانا با قافیۀ سوم رباعی خواجه عبدالله داشته، مطابق شیوۀ رایج در قرن هفتم بوده است. این رفتار، با رباعیات حکیم عمر خیّام نیز شده و برخی رباعیات چهارقافیه‌ای او، در گذر زمان، به رباعیات سه قافیه‌ای تبدیل یافته است.

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

رساله‌ای از ابوجعفر محمد بن موسی الموسوی درباب معنای «من کنت مولاه» (بخش نخست)

ابوجعفر محمد بن موسی الموسوی از نوادگان امام موسی کاظم علیه السلام، یکی از عالمان و ادیبان شیعه در نیشابور، و نقیب شیعیان در طوس در قرن چهارم هجری بوده که با امیران و حاکمان سامانی نیز ارتباطی نزدیک داشته است. هرچند نام وی در هیچ یک از مصادر رسمی فقه، حدیث، کلام، تفسیر، و رجال شیعه ذکر نشده، بسیاری از ادیبان و مورّخان قرون چهارم و پنجم هجری چون ابومنصور ثعالبی، و ابونصر عُتبی مکرراً از او یاد کرده، و اقوال و ابیاتی را از او ذکر کرده‌اند که اغلب با تاریخ، ادبیات، فرهنگ و آداب ایرانیان در خراسان قرن چهارم پیوند دارد. من پیشتر مقاله ای مشروح دربارۀ زندگی و آثار او در اینجا نوشته ام:
https://kariminia.kateban.com/post/4752
ابوجعفر موسوی را در درجۀ نخست باید ادیب و شاعر بدانیم. پاره‌هایی از شعر و نثر وی در کتاب‌های ادبی و تاریخی قدیم برجای مانده است. به جز این، آقا بزرگ طهرانی در الذریعة، از نسخه‌ای از «مسئلة في معنی من کنت مولاه للأدیب أبي جعفر محمد بن موسی» یاد می‌کند که در نزد مرحوم آیة الله مرعشی نجفی یافته است (الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۲۰/۳۹۴). شادروان سید عبدالعزیز طباطبائی ــ که متن این رساله را بر اساس دو نسخه در کتابخانۀ آیة الله مرعشی (مجموعۀ ش ۲۵۵.۸، مورَّخ ۱۰۵۶) و کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی (مجموعۀ امام جمعۀ خوئی، نسخۀ شمارۀ ۸، رسالۀ پنجم، برگ ۱۴پ تا ۱۵ر) تصحیح و منتشر ساخته (نک. الغدیر فی التراث الاسلامی، ص ۹۴) ــ بر این رأی است که مراد از «الأدیب السعید ابوجعفر محمد بن موسی» در آغاز این رساله، أبوجعفر محمد بن موسى بن عمران الزامی النيسابوری است که ثعالبی در یتیمة الدهر (۴/۱۷۱)، او در شمار فضلای بخارا نام برده، و افزوده است که وی از ادیبان و شاعران خراسان و به طور خاص، در نیشابور بوده است.

با این حال، مروری بر متن این رسالۀ کوتاه ما را به این نتیجه می‌رساند که این اثر باید نوشتۀ یکی از ادیبان شیعی راست کیش و معتقد بوده باشد که در عین اعتقاد تامّ به ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام، مایل نبوده است رأی خود در این باره را با مقامات و امیران سُنّی خراسان به صراحت در میان بگذارد. از این رو، من بر این باورم که این رساله از نگاشته‌های ابوجعفر محمد بن موسی الموسوی، دانشمند و ادیب شیعی در قرن چهارم در طوس و نیشابور است، نه از خامۀ ابوجعفر محمد بن موسی بن عمران الرامی/ الزامی، ملقّب به ابوجعفر البنانی که هیچ‌یک از تراجم نویسان قدیم و جدید او را دارای گرایش‌های شیعی ندانسته‌اند.

به جهت اهمیت این رساله در بازنمایی دیدگاه‌های مذهبی ابوجعفر موسوی، متن کوتاه آن را بر اساس تصحیح استاد فقید، محقق طباطبائی در اینجا ذکر می‌کنم [سید عبدالعزیز الطباطبائی، الغدیر فی التراث الاسلامی، ص ۹۵ـ۹۷]

رساله‌ای از ابوجعفر محمد بن موسی الموسوی درباب معنای «من کنت مولاه» (بخش دوم)

به جهت اهمیت این رساله در بازنمایی دیدگاه‌های مذهبی ابوجعفر موسوی، متن کوتاه آن را بر اساس تصحیح استاد فقید، محقق طباطبائی در اینجا ذکر می‌کنم [سید عبدالعزیز الطباطبائی، الغدیر فی التراث الاسلامی، ص ۹۵ـ۹۷]

في معنى مَنْ كُنتُ مَوْلاهُ فعَلِيٌّ مَوْلاه لِلأدِيْب أَبي جَعْفَر مُحَمَّد بْن مُوسى

قال الأديب السعيد أبو جعفر محمد بن موسى نوّر اللّه مصرعه: سألني السيد الرئيس أبو إبراهيم ــ أدام الله رفعته ــ في داره المعمورة ببقائه، عن معنى قول الرسول صلّى اللّه عليه وآله: من كنت مولاه فعليّ مولاه. فلم أجد محيصاً عن إيراد ما هو مذهبي فيه، فذكرت له ما سمعه من فيّ لما سمعته من فيه، ثم خيّل إليه أن ما أوردته لا يجديه نفعا مهماً لم يكن مكتوباً يعيد فيه نظره ويبديه، فأمليت ثانياً ما سمعه مني باديا ليتأمله تأملا شافياً.

وبعد، فإني وإن لم أكن إماماً في الأدب وعلامة في معرفة كلام العرب، فقد تشبثت منه بسبب وأويت منه إلى مذهب لا مذهب ومن كان مثلي ممن يعلم بعض العربية فلا بد من أن يكون له في مثل ذلك على شيء اعتماد، وعلى رأى سكون وإخلاد. والمولى ــ على ما يضمره فؤادي وعليه اعتقادي ــ في هذا الخبر بمعنى الأولى، ولا يجوز غيره بدليلين مقنعين، عند من أنصف لا من اعتسف. وذلك أن الاسماء على ضربين: مخصوصة ومشتركة، فالمخصوص منها لا يمكن أن يعدّى به عن خصوصيته، اصطلاحا كان أم توقيفاً على ما هو مسطور في الدفاتر ومبيّن للأصاغر من الأدباء والأكابر. والمشترك يحمله كل ذي علم على ما يدلّ عليه علمه ويهديه إليه فهمه، و﴿كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾.

وهذا الاسم من المشترك عندي، ولا يسوغ حمله على المناسبة والمعاقبة، لكون ذلك معروفاً معلوماً، وأهل النحو يقولون: الأخبار بما يعرف لا يفيد، وأنا وإن لم أكن نحوياً فقد شممت رائحته وأنت لائحته، والنبي صلّى الله عليه وآله أجلّ وأعظم من أن يخبر بشيء لا يفيد. والمولى بمعنى الأولى أولى لقوله تعالى: ﴿النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ﴾، ليكون الخبر بهذا التأويل موازياً للوحي والتنزيل، فكأنّه قال عليه السلام: كلّ مؤمن أنا أولى به من نفسه فعلي كذلك، لأن عليّا عليه السلام نفس النبي صلّى اللّه عليه وآله بدلالة قوله تعالى: ﴿فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ﴾ ومعلوم أن الإنسان لا يدعو نفسه، فثبت أن المراد بأنفسنا علي عليه السلام.

واذا كان كذلك فقول الله تعالى: ﴿النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ﴾ كان أمير المؤمنين كذلك. وقول النبي صلّى الله عليه وآله: من كنت مولاه فعلي مولاه، وارد عنه على ذلك المدرج والمنهج، فالعدول عن ذلك عندي لا يسوغ. فهذا ـ أدام الله رفعة السيد ـ ما أعتقده فيه، فان كنت مصيباً كان إليَّ وإن كان مخطئا كان عليَّ. على أنّي أتحقق أنّ ذلك حق غير باطل وحال غير عاطل. وما توفيقي إلّا بالله العليّ العظيم. والحمد للّه ربّ العالمين وصلّى اللّه على محمّد وآله الطاهرين.