چشم‌و‌چراغ
3.76K subscribers
2.33K photos
85 videos
43 files
1.03K links
همراه با پژوهشگران زبان فارسی

سروش: cheshmcheragh
اینستاگرام: _cheshmocheragh_
فیس‌بوک: Persian Terminology
توییتر: persiantermino1
ایتا: cheshmocheragh2
Download Telegram
🚠بندسُره و ریل‌سُره

از چند سال پیش در ایران فعالیتی تفریحی با استفاده از تجهیزاتی باب شده که به آن در انگلیسی «زیپ‌لاین» (zip line یا zip-line) می‌گویند. از همان آغاز راه‌اندازی، متخصصان در اندیشۀ ساخت یا انتخاب واژه‌ای فارسی برای آن بودند و، در نهایت، از میان معادل‌های پیشنهادی، برابرِ «بندسُره» (همانند سرسره) برگزیده شد. البته کاربرد بندسُره تنها برای تفریح نیست، بلکه نوعی سامانۀ حمل‌ونقل نیز هست که در روستاهای مناطق کوهستانی از آن استفاده می‌شود. یکی از انواع بندسُره که در آن، به‌جای بافه/ کابل، از ریل هوایی سُر می‌خورند، «ریل‌سُره» خوانده می‌شود. در انگلیسی آن را rollglider یا roller coaster zipline می‌نامند.

گروه واژه‌گزینی #عمومی
#واژه_شناسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh
👍7😁1
🐴واگن اسبی از دیگر مظاهر نوپردازی (مدرنیزاسیون) جای خود را در لاله‌زار باز می‌کند. #جعفر_شهری می‌نویسد: «واگن‌سواری تا آن اندازه لذیذ و دلچسب می‌آمد که کمتر امکان داشت کسی به آن دسترسی داشته [باشد] ــ اگرچه خود صاحبِ اسب و درشکۀ شخصی بوده باشد ــ و بتواند از آن صرف‌نظر کند». چگونگی راه‌اندازی واگن اسبی از نوشتۀ #اعتمادالسلطنه: «امروز شاه به مسیو دُنی، که طراموای ساخته و واویلا به شهر انداخته، می‌فرمود: چرا خطوط آهن که گذاشته‌ای برای عبورومرورِ پیاده و کالسکه، اصلاح نمی‌کنی؟ مسیو دُنی گفت: در قرارنامه نیست. شاه فرمود: برفرض ما خطا کرده باشیم و در قرارنامه تو را مسئول نکرده باشیم. انصاف تو کجا رفته‌ که خبطی که ما کردیم غنیمت می‌شماری؟! بعد از این عجز، دُنی قبول نمود که راه را بسازد. من مترجم بودم، اما زیر لب پوزخند می‌زدم... وزیر اعظم شش‌هزار تومان از دُنی گرفته و این امتیاز را به او داده‌است؛ حالا باید شاهِ ما تملق نماید!»

زهرا اهری و محسن حبیبی، مقالۀ «لاله‌زار، عرصۀ تفرج، از باغ تا خیابان؛ شکل‌گیری خیابان به سبک اروپایی در دورۀ #ناصرالدین‌_شاه»، مجلۀ هنرهای زیبا، ۱۳۸۷، ش ۳۴.
#پرسه_در_متون
@cheshmocheragh
👍32
📜 به مناسبت بیست‌ونهم اردیبهشت‌ماه، سالگرد بنیانگذاری نخستین فرهنگستان ایران (۱۳۱۴–۱۳۲۰) به ریاست #محمدعلی_فروغی در سال ۱۳۱۴
منبع: وبگاه مرکز اسناد و کتابخانۀ ملی
#سند
@cheshmocheragh
4
📗 نسخۀ پیشنهادی دستور خط و فرهنگ املایی فارسی غیررسمی، در ٢۵ اردیبهشت ١۴٠٣، روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم #فردوسی، منتشر شد.

📢 پیشنهادهای اصلاحی خود را تا پایان خرداد ۱۴۰۳ به گروه زبان و رایانۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی ارسال فرمایید. نشانی رایانامه: lan.comp@apll.ir

🗞 متن خبر در وبگاه فرهنگستان:
🔗 https://apll.ir/?p=16030

📄 نسخۀ پی‌دی‌اف کتاب در وبگاه فرهنگستان و در اینجا 👇🏼در دسترس است.

@cheshmocheragh
👍3
⚖️📏 به مناسبت روز جهانی اندازه‌شناسی

نسخهٔ اولِ «قانون اوزان و مقیاس‌ها» در سال ۱۳۰۴ خورشیدی در مجلس تصویب و اعلام شد که از آن تاریخ، مقیاس‌های رسمی کشور بر طبق اصول متری خواهد بود. مثلاً در مقیاس طولی، برابریِ واحدها به‌این‌ترتیب اعلام شد که یک میلی‌متر برابرِ «مو»، یک سانتی‌متر معادلِ «بهره»، یک دسی‌متر مساویِ «گره»، و یک متر برابر با «گز» است. به‌این‌ترتیب، کاربرد واحدهای بین‌المللی برای مقیاس‌های طولی و حجمی در زبان فارسی صورتی رسمی یافت.
وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه مأمور اجرای این قانون شد و با تشکیل «ادارهٔ اوزان و مقادیر»، بنیان «مؤسسهٔ استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران» گذاشته شد که در سال‌های اخیر به «سازمان ملی استاندارد» تغییرنام یافته‌است.

#یک_نکته‌ات_بگویم
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh
👍4🙏2🏆2
📗فرهنگ املایی خط فارسی، دکتر #علی‌_اشرف_صادقی، زهرا زندی‌مقدم، چاپ هفتم، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی،۱۳۹۴.

خط، چهرۀ مکتوب زبان است و همانند زبان، از مجموعۀ اصول و قواعدی پیروی می‌کند. ازآنجاکه خط نقش مهمی در اصالت و غنای فرهنگ یک جامعه دارد، نباید شیوه‌ای را برگزید که نسل‌های جدید در استفاده از منابع کهن و ذخایر فرهنگی خود، دچار مشکل جدی شوند. تدوین دستور خط فارسی و هماهنگی در شیوۀ نگارش آن از وقوع آشفتگی‌های زبانی و املایی جلوگیری خواهد کرد.
کتاب حاضر، با ۳۳۰۰۰ مدخل، برای حل مشکلات املای کلمات فارسی چون جدانویسی و پیوسته‌نویسی کلمات مرکب و مشتق، شیوهٔ نگارش کلمات دو‌املایی یا سه‌املایی و مانند آنها تدوین شده است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی به عنوان نهاد تصمیم‌گیرنده دربارۀ مسائل املای زبان فارسی این کتاب را منتشر کرده است.
نسخۀ پی‌دی‌اف این کتاب را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.

#معرفی_کتاب
#فکر_کردن_از_کتاب_خواندن_هم_مهمتر_است
#درست_نویسی
@cheshmocheragh
3👎1
#دستور_خط_فرهنگستان
#درست_نویسی

✉️📞لطفاً برای ارائۀ پیشنهاد و اصطلاحات با گروه دستور خط فرهنگستان زبان و ادب فارسی تماس بگیرید.
تلفن فرهنگستان: ۶۸-۸۸۶۴۲۳۳۹
رایانامه: morteza.ghassemi@gmail.com (آقای دکتر مرتضی قاسمی)
@cheshmocheragh
👍6👎6👏2🤔1
⛏️‍ «تِرانشه» (فرانسوی: tranchée، انگلیسی: trench) اصطلاحی رایج در باستان‌شناسی است با این تعریف: «بخشی از محوطۀ باستانی که به اَشکال منظم هندسی و غالباً چهارگوش خاک‌برداری می‌شود».
فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای این واژه برابر فارسیِ «تاشه» را تصویب کرده‌است. تاشه از ریشۀ tāš در ایرانی باستان به‌معنی بریدن، شکافتن، تراشیدن، و آفریدن است. این واژه با «تیز» و «تیشه» هم‌ریشه است و هنوز در برخی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، ازجمله در مازنی و گیلکی، به‌معنای «تیشه» و «قندشکن» کاربرد دارد. «تراشیدن» همان «تاشیدن» است که طبق یک قاعدۀ قدیمی، مانند خاکشی/ خاکشیر، چُتکه/ چرتکه، پاس/ پارس، حرف «ر» در آن به‌اصطلاح درج (افزوده) شده‌است. افزون بر شباهت معنا، نزدیکی آواییِ تاشه و ترانشه نیز در گزینش و تصویب این واژه در نظر بوده‌است. تاشۀ پله‌ای و تاشه‌زنی نیز از ترکیب‌های مصوب این واژه‌ هستند. گفتنی است واژۀ «تاشیدار» (تاشیتار؛ به‌معنی خالق و شکل‌دهنده) از برابرهای پیشنهادی فرهنگستان دوم (۱۳۴۹–۱۳۵۸) در برابر «آرشیتکت» بود.

🔹با سپاس از راهنمایی همکار ارجمندمان آقای دکتر #رضا_عطاریان، دندان‌پزشک و پژوهشگر ارشد گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

✍🏻سمانه ملک‌خانی

منابع: فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛ فرهنگ واژگان تبری (جهانگیر نصری اشرفی و دیگران)؛ ریشه‌یابی واژه‌های گیلکی و وجه تسمیۀ شهرها و روستاهای گیلان (جهانگیر سرتیپ‌پور)؛ فرهنگ ریشه‌شناختی فارسی (محمد حسن‌دوست)؛ دفتر واژه‌های پیشنهادی گروه‌های واژه‌گزینی فرهنگستان زبان ایران (۱۳۵۰–۱۳۵۴)؛ فرهنگ پهلوی (بهرام فره‌وشی)؛ مقالۀ «یک تحول آوایی دیگر در زبان فارسی: افزوده شدن صامت "ر" به بعضی از کلمات» (علی‌اشرف صادقی).

گروه واژه‌گزینی #باستان_شناسی
#واژه_شناسی
#ریشه_شناسی
@cheshmocheragh
12🙏2👌2
📗 هزارواژه‌های فرهنگستان زبان و ادب فارسی

یافتن معادل‌های فارسی برای واژه‌های تخصصی یکی از اهداف فرهنگستان و به‌طور خاص گروه واژه‌گزینی در راستای هرچه علمی‌تر کردن زبان فارسی است. «هزارواژه»ها نامی عمومی است که فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای فرهنگ‌های موضوعی و تخصصی برگزیده‌است و در گروه واژه‌گزینی فرهنگستان برای واژه‌های حوزه‌های مختلف علمی تدوین می‌شود. تحقق این امر به‌لطف ممارست طولانی در کار واژه‌گزینی صورت پذیرفته‌است و این گروه تاکنون موفق شده‌است ده‌هاهزار معادل فارسی در برابر لغات و اصطلاحات بیگانه بیابد یا بسازد. هزارواژه‌های «باستان‌شناسی»، «علوم زمین»، «قطعات و اجزای خودرو» و «روان‌شناسی» از جملهٔ این فرهنگ‌ها هستند که دربردارندۀ واژه‌هایی در حوزه‌های علمی ذکرشده است. در هزارواژه‌ها مدخل‌ها به‌ترتیب الفبای فارسی مرتب شده‌اند و در برابر هر مدخل، که معادل فارسی مصوب فرهنگستان است، معادل انگلیسی آن آمده؛ سپس تعریف کوتاهی برای آن ارائه شده‌است که هدف از آن صرفاً درک بهتر مفهوم معادل فارسی منتخب است. در برابر برخی واژه‌ها که لفظ بیگانۀ آن همچنان کاربرد دارد، علاوه بر معادل فارسی، لفظ بیگانه نیز آمده‌است. ازآنجاکه برخی هزارواژه‌ها شامل واژه‌های تخصصی گروهی از رشته‌های مختلف هر حوزۀ علمی است، برای تفکیک رشته‌ها و سهولت استفادۀ کاربر، در مقابل هر مدخل، رشتۀ کاربردیِ آن مشخص شده‌است. در انتهای کتاب، فهرست واژه‌ها به‌ترتیب الفبای لاتین و نیز فهرستی براساس گروه یا شاخه به‌ترتیب الفبای لاتین آمده‌است. این کتاب‌ها برای علاقه‌مندان به این رشته‌ها در تمام مقاطع و نیز مترجمان و پژوهشگران مفید خواهد بود.

◾️نسخۀ پی‌دی‌اف دوجلدی هزارواژۀ #علوم_انسانی را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #هنر را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #زبان‌_شناسی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف سه‌جلدی هزارواژۀ #پزشکی را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف سه‌جلدی هزارواژۀ #علوم_مهندسی را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف دوجلدی هزارواژۀ #زیست_شناسی را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #شیمی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #گردشگری_و_جهانگردی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #ریاضی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #باستان_شناسی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #روان_شناسی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #علوم_گیاهی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #قطعات_و_اجزای_خودرو را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #فیزیک ۱ و ۲ را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #تغذیه_و_علوم_و_فناوری_غذا را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #مهندسی_بسپار را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #ژن_شناسی_و_زیست_فناوری ۱ را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژۀ #علوم_نظامی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژهٔ #کشاورزی_و_منابع_طبیعی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژهٔ #حمل_و_نقل (جلدهای ۱-۳) را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژهٔ #علوم_زمین (جلدهای ۱-۳) را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژهٔ #حمل_ونقل_درون_شهری_جاده_ای را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژهٔ #ژئوفیزیک ۱ را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.
◾️نسخۀ پی‌دی‌اف هزارواژهٔ #حمل_و_نقل_ریلی را می‌توانید از اینجا یا از وبگاه فرهنگستان دریافت کنید.


(این فهرست به‌روزرسانی می‌شود)

پیوند فهرست هزارواژه‌ها در وبگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی

#هزارواژه
#واژه_های_مصوب_فرهنگستان
#معرفی_کتاب
#فکر_کردن_از_کتاب_خواندن_هم_مهمتر_است
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh
8👍1
🟥 «پرزده‌رو» به‌معنی «آبله‌رو» است. در تصویر اشتباه نوشته شده‌است.

پیوند فرستۀ اصلاح‌شده:
https://xn--r1a.website/cheshmocheragh/4740

#قلمرو_زبان_فارسی

#واژه
@cheshmocheragh
15👍5
✍🏼 دانشگاه

«مجلس شورای ملی به وزارت معارف اجازه می‌دهد مؤسسه‌ای به‌نام «دانشگاه» برای تعلیم درجات عالیهٔ علوم و فنون و ادبیات و فلسفه در طهران تأسیس نماید». این مادهٔ اول قانون تأسیس دانشگاه است که در سال ۱۳۱۳ به تصویب مجلس رسید. خوب است بدانیم در عصر احمدشاه «دانشگاه» نام عمارت مجلل پرنس* ارفع (میرزا رضا خان ارفع‌الدوله)، سیاستمدار ایرانی در موناکو بود. او چون دستی در شعر و شاعری هم داشت و به «دانش» تخلص می‌کرد، نام بنا را «دانشگاه» نهاد. این عمارت بعداً به «ویلا‌اصفهان» نیز معروف شد. واژهٔ دانشگاه در معنی امروزی مخالفان مشهوری داشت، زیرا در دورانی که زبان فرانسوی زبان علم و فنّاوری در ایران بود، عده‌ای معتقد بودند این واژه نمی‌تواند به‌جای «اونیورسیته» رایج شود.

*«پرنس» مانند «جناب» و «آلتس» مخصوص رجال درجه اول بود و بعضاً آن را نیز لقب می‌پنداشتند (کریم سلیمانی، القاب رجال دورۀ قاجاریه، ص ۱۶). این لقب به‌معنی شاهزاده بودنِ کسی که این عنوان به او عطا شده نیست.

🔹با سپاس از راهنمایی همکار ارجمندمان آقای دکتر #رضا_عطاریان، دندان‌پزشک و پژوهشگر ارشد گروه واژه‌گزینی فرهنگستان
#واژه‌_شناسی
@cheshmocheragh
10👍3
📗فرهنگ محبس: واژه‌ها و اصطلاحات کاربردی در زندان‌های ایران. مؤلف: امین حق‌ره. رشت: فرهنگ ایلیا، ۱۴۰۰.

ایران‌دال: خنگ، بسیار ساده
بی‌نور: بی‌خیر، کسی که کار خوب از او سر نمی‌زند
شاخدار: زندانی حرفه‌ای، سابقه‌دار و خلافکار
فکل‌پاتشتی: کسی که به‌زور می‌خواهد خودش را آدم متشخصی نشان بدهد

این‌ها نمونه‌هایی از واژه‌ها و اصطلاحات فرهنگ محبس هستند.

«فرهنگ زندان و مراودات و مناسبات رایج در آن منفک از فرهنگ و مناسبات دنیای آزاد نیست. بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات رایج در زندان ممکن است در خارج از محیط زندان هم شنیده، یا حتی از جانب من و شما، به‌فراخور حال و مکان و زمان، به‌کار گرفته شوند... از خصیصه‌های بارز فرهنگ زندان، که برخاسته از محیط، روابط انسانی تحمیلی، و فضای امنیتی آن است، گرایش و وابستگی ویژه و [عام آن] به زبان اشاره و کنایۀ آمیخته به طنز (بیشتر از نوع گزنده، بی‌پرده، و هتاکانه) و بهره‌گیری از تمثیل و استعاره است. استفاده از اسامی مستعار یا رمزگونه در همین راستا صورت می‌گیرد.»
گردآوری این فرهنگ، که برخاسته از سال‌ها تجربه در حوزۀ مددکاری اجتماعی و دیده‌ها و شنیده‌های شخصی نویسنده یا دیگران بوده‌است، از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ به‌درازا کشیده‌است و تنها واژه‌ها و اصطلاحاتی گرد آمده که در سطح زندان‌های مرجع بوده‌اند. بنابراین، واژه‌ها و اصطلاحات و دیگر مؤلفه‌های فرهنگی، که ویژۀ زندان‌های نواحی یا خاص لهجه‌ها و گویش‌های محلی و محدود به منطقۀ خاصی هستند، در کتاب آورده نشده‌اند، و همچنین از حوزۀ دیگر که مربوط به زبان بدن است، به‌دلیل محدودیت‌های کارِ نشر فعلاً صرف‌نظر و به فرهنگ کلامی بسنده شده‌است. واژه‌ها و اصطلاحات رایج و کاربردی در زندان به‌لحاظ قالب و محتوا به چند دسته تقسیم شده‌اند: واژه‌ها و اصطلاحات معطوف به‌ محیط،  معطوف به شخصیت، معطوف به قوانین، واژه‌ها و اصطلاحات بدلی (نشانه‌ها)، واژه‌ها و اصطلاحات توصیفی، مثل‌ها و بازی‌های کلامی، و کنایه‌ها و متلک‌ها که هریک (گاه با ذکر دسته‌بندی‌های فرعی‌تر) با آوردن نمونه‌مثال‌هایی شرح داده شده‌است. گفتنی است که اصرار و الزامی در کاربرد این واژه‌ها برای زندانیان نیست و شاید تا پایان دورۀ حبس به آن تن ندهند. این امر بستگی به موارد گوناگونی مانند پیش‌آگاهی زندانی، خانواده و خاستگاه اجتماعی، عضویت در گروه‌ها و دسته‌ها، سطح سواد، سود و زیان، و موارد دیگر دارد و هدف از نگارش آن تنها ثبت روایتی از زبان یک «خرده‌فرهنگ» و ارائۀ نمایی به‌دور از هیجان و تعصب از شهری به نام «زندان» است.

در فرستۀ آینده نمونه‌های بیشتری از واژه‌ها و اصطلاحات کتاب فرهنگ محبس را خواهیم دید.

✍🏻 سمانه ملک‌خانی

#معرفی_کتاب
#فکر_کردن_از_کتاب_خواندن_هم_مهمتر_است
@cheshmocheragh
👍162
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🎤#نسرین_پرویزی، معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی
📺 هزینۀ تصویب هر واژه در فرهنگستان چقدر است؟

#تکه_فیلم
#آگاه_سازی
#از_من_بپرس
@cheshmocheragh
👍41👎1
👮🏻‍♂️سالگرد تأسیس شهربانی (نظمیه) تهران
#فرهنگستان_ایران
#واژه
@cheshmocheragh
6