خیال او مقیم چشم حیران است می ترسم
که آسیبی رساند جنبش مژگان بر اندامش
.
.
.

کتاب پیکرم یک موج می شیرازه می‌خواهد
نم آبی فراهم می‌کند خاک پریشان را
.
.
.

عضو عضوم حسرتِ دیدار می آرد به بار
نخلِ بادامم، سراپا چشم حیران، زیر پوست
.
.
.

خمید پیکرم از انتظار و جان به لب آمد
قدح به یاد توکج کرده‌ام بیا که نریزد
.
.
.

این عالمِ آشفته که هستی‌ست غبارش
رنگی‌ست‌ که من صبحِ ازل باخته بودم
.
.
.

جان هیچ و جسد هیچ و نفس هیچ و بقا هیچ
ای هستی تو ننگِ عدم، تا به کجا هیچ...
منزل عدم و جاده نفس، ما همه رهوار
رنج عبثی می‌کشد این قافله با هیچ
.
.
.

جلوه‌مشتاقم بهشت و دوزخم منظور نیست
می‌روم از خویش در هر جا که می‌خوانی مرا
.
.
.

همه عمر با تو قدح زدیم و نرفت رنج خمار ما
چه قیامتی‌ که نمی‌رسی ز کنار ما به‌کنار ما
.
.
.

خدا کار بنای دل به ایمان ختم گرداند
خیال چشم او امشب فرنگ‌آغازی‌ای دارد
.
.
.

زبان به حرف گشودی، چه بود آهنگت؟
دو لب، دمی که رساندی به هم، چه فهمیدی....

بلند و پست تو چون شمع، دودی و داغی‌ست
به سر چه دیدی و زیر قدم چه فهمیدی؟...

به‌غیر وهم که در درسگاه فطرت نیست
مَنَت به هیچ قسم می‌دهم، چه فهمیدی؟...
.
.
.

خواهی بر آسمان تاز، خواهی به خاک پرداز
ای‌ گَردِ هرزه‌پرواز! واماندگی، پناه است...

با آفتاب تابان این سایه‌ها چه سازند؟!
جرمِ فنای ما را آن جلوه عذرخواه است

تا زندگی‌ست زین ‌بزم، چون ‌شمع بایدت رفت
ای مردۀ اقامت! منزل ‌کجاست؟ راه است...

.
.
.

مباش ای مژدۀ وصل از علاج گریه‌ام غافل
هنوز این شعله‌خو دیوانه می‌ارزد به ارشادی
.
.
.

غربت هستی گوارا بر امید نیستی‌ست
آه از آن روزی که آنجا هم نباشد بار ما
.
.
.

ندانم از دلِ تنگِ که جسته است امشب
که غنچه‌ها به قفس کرده‌اند بوی تو را

.‏
.⁧‏
.‏

[1]

فکر زلفت سینه‌چاکان را ز بس پیچیده است
می‌توان از قالب این قوم خشت شانه ریخت

زلف نه، زهی کمند! زلف نه، زهی فتراک! زلف نه، وه چه شلاق! و دل، چاک بر چاک بر چاک. بگیر و ببند و بزن.
عجبا، لطیفه‌ای که دلخوش آیینه‌داری جمال رویت بود، شانه شانه، چاک‌های زخم‌خوردۀ جلال گیسویت شد که سرشت عشق، تپیدن خارخار زخم است، بر چاک‌‌چاکِ دل.

کو دلی کز شوخی حسنت گریبان‌چاک نیست
یکسر این آیینه‌ها در جلوه‌گاهت شانه‌اند
و
سرا پا خارخارم، سینه‌چاک طرۀ یارم
به جسمم استخوان تا صبح‌ گردد شانه می‌سازم
و
دل خسته آنگاه سودای زلفت
بنالم به ناسوری زخم شانه
و
به حیرت آینه پرداختند روی تو را
زدند شانه ز دل‌های چاک موی تو را
و
سرشکم نسخۀ دیوانۀ کیست
جگر آیینه‌دار شانۀ کیست
و
ای زلف یار تا کی با شانه هم‌زبانی
ما نیز سینه‌چاکیم رحمی به حال ما هم
و
هزار زخم نمایان به سینه می‌دزدد
دلی که شانه‌کش زلف شاهد راز است
و
عاقبت در زلف خوبان جای آرایش نماند
تخته گردید از هجوم دل دکان شانه‌ها
‏

بیدل دهلوی
احمد علیپور

‎‍#بیدل_دهلوی
@bidelidan

[2]
خاکِ صحرا موجِ مِی ‌شد از تپیدن‌های دل
چشمِ مستت خونِ ‌این بسمل عجب مستانه ریخت

خانۀ مستی خراب که تنها نشئۀ بالنده، ذوق شهادت است. در ساغرت چه ریخته‌ای که از گلوی بسملت می می‌ریزد؟ و با دل چه کرده‌ای که رهایی‌ا‌ش غلتیدن در خاک و خون است و اسارتش پرواز آن سوی قفس.
بگو بگو چگونه می‌نوشی؟ بگو بگو چگونه می‌ریزی؟ بگو بگو که عالم خرابات است؛ خرابات، دیدنی.

ادبگاه وفا آنگه پرافشانی؟ چه ننگ است این!
تپیدن خاک‌برسر کرد آخر بسمل ما را
و
عالم از خاکستر ما موج ساغر می‌زند
چشم مخمورِ که ما را اینقدر مستانه سوخت
و
بسملِ ما بس‌که از ذوقِ شهادت می‌تپد
تیغ قاتل می‌شمارد فرصت تکبیر را
و
هر که را دیدم چو مژگان بال بسمل می‌زند
عالمی را کشت چشمت، خانه مستی خراب
و
از تپیدن‌های دل عمری ست می‌آید به گوش
کای حریفان آشیانِ راحتِ بسمل کجاست
و
غیر بسمل همه‌کس جُست و ندادند سراغ
آشیانی که به افشاندن پر نزدیک است
و
بر تپیدن‌های دل هم دیده‌ای واکردنی‌ست
رقص بسمل عالمی دارد تماشاکردنی‌ست

بیدل دهلوی
احمد علیپور

‎‍#بیدل_دهلوی
@bidelidan

[3]
چون گردباد، فاخته‌های ریاض انس
هرچند می‌پرند به‌ گردون مطوق‌اند

فاخته یا قمری نام پرنده‎ای است به رنگ خاکستری، با طوقی بر گردن و آوازی شبیه کوکو.
در شعر بیدل هر یک از این ویژگی‌‌ها تداعی‌گر مفهوم و تصویر خاصی است. رنگ خاکستری‌اش از آن / او، عاشقی سوخته ساخته است که در زیر تودۀ خاکسترش هنوز هم ناله و نوایی دارد:
کم نشد شور طلب از کف خاکستر ما
وصل‌جویانِ فنا هم‌قفس فاخته‌اند

طوق گردنش، طوق وفادارای و دلدادگی است:
فارغ از طوق وفا نتوان زیست
گردن فاخته‌ای می‌خواهم

و به واسطۀ آوازش به طالبی می‌مانند که مجنون‌وار، پیوسته در طلب یار است:
همه رفتند ازین باغ و طلب در کار است
آنچه از فاخته‌ها ماند همین کوکو ماند

«ریاض» به معنی باغ و «انس» به معنی الفت و مصاحبت و دوستی و آرام یافتن به کسی یا چیزی است.
«ریاض انس» در نگاه اول اضافۀ تشبیهی‌ است: انس مانند باغی است که فاخته‌هایی در آن می‌زیند. اما با کمی تعمق می‌توان در سایۀ تشخیص، «انس» را مالک «ریاض» دانست تا «مطوق‌اند» را، در مصرع دوم، پررنگ‌تر کرد؛ به‌هرحال در تشبیهی یا مِلکی دانستنش ایهام است.
«مطوق»، به معنی طوق‌دار، در رابطه با فاخته اشاره به طوق گردن یا گردن‌بند آنهاست؛ در رابطه با عاشق/ عارف و گردباد اشاره به مقید و پابند بودنشان است چرا که یکی از معانی طوق، حلقه‌ای آهنی متصل به زنجیر است که بر گردن اسیران می‌نهادند.
القصه، فاخته هرچقدر به بالا بپرد باز مطوق است، گردباد هرچقدر اوج بگیرد پایش در زمین است و عاشق/ عارف هرچقدر از مصاحبت و همنشینی با معشوق/ یار فاصله بگیرد باز دل و خاطر در گرو وی دارد.

☆ فاخته را استعاره از عاشق بدانیم یا دل؟!

به طبع کارگه عشق آتش افتاده است
کسی چه آب زند آشیان فاخته را
و
کم نشد شور طلب از کف خاکستر ما
وصل جویان فنا هم‌قفس فاخته‌اند

یا رب نرمد ناله ز خاکستر عشاق
در خاک هم این سوختگان فاخته باشند
و
خاکسترم امروز تسلی‌گر دود است
پروانۀ بیتابِ همین فاخته بودم
و
هرجا به یاد سرو تو اندیشه وا رسید
از دل صدای کوکوی قمری به ما رسید
و
وفا در وصل هم آسودن عاشق نمی‌خواهد
بیا تا گرد شوق قمری و کوکوی او گردم
و
گرفتار وفا ننگ رهایی برنمی‌دارد
همه گر ناله گردم برنمی‌آ‌یم ز زنجیرت

بیدل دهلوی


‎‍#بیدل_دهلوی
@bidelidan

ز اختیار درین بزم دم مزن بیدل

جهان‌، جهان نیاز است‌، جای ناز تو نیست



بیدل دهلوی


‎‍#بیدل_دهلوی
@bidelidan

[4]
گر غبار خاطر شمعی نباشد در نظر
می‌توان صد صبح از خاکستر پروانه ریخت


تأویل:
پروانۀ سوختۀ تو خاکستر شد و در خاکسترش هنوز حرارتی است و حاشا که عشق خاموش شود یا سرد گردد، حاشا. پروانه سوخت و خاکستر کاذبش خورشیدی‌ نهفته در سینه دارد. خورشیدی که به دستِ تا ابد ردِ عشق برنخواهد آمد تا تو آزرده نشوی، که شب جولانگاه تو است ای آتش صادق، ای شمع عشق‌پیشه!




اشارات:
1- غبار به معنی رنجش و آزردگی است؛ غبار خاطر شمع: ملالت و رنجیدن شمع، آزرده‌خاطر شدن شمع
2- در شعر بیدل منظور از غبار/خاکستر/نفس صبح، صبح کاذب یا همان تابش نور خورشید بر غبار و ذرات معلق در هوا است.
3-صبح از خاکستر ریختن ایهام دارد: الف) صبح به بنایی تشبیه شده است که می‌توان نقشه و طرح آن را با خاکستر روی زمین کشید. ب) اشاره به گرته‌برداری دارد، که برای گرته‌برداشتن از تصویر اصلی از خاکستر استفاده می‌کردند.
4- خاکستر پروانه به علت کف خاکستریِ رویی و حرارت درونی به صبح تشبیه شده است.
5- با آمدن صبح عمر شمع تمام می‌شود، علت رنجش خاطر شمع از صبح ریختن همین امر است.

شواهد:
شب چو شمعم وعده دیدار در آتش نشاند
تا سحر آیینه از خاکسترم گل کرد و ریخت
و
چون نفس عشقم به برق بی‌نشانی پاک سوخت
صبح بودم گر همه خاکستری می‌داشتم
و
کف خاکستر پروانۀ ما این نظر دارد
که برق شمع اگر این است خواهد سوخت محفل هم
و
عالم همه در پرتو یک شمع نهانست
این سرمه ز خاکستر پروانه طلب کن
و
سوخت پروانه‌ام از خجلت آن شمع که دوش
می‌زد آتش به خود و خاطر محفل می‌داشت
و
تا فروغ شعله خورشید حسنی دیده‌ام
صبح اگر بالد به چشم من کف خاکسترست
و
از گداز پیکرم تعمیر امکان کرده‌اند
آسمان دودی‌ست از خاکستر تابان صبح
و
که می‌خواهد تسلّی از غبار وحشت‌آلودم
که چون صبح این کف خاکستر آتش زیر پا دارد
و
به دوش شعله چندین دود بست امّید خاکستر
به صبحی تا رسم مزدور صد شبگیر گردیدم
و
از گداز پیکرم تعمیر امکان کرده‌اند
آسمان دودی‌ست از خاکستر تابان صبح
و
ناکجا روشن شود کیفیت اسرار عشق
می‌کشد مکتوب خاکستر پر پروانه‌ات
و
هیچکس سر برنیاورد از گریبان عدم
شمع این پروانه از خاکستر خود روشن است
و
در دماغ هر دو عالم سوختن پر می‌زند
شمع این ویرانه‌ها خاکستر پروانه است
و
هرچه از چشم بتان افتد غبار عاشق ست
اشک گرم شمع جز خاکستر پروانه نیست
و
بیدل من و بزمی که ز یکتایی الفت
خاکستر پروانه بود باد چراغش
و
چراغی را که پیش از صبحدم بردند ازین محفل
سراغش باید از خاکستر پروانه پرسیدن

بیدل دهلوی
احمد علیپور

‎‍#بیدل_دهلوی
@bidelidan

[5]
مطلع:

عمرِ سبک‌عنان ‌کجاست از نظرم تو می‌روی
دامن خود گرفته‌ام می‌نگرم تو می‌روی



تأویل:
شرحه‌شرحه‌هایِ من! می‌روی و این متداومِ مکرر، کمت نخواهد کرد که پسِ گذار هر موج، موجی‌ست دیگر و پسِ هر نفس، نفسی دیگر و پسِ تو، باز تو و پسِ تو، باز تو و پسِ تو، باز تو! گویی نسبتی‌ست موج را با دریا، نفس را با عمر و تو را با من. هیهات! چه تفاوت، به لابه و التماس چنگ زنیمش یا به تدبیر و احتیاط برچینیمش که تو از دامن ما، پس از خودت، که تو از دامن ما پیش از خودت خواهی رفت. هیهات! هیهات!



اشارات:
1- سبک‌عنان به معنی سریع و چالاک است.
2- با توجه به بیت دوم، (موج نقاب حیرت است بر رخ اعتبار بحر / گر گهرم تو ساکنی ور گذرم تو می‌روی) عمر می‌تواند استعاره از موج دریا باشد، این استعاره مفهوم تازه‌ای از این بیت را رمزگشایی می‌کند.
3- همچنین «عمر سبک‌عنان» که به صورت مکرر در حال رفتن است، می‌تواند تعبیری از نَفَس باشد.
4- «از نظرم تو می‌روی» ایهام دارد: الف) تو از پیش چشمم می‌روی. ب) به عقیدۀ من تو هستی که داری می‌روی.
5- «دامن گرفتن» ایهام دارد: الف) «چنگ زدن به دامن کسی» به معنی: مانع رفتن کسی شدن. متوسل شدن و دادخواهی کردن. ب) دامن را میان پا یا به دست گرفتن و برچیدن که به معنی احتیاط کردن و مراقبت کردن است.
6- در معنی ایهامیِ استعارۀ «عمر» به «موج»، «خود» به دریایی برمی‌گردد که هرچقدر دامنش را جمع می‌کند نمی‌تواند مانع از رفتن موج‌هایش شود.

شواهد:
بیدل ز نفس‌ها روش عمر عیان است
نقش قدم از موج بود آب روان را
و
کاروان عمر بیدل از نفس دارد سراغ
جنبش موج است گَردِ رفتنِ سیلاب‌ها
و
رفتن عمر ز رفتار نفس‌ها پیداست
وحشتِ موج، تماشایِ خرامِ دریاست
و
سراغ عمر ز گَردِ رمِ نفس کردیم
محیط بود تحیرعنانِ رفتنِ موج
و
سراغ عمر ز گرد رم نفس کردیم
محیط بود تحیرعنان رفتن موج

بیدل دهلوی
احمد علیپور

‎‍#بیدل_دهلوی
@bidelidan

[6]
بیت دوم:


موج نقاب حیرت است بر رخ اعتبار بحر
گر گهرم تو ساکنی ور گذرم تو می‌روی


تأویل:
با سکوت نعره برآوردم که آری... آری! موجی‌ست از نقاب حیرت، که موج، خود نقاب حیرت است و گریستم که بازی کدام است؟ تحیّرِ گهر یا طلب بحر؟ و راستی را، راستی در پسِ کدام نقاب در جلوه است؟
بنشین بر کران تا میانه در بهت بایستد و پرده از گهرشدن برگیر که در مقامی که تویی کران کدام و میانه کدام است؟ برخیز و بخرام که موج‌های گهر در جست‌وجویت، نقاب تحیر را برکنند که دریا میل کاویدن توست. بنشین و برخیز که تفاوت دریا و گوهر این است.



اشارات:
1- «موج، نقابِ حیرت است» و «موجِ نقابِ حیرت است»؛ هر دو خوانش صحیح است.
الف) موج، بر رخ اعتبار بحر، نقابِ حیرت است.
ب) بر رخِ اعتبار بحر، موجی از نقاب حیرت وجود دارد. (یا یک موج نقاب حیرت وجود دارد.)
2- اعتبار بحر ایهام دارد:
الف) ارزش و اعتبار دریا
ب) «اعتبار بحر» تعبیری از گوهر است که به سبب ارزش بالای آن «اعتبار بحر» نامیده شده است. یکی از وجوه هنر بیدل را در این دست ترکیب‌ها می‌توان یافت. مثلاً شمع را به دلیل داشتن گل داغ، «بهار سوختگی‌ها» می‌نامد. (بیا که هست هنوز از شرار شعلۀ عمرم / نفس‌شماری صبحِ بهار سوختگی‌ها)
3- نقاب حیرت ایهام دارد:
الف) نقابی که حیرت را می‌پوشاند. این معنی با دریا (گذر در مصرع دوم) ارتباط دارد
ب) نقابی که از حیرت ساخته شده است. این معنی با گهر در ارتباط است که همواره در شعر بیدل به علت سکون موج‌هایش نماد تحیر و بهت است.
4- «گذرم» ایهام دارد:
الف: مضارع اخباری؛ می‌‌گذرم.
ب: اگر من «گذر» هستم. در این خوانش «گذر» تعبیری از موج (یا دریا) است که در تقابل با گهر قرار گرفته است.
5- به تناسب «موج و بحر و گذر»، همچنین «نقاب و رخ»، نیز «موج و حیرت و گهر»، و تضاد «گهر و گذر»، همچنین تضاد «ساکنی و می‌روی» توجه کنید.

شواهد:
از ادب‌پرورده‌های حسرت لعل توام
ناله‌ام چون موج‌ گوهر نیست جز زیر نقاب
و
گریه پر رسواست کو بند نقاب حیرتی
تا کنم سودای چشم تر به چشم آینه
و
در موج حیرتی چو گهر غوطه خورده‌ام
محو است امتیاز کران و میانه‌ام
و
گر به این افسردگی جوشد جنون اعتبار
بحر را موج گهر زنجیر پا خواهد شدن

بیدل دهلوی
احمد علیپور

‎‍#بیدل_دهلوی
@bidelidan