[66]
آیینه به بر، غافل از آن جلوه دمیدیم
جز ما نتوان یافت‌ کسی را بتر از ما


«آیینه به بر داشتن» کنایه از آیینه‌داری است، همان که حافظ می‌فرمایید:
جلوه‌گاهِ رخِ او، دیدهٔ من تنها نیست
ماه و خورشید، همین آینه می‌گردانند

البته که گلایۀ بیدل از آیینه‌ای است که گردانده نمی‌شود.
اما در کنار این معنی کنایی، یک معنی استعاری هم برای این عبارت مشهود است، آیینه استعاره از دل است که در درون سینه قرار دارد، دلی که باید جلوه‌گاه او باشد اما نیست، پس:
جز ما نتوان یافت کسی را بتر از ما




بیدل دهلوی | بیدلیدن

[67]
ز آفتاب قیامت مگو که اهل وفا
به یاد آن مژه در سایه‌های دیوارند


برای درک این بیت، به‌خصوص مصرع دوم می‌توان به بیت زیر رجوع کرد:
جهان در سرمه خوابید از خیال چشم فتانت
چه سنگین بود یارب سایۀ دیوار مژگانت

مژه‌های او به دیوار تشبیه شده‌اند و سرمه‌ای که در پای این مژه‌ها کشیده شده‌ به سایه می‌ماند؛ اهل وفا چنان در خیال این دیوار و سایه به خواب رفته‌اند که اعتنایی به آفتاب سوزان قیامت نمی‌کنند.


برای آشنایی بیشتر با بیت شاهدمثال به پست‌های زیر مراجعه کنید:
پست شمارۀ 20
پست شمارۀ 39
پست شمارۀ 56



بیدل دهلوی | بیدلیدن

دور است به مژگان بلند تو رسیدن
من سرمه نگشتم، چه‌کنم‌ گر نخروشم؟!




بیدل دهلوی | بیدلیدن

شرارم در زمین بی‌یقینی ریشه‌ها دارد
اگر گویی ‌گلم، هستم؛ وگر خواهی، خزان دارم


ایهام زیبایی در «گل» هست؛ در کنار خزان و ریشه به معنی «گل» است و در کنار شرار به معنی «خاموش / روشن» است.

شرح رابطۀ «گل» و «آتش» را در پست شمارۀ 48 بخوانید.

پارۀ آخر مصراع دوم را می‌توان این‌گونه هم خواند:
وگر خواهی خزان، دارم


بیدل دهلوی | بیدلیدن

[69]
نیِ بی‌برگ من هنگامهٔ چندین نوا دارد
ز بی‌بال‌وپری سر تا قدم منقار می‌گردم

+ مصرع اول حول محور ایهام کنایی «بی‌برگی» می‌چرخد؛ در این کنایه هم معنای دور مد نظر گوینده است، هم معنای نزدیک و این تفاوت «ایهام کنایی» با «کنایه» است. نی برگ ندارد و از این رو آن را نی‌ِ بی‌برگ می‌نامد؛ از طرفی «بی‌برگی» کنایه از بی‌چیزی، تنگدستی، ناتوانی و امثالهم است که با «بی‌بال‌وپری» ترادف و تناسب دارد.

+ در کنار ایهام کنایی «بی‌برگی» ایهام «نوا» هم دلبری می‌کند؛ نوا هم به معنی آواز و آوا است، هم به معنی توش و برگ و توان است که امروزه در «بی‌نوا» به معنی بیچاره نمود بیشتری دارد. نوا با بی‌برگی تضاد دارد و به این ترتیب در مصرع اول پارادوکسی ساخته می‌شود: از بی‌برگی به نوا رسیدن.

+ در «هنگامه» هم نکته‌هایی هست؛ به نظر می‌رسد بیدل در کنار معانی‌ای مثل غوغا و همهمه و المشنگه این واژه را در معنی موسیقی و نوای ساز به کار برده است:
آرام در طریقت ما نیست غیر مرگ
هنگامۀ گرم ساز نفس‌ها، تپیدن است
و
غافل مشو از ساز عبارات و اشارات
هنگامه زیر و بم ما هایی و هویی‌ است

بدون در نظر گرفتن این معنی از هنگامه، چگونه می‌توان شاه‌بیت زیر را بیدلانه فهمید؟
گرمی هنگامۀ موج و محیط امروز نیست
تا تو افشای منی من ساز اخفای توام

+ بله، همه‌چیز به درستی سر جای خودش قرار دارد، اما پای منقار از کجا به این بیت باز شد؟
نیِ بی‌برگ من هنگامهٔ چندین نوا دارد
ز بی‌بال‌وپری سر تا قدم منقار می‌گردم

به بیت زیر دقت کنید:
ناله هم بی‌مددی نیست به معراج قبول
بال اگر ماند ز پرواز به منقار برآ

ناله بر‌می‌خیزد و بالا می‌رود، بیدل این بالا رفتن را نوعی پرواز می‌داند؛ پرواز ناله و آه، پروازی است که نه با بال و پر که با منقار (دهان و گلو) صورت می‌گیرد. ناله همان نوای نی است و محزون بودن ساز نی بر کسی پوشیده نیست.
ناله در پرواز دارد کوشش ما چون سپند
کز گداز بال و پر وا می‌‌‌شود منقار ما

+ «نی بی‌برگ من» یا اضافۀ تشبیهی است (من به نی تشبیه شده است) یا استعاره از دل است. این هم نوعی ایهام است.



بیدل دهلوی | بیدلیدن

ز آتش کاش احرام جنون بندد سپند من
به وحشت جستنی زین خانۀ دلگیر می‌خواهم





بیدل دهلوی | بیدلیدن

ای گرد هرزه‌پرواز!
واماندگی
پناه است





بیدل دهلوی | بیدلیدن

شرار مرده‌ام از حشر من مگوی و مپرس
چنان گذشته‌ام از خود که نیست فردایم





بیدل دهلوی | بیدلیدن

[70]
ناله، توفان‌خیز شد تا نارسا افتاد جهل
بلبل ما طرح منقار از شکست بال کرد


برای درک بهتر این بیت به ابیات زیر دقت کنید:

ندارد نالۀ من احتیاج لب‌گشودن‌ها
دو انگشتی که از هم واکنم منقار می‌گردد
و
نمی‌دانم چه گل دامن کشید از دست من یارب
که فریادی‌ست چون منقار بلبل در هر انگشتم
و
رنگ عجزم لیک با وضع خموشم کار نیست
در شکست بال دارم ناله، گر منقار نیست

دو انگشت باز شده که در کنار هم هستند به منقار تشبیه شده‌اند، همچنان که در بیت نخست بالی که شکسته و تا خورده به منقار تشبیه شده است. تناسب‌های دیگر، همان‌اند که در پست شمارۀ 69 بیان شد، با این توضیح اضافه که به نظر می‌رسد منقار اسم نوعی ساز، و یا قسمتی از یک ساز بوده است. اگر کسی اطلاعاتی در این مورد دارد ممنونم می‌شوم به اشتراک بگذارد. البته ادعای من بیشتر با تکیه بر فرم شعر بیدل است، مثلا به بیت زیر دقت کنید:

به ساز غنچه نتوان بست آهنگ پریشانی
چه شد بلبل که گویم وضع منقار اینچنین باید
و
بلبل ز چه ساز انجمن آرای طرب بود
کز یک نیِ منقار ستودند هزارش
و
درین گلشن جهانی داشت آهنگ تمنایت
من از یک چاک دل سرکوب صد منقار گردیدم
و
بند لب عاشق نشود مهر خموشی
در نی گرهی نیست که منقار نگردد




فرم بیدل و حساسیت بیدل نسبت به تناسب‌ها این ادعا را بر‌‍می‌انگیزد که منقار یک اصطلاح موسیقیایی است؛ حال یا اسم ساز، یا بخشی از یک ساز و یا...




بیدل دهلوی | بیدلیدن

[71]

تا وعده‌گاه خنجر نازت کشیده‌ام
خون فسرده‌ای‌که چه‌گویم چه‌رنگ ریز



در «چه‌رنگ ریز» ایهامی هست:
الف) خونی که آنقدر فسرده (و ناقابل) است که نمی‌دانم درخواست کنم به چه شیوه‌ای (چه رنگ = چه روش و شیوه) آن را بریزی که کسر شأن تو نباشد.
ب) خونی که آنقدر فسرده است که رنگی در آن نیست که تمنای ریختنش را داشته باشم.





بیدل دهلوی | بیدلیدن

[72]
جاده گر پیچد به خویش آیینه‌دار منزل است
می‌کند شمعِ بساطِ دل، نفس را سوختن


پیچیدن جاده به خویش نه پیچ و تاب داشتن آن، که دایره‌وار شدن آن است؛ یعنی از صراط المستقیم به خط پرگار رسیدن؛ یعنی اتصال سر به پشت با؛ ادغام انجام و آغاز:
چون خط پرگار، بیدل! منزل ما جاده است‌
جست‌وجوهای هوس آغاز کرد انجام را
و
بر اوج بی‌نیازی اگر وارسیده‌ای‌
تا سر به پشت پا نرسد نارسیده‌ای‌

در این حالت هر نقطه‌ای از جاده هم‌زمان هم هم نقطۀ شروع است و هم نقطۀ پایان، هم جاده است هم منزل؛ این‌جاست که ابتذال منشوری و منشور ابتذالی مفاهیمی چون جاده، منزل، مبدأ، مقصد، کوشش، تکاپو و... زدوده می‌شود و مفاهیمی متولد می‌شوند که در قالب مفهوم نمی‌گنجند؛ تا محشرِ پارادوکس، صنعت محبوب بیدل، جانی دوباره به مردگانِ مفاهیم ببخشد:

جاده و منزل در این وادی فریبی بیش نیست‌
هر کجا رفتیم سعی نارسا افتاده است‌
و
ز منزل نیست بیرون هرچه می‌بینی در این صحرا
تو بنما جاده تا من هم دهم عرض تک‌وپویی‌
و
تو راحت بسمل و غافل که در وحشتگه امکان‌
چو شمع از جاده می‌جوشد پر پرواز منزل‌ها
و
در تپش‌آباد دل، قطعِ نفس می‌کنیم‌
نیست ز منزل برون جاده و فرسنگ ما
و
دل از سعی امل بر وضع آرامیده می‌لرزد
مبادا دوربینی، جاده سازد منزل ما را
و
دل آسوده از جوش هوس‌ها ناله‌فرسا شد
خیال هرزه‌تازی جاده گردانید منزل را
و
در طلب باید گذشت از هرچه می‌آید به پیش‌
گر همه سرمنزل مقصود باشد، جاده است‌






جاده گر پیچد به خویش آیینه‌دار منزل است

«آیینه‌داری» کنایه از نماینده و نشان‌دهنده بودن است، جاده در صورتی بیانگر و تجلی‌گاه منزل است که به دور خود بپیچد.





می‌کند شمعِ بساطِ دل، نفس را سوختن

برای فهمیدن این جمله باید ابتدا ارکان آن را مرتب کرد؛ «سوختن» نهاد آن است و «می‌کند» فعلش:
سوختن، نفس را شمع بساط دل می‌کند.

شمع روشن را تصور کنید؛ لهیت شعله و دود آن که مدام بالا و پایین می‌رود همان دم و بازدمِ نفس است، و دلی که در سینه می‌سوزد خودِ شمع.
حال چه ارتباطی بین «به خود پیچیدن» و «سوختن» است؛ به دور خود پیچیدن و سوختن جلوه‌ای از فنا و نیستی هستند، نمودی از بیخودی و از خودگذشتن؛ تا وقتی نفس در حرکت است، «هستی کاذب» جاری است، بازایستادن آن ابتدای «نیستی» است؛ بیدل بارها به این موضوع، در قالب جاده و نفس، اشاره کرده است:
بی‌نفس‌گشتن طلسم راحت دل بوده است‌
موج منزل می‌زنم تا محو کردم جاده را
و
نفس به جاده‌طرازی اگر فضول نیفتد
سراسرِ دو جهان منزل است، راه ندارد
و
عمر را کوتاهیِ سعیِ نفس، آسودگی است‌
پیچ و تاب جاده هر جا محو گردد، منزل است‌
و
تا نفس باقی است‌، ما را باید از خود رفت و بس‌
جاده‌های موج دائم در نظر می‌دارد آب‌




می‌کند شمعِ بساطِ دل، نفس را سوختن
واقعا نمی‌دانم چطور باید پارادوکس دو تصویر را که در «سوختن» جمع شده است شرح دهم؛
تصویر شمع: سوختن به معنی روشن‌شدن است، فرآیندی که به شمع نور و زندگی می‌بخشد و به لهیب و دودش جنب و جوش و تحرک.

تصویر نفس و دل: سوختن به معنی آتش گرفتن و از بین رفتن است؛ شمع بساط دل وقتی روشن است که لهیب و دودش (نفس) از حرکت بایستند و فانی شوند.




القصه:
آرزو سوخت نفس، آینۀ دل بستند
جاده پیچید به خود، صورت منزل بستند





بیدل دهلوی | بیدلیدن

قیامت بود اگر خود را چنین آلوده می‌دیدم
مرا از چشم خود پوشید فضل عیب‌پوش من



امروز بیدلیدن یک‌ساله می‌شود؛ یک سال با بیدلِ عزیز گذشت و چه خوش گذشت. قصدم از ساختن این کانال صرفاً ثبت ابیاتی برای خودم بود، چه شد که عمومی شد؟ نمی‌دانم. به خودم آمدم دیدم، گستاخ گستاخ دارم ادای شارحان بیدل را در می‌آورم؛ من سربه‌سر بیدل گذاشتم یا بیدل سربه‌سر من؟ نمی‌دانم. هرچه بود و هرچه هست فرخنده و مبارک است. اینجا با مخاطبینش برایم بسیار ارزشمند است؛ آنقدر که هربار مخاطب تازه‌ای افزوده می‌شود خوشحال می‌شوم و هربار که کسی ترکش می‌کند، ناراحت.

بیدلیدن شرح بیدل نیست؛ که عرصۀ سیمرغ جولانگاه مگس نمی‌شود. بیدلیدن حکایت سربه‌سرگذاشتن است؛ همین.

[73]

آسمان نیست که ما دل ز جهان برداریم
دل زمین است زمین را که تواند برداشت


دل برداشتن کنایه از قطع علاقه و پیوند کردن است؛ حال با توجه به مصرع دوم که دل برداشتن را غیرممکن می‌داند، ابهامی، نه ایهام، در «دل از جهان برداشتن» هست: قطعاً دل‌بستن به جهان با اندیشه و مسلک بیدل سازگار نیست؛ همو که با صراحت می‌گوید:

زین همه اسباب کز دنیا و عقبا چیده‌اند
هرچه برداریم غیر از دل گرانی می‌کند

پس حرف حساب این بیت چیست؟
از میان پدیده‌های جهان، دل مانند زمین است و نمی‌توان آن را ، مثل آسمان، برداشت؛ دلی که به «او» بسته شده، نه این که دلی به جهان بسته است و بخواهد آن را بردارد.

سوای این مطلب، «برداریم» برای آسمان در قالب ایهامی کنایی، معنای «افراشته‌شدن» و «برافراشته بودن» را دارد و همین ایهام کنایی است که فرم بیت را کامل و محکم می‌کند.

شاید کسی این بیت را نوعی تذکر و هشدار تفسیر کند و «ما» را نوع انسان بداند، به این معنی که بیدل بگوید انسان جماعت نمی‌تواند دل از جهان بردارد؛ شاید، ولی به گمانم تحلیل نخست به اندیشه، لحن و فرم بیدل درخورتر باشد.


بیدل دهلوی | بیدلیدن

[74]
جرأت به ناتوانی من ناز می‌کند
رنگی شکسته‌ام، چقَدَرها بهادرم

باز هم پارادوکس؛ و چقدر هم زیبا!
شکست رنگ (رنگ‌پریدگی) نشانۀ ضعف، بیماری، عجز و ناتوانی است؛ اما خب در «رنگی شکسته‌ام» دلیری و شجاعتی وجود دارد؛ شجاعت شکست‌دادن یا شکستن رنگ؛ انگار که یک‌تنه لشکری را شکست داده باشی. به همین دلیل است که جرأت به ناتوانی «من» که این شکست را به رنگ تحمیل کرده است می‌نازد.

و «چقدرها بهادرم»!
چقدر این تشبیه-کنایه به دل نشست. بهادر در لغت به معنی شجاع، دلیر، دلاور، پهلوان و امثالهم است. در دیوان بیدل دو بار آمده است، بیت عنوان و بیت زیر:
بیدل به تیغ و خنجر نتوان شدن بهادر
لشکر عمود خواهد تا آهنین که دارد

به نظر می‌رسد «بهادر» اسم خاص باشد؛ شاید قطب الدین محمد (ملقب به شاه عالم، متوفی ۱۱۱۸ یا۱۱۲۴ هـ . ق .) از پادشاهان گورکانی باشد که به بهادرشاه معروف بود؛ همو که جویای تبریزی (متوفی 110 یا 118 ه.ق) در وصفش گفته است:
ز شمشیر بهادرشاه غازی
بود شیر فلک در چاره‌سازی




بیدل به تیغ و خنجر نتوان شدن بهادر
لشکر عمود خواهد تا آهنین که دارد

در این بیت «عمود» به معنی گرز و کوپال با تیغ و خنجر ایهام تناسب دارد؛ اما خب در این مصرع به این معنی نیست، بلکه مراد از آن چوب خیمه است؛ ستون آهنین و محکم:
لشکر بیشتر از آنکه به جنگجو نیاز داشته باشد به رهبر و تکیه‌گاه نیاز دارد.





بیدل دهلوی | بیدلیدن

می‌برد چون گردباد از خویش، سرگردانی‌ام
سرخوشِ دشتِ جنون را ساغری در کار نیست





بیدل دهلوی | بیدلیدن

«بی تو»های بیدلانه



نگاهم بی تو چون آیینه شد پامال حیرانی
بر این سرچشمه رحمی کن که موجی نیست آبش را
و
ز سخت‌جانی خود بی تو در شب هجران
نشسته در عرقِ خجلتم، چو سنگ در آب
و
دوزخِ نقد است دور از وصل جانان زیستن؛
بی تو صبحم شام مرگ و شام من روز جزاست
و
بی تو چون شمعی که افروزند بر لوح مزار
خاک بر سرکرده‌ایم و بر سر ما آتش است
و
چون گل شمع به هر اشک سری باخته‌ایم
گریه هم بی تو برای سوخته‌خرمن تیغ است
و
بیخودان الفت را نیست کلفتِ مردن‌
مردنی اگر باشد بی تو زندگانی‌هاست‌
و
بی توام جای نگه جنبش مژگانی هست‌
یعنی از ساز طرب‌، دود چراغانی هست‌
و
بی تو در ظلمت‌سرای جسم کی بودی فروغ‌
پرتو مهر تو این ویرانه را آباد داشت‌
و
بی تو عمری در عدم هم ننگ هستی داشتم‌
سوختم بر خویش تا خاکسترم آمد به یاد
و
ز سیل‌کاری اشک ندامتم دریاب‌
که آرزو چقدر بی تو آب می‌گردد
و
نی گداز دل به کار آمد، نه ریزش‌های اشک‌
بی تو مشت خاک من بر باد رفت و گِل نشد
و
خون امید می‌خورد بی تو دل شکسته‌ام‌
طرّۀ سرکشت چرا یاد شکن نمی‌کند؟
و
چراغ عشرت این بزم‌، بی تو نور ندارد
مگر در آتشی افتم که ماهتاب گزینم‌
و
امروز بی تو رنگ (ریگ؟) بیابان حسرت است‌
اشکم که داشت بوی دل آرمیده‌ای‌





القصه:
باز آ، که دارم از نگه واپسین هنوز
ته‌جرعه‌ای به شیشۀ رنگ‌پریده‌ای‌




بیدل دهلوی | بیدلیدن