ПРА ФІЛЬМ NEXTA Я праз дзень чытаю, што ў 1991 БНФ прыйшоў да ўлады, што праводзіў палітыку жорсткай беларусізацыі і літаральна ўсіх прымушаў гаварыць па-беларуску, што ня меў ніякай эканамічнай праграмы, што Пазьняк патрабаваў расстрэлу камуністаў, што ў 1994 БНФ падтрымаў на выбарах Лукашэнку, і безьліч іншых міфаў. І гэта пішуць людзі, якія пачалі выяўляць пэўны інтарэс да палітыкі і да гісторыі.

Варыянтаў два: альбо паставіць на іх назаўсёды кляймо неафітаў і плюнуць, альбо — тлумачыць. Я за тое, каб тлумачыць (гэта, на мой погляд, галоўная місія маіх равесьнікаў, ад 50 да 70, якія памятаюць Адраджэньне пачатку 90-х). Для таго, каб патлумачыць, трэба спачатку даць факты (а часта і гэтага бывае дастаткова). Каб пераканаць, што калектывізацыя ў 30-х была для беларускага народа трагедыяй, дастаткова прывесьці статыстыку, у тым ліку і высланых (больш як 70 000 — толькі па афіцыйных дадзеных тых часоў). «Знак бяды» Быкава — гэта ўжо іншы ўзровень. Але бяз веданьня фактаў вы не зразумееце сэнсу быкаўскага тэксту ва ўсёй паўнаце.

Фільм NEXTA якраз і паказвае факты. Гэта важна. А яшчэ важней, што ён зьбірае іх «да кучы» і вымалёўваецца, так бы мовіць, статыстыка, якая ўражае маштабамі карупцыі нават тых, хто гэтыя факты даўно ведае.

КААРДАНАЦЫЙНАЯ РАДА: “ЛЮСТРАЦЫІ – НЕ!”. ВЫ -- СУР’ЁЗНА? Такім чынам, сябры Каардынацыйнай рады выказаліся супраць люстрацыі (“нічога такога не будзе” - Баграцоў), і заявілі, што прыналежнасьць да нейкай арганізацыі ня можа быць падставай для прыцягненьня да адказнасьці, калі не даказана дачыненьне асобы да парушэньняў правоў грамадзянаў.

Я ня ведаю, які ў сп. Баграцова досьвед у палітыцы і ўвогуле ў грамадзкім жыцьці. Ведаю, што ён ўладальнік пасьпяховай ІТ-фірмы, мае вялікі вопыт у бізнэсе. У мяне нулявы вопыт у бізнэсе і я прафан ў ІТ-сфэры, але быў некаторы досьвед у палітыцы. У тым ліку – і ў сувязі з працэсам рэабілітацыі (наша парлямэнцкая камісія па правах чалавека і я як яе сакратар мелі да гэтай вельмі няпростай справы дачыненьне).

Дазволю сабе выказаць асьцярожны прагноз, што ніхто ніколі не дакажа (і нават ня знойдзе) канкрэтнай віны канкрэтнага маёра КДБ. Таго самага, які аддаваў загады камандзірам ОМОНу з кім і што рабіць, загады дырэктару завода, каго звальняць, судзьдзі – колькі гадоў даваць.

Пасьля ХХ з’езду супрацоўнікам НКВД, якія катавалі і расстрэльвалі ў 30-40-х, было каля 40 плюс-мінус, у час адкрыцьця Пазьняком Курапатаў ім было 70 плюс-мінус, але ўсе яны спакойна памерлі ў сваіх ложках (ці ў дамах на Ленінскім праспэкце, ці ў шпіталі КГБ). “Понимаешь, ничего невозможно найти, документов не осталось» - тлумачыў мне першы намесьнік старшыні КДБ і таксама дэпутат ВС генэрал Лавіцкі.

І афіцэры КДБ зразумелі: калі старэйшыя таварышы не панесьлі адказнасьці за расстрэлы пры Сталіне – значыць, можна будзе прыступіць да рэпрэсій пры Лукашэнку.

Тым больш, што “лідэры апазыцыі” кажуць: арганізацыя (установа) сама па сабе не вінаватая. Ну, а дакумэнты… “Рукописи не горят» -- гэта пра геніяльную прозу. Дакумэнты ж т.зв. праваахоўным ворганаў гараць, ды яшчэ як.

Але ў асноўным указаньні ўдаюцца без усялякіх дакумэнтаў. Голасам. А голас – што? Сатрасеньне паветра…

Я не прыхільнік містыцызму, але не пакідае адчуваньне, што беларускую дэмакратычную апазыцыю перасьледуе нейкі злы рок: як толькі ўзьнікае патрэба ў міжнароднай дапамозе — увага Захаду пераключаецца на нешта іншае. Найбольш красамоўны прыклад — прэзыдэнцкія выбары 9 верасьня 2001 году: назаўтра пасьля «элегантнай перамогі» Лукашэнкі вядучыя сусьветныя выданьні напісалі пра масавыя фальсыфікацыі і ўзьнялі пытаньне — калі ж нарэшце сьвет усур’ёз возьмецца за апошняга дыктатара Эўропы. Але яшчэ праз дзень беларуская тэма была змытая на далёкую пэрыфэрыю: кіруемыя тэрарыстамі самалёты ўрэзаліся ў нью-ёрскія хмарачосы, усім стала не да Беларусі.

Як бы ні ставіцца да ідэі перамоваў апанэнтаў рэжыму з Лукашэнкам, даводзіцца прызнаць, што бяз моцнай міжнароднай падтрымкі (у бок апазыцыі) і ня менш моцнага ціску (на Лукашэнку) перамовы немагчымыя. Але трэба глядзець праўдзе ў вочы: афіцыйны Менск можа пайсьці на нейкія крокі толькі ў выніку адной з двух умоваў, адна зь якіх — пазыцыя Масквы. Праўдай застаецца і тое што прымусіць гэта зрабіць можа толькі раўназначны гулец, які знаходзіцца з Расеяй у роўнай палітычнай і ваеннай вагавай катэгорыі — ЗША. Эўрапейскі зьвяз можна нават ня браць пад увагу — ён пэрманэнтна дэманструе хранічную слабасьць, што і выявіў нядаўні феерычна правальны візыт у Маскву кіраўніка зьнешнай палітыкі ЭЗ.

У гэтым сэнсе, цяжка ўявіць якія-небудзь горшыя адносіны паміж Масквой і Вашынгтонам, чым цяперашнія (акрамя вайны, канешне). Цяперашні абмен «камплімэнтамі» паміж Байдэнам і Пуціным зафіксаваў узровень нават не «халоднай вайны» часоў Брэжнева і Андропава, а супрацьстаяньне гадоў позьняга Сталіна. Да таго ж, у «крымскай» прамове Пуціна няцяжка пачуць ня надта і прыхаваныя экспансіянісцкія намеры: ва ўсялякім разе, словаў пра створаныя бальшавікамі «квазідзяржавы» па пэрымэтры сучаснай Расеі з 1991 года з вуснаў кіраўнікоў Расеі не гучала.

У такой сытуацыі для Пуціна пайсьці на саступкі Байдэну ў тэме Беларусі і аслабіць «сацыяльна блізкага» Лукашэнку — азначае самому прадэманстраваць слабасьць, а гэта ні пры якіх варыянтах не адпавядае інтарэсам гаспадара Крамля. Калі ў больш звыклых для яго тэрмінах — такое было б «не па-пацанскі».

Канешне, было б памылкай зьмяншаць значнасьць міжнародную актыўнасьць Рады БНР, офісу Ціханоўскай, дыяспаральных арганізацый у дзясятках краінах сьвету, іх як адкрытыя, гэтак і кулюарныя сустрэчы. Гэта важна хаця б для ціску на рэжым у справе вызваленьня палітычных вязьняў.

Але, думаецца, галоўнае залежыць ад таго, што робіцца і што будзе рабіцца ў самой Беларусі. І тут я маю на ўвазе другую (а насамрэч, галоўную) умову — ціск на ўлады беларускага грамадзтва. Міжнародная падтрымка будзе наўпрост прапарцыйнай гэтаму ціску. І пры пэўных умовах ён можа дасягнуць такой сілы, што ніякія перамовы ўжо не спатрэбяцца.

І калі вярнуцца да тэмы дзіўных ды неспрыяльных для апазыцыі супадзеньняў — хто ведае, магчыма, у іх ёсьць і пэўны сэнс: нейкая вышэйшая сіла дасылае беларусам заклік спадзявацца толькі на сябе.

Цынізм Лукашэнкі ня мае межаў. Выступаючы ў Хатыні супраць Бел-Чырвона-Белага Сьцяга, ён узгадаў у Хатыні фільм па творах Адамовіча. Тады як вэтэраны вайны з нацызмам Адамовіч і Быкаў, і сын партызана Барадулін у 1991 выступілі за «Пагоню», Бел-Чырвона-Белы Сьцяг і гімн «Мы выйдзем шчыльнымі радамі!». https://svabod1.azureedge.net/a/31163033.html

СЬВЯТЛАНА ЦІХАНОЎСКАЯ: «За гэтыя месяцы мы як нацыя зрабілі больш, чым за апошнія 26 гадоў».

Ну, пра тое, што адбывалася апошнія 26 гадоў, шаноўная спадарыня Сьвятлана можа проста ня ведаць, але прызнаюся, што і я ў жніўні 2020-га быў амаль згодны са сваім сябрам Сяргеем Абламейкам, які канстатаваў, што палітычнае фармаваньне беларускай нацыі завершанае.

Бо 12 красавіка 1995, калі дэпутатаў БНФ, зьбілі ў парлямэнце за Сьцяг і «Пагоню», падтрымаць нас выйшлі некалькі сотняў. У жніўні ж 2020-га сотні тысяч выйшлі пад нацыянальным сьцягам — выйшлі самі, пры тым што «электаральныя лідэры», мякка кажучы, не імкнуліся ўздымаць гэты сьцяг.

Але падзеі апошніх месяцаў паказваюць, што аптымістычная канстатацыя была пасьпешнай.

Бо палітычная сьпеласьць нацыі, акрамя іншага, вызначаецца здольнасьцю самастойна вырашаць свой лёс. Часам могуць быць тэхнічныя пасярэднікі, але — ня больш чым тэхнічныя. Апошняе і, што галоўнае — вызначальнае слова мусіць быць за самой нацыяй.

Ці сасьпела нацыя — будзе пацьверджана ці абвергнута ў залежнасьці ад таго, ці зробіць нацыя ўрокі з гісторыі. З 1920-га, калі Масква патапіла ў крыві БНР. З Рыскага міру 1921 г., калі Беларусь падзялілі з удзелам Масквы. З 1941-га, калі Масква аддала Беларусь на зьнішчэньне Гітлеру. З 1944-га, калі нацысцкая акупацыя была зьмененая бальшавіцкай. З 1950-80, калі Масква выкачвала зь Беларусі рэсурсы. З 1986-га, калі Масква хлусіла пра Чарнобыль, а пазьней сабраныя на "суботніках«у БССР мільёны былі пералічаныя ў фонд... Мінатамэнэрга СССР. З 1994-га, калі Масква прасунула на трон свайго стаўленіка. З 1996-га, калі кіраўніцтва ВС-13 пад уплывам Масквы села за перамовы з Лукашэнкам — і Лукашэнка быў Масквой выцягнуты з імпічмэнту, у якім ужо стаяў адной нагой. Нарэшце, самы апошні ўрок — жнівень 2021-га, калі ўратаваўся Лукашэнк менавіта з падтрымкай Масквы.

Вось апошняе паўтару: менавіта Пуцін, менавіта Крэмль, менавіта Расея ў жніўні 2020-га ўратавалі Лукашэнку. І Масква застаецца ці не адзінай сталіцай на тэрыторыі эўрапейскага кантынэнту, якая абыякава ўспрымае катаваньні і рэпрэсіі ў Беларусі.

І калі пасьля ўсяго гэтага нацыя пагодзіцца на Маскву як ключавую фігуру ў вырашэньні яе лёсу, і зноў пасадзіць сябе на шыю прамаскоўскага ўладара (на што Захад можа заплюшчыць вочы) — значыць, урокі засталіся ня вывучанымі, памылкі — не асэнсаванымі, і пра завяршэньне фармаваньне нацыі гаварыць зарана. Бо нават самы «дэмакратычны», але прарасейскі лідэр рана ці позна накіруе ОМОН на людзей зь Бел-Чырвона-Белым Сьцягам, і ізноў будуць катаваць за беларускую мову, паколькі беларускасьць і расейская імперскасьць — катэгорыі несумяшчальныя.

І калі нацыя згодная заставацца пад Масквой — значыць, наперадзе ізноў праца, палітычная, асьветніцкая, якой многія з нас займаюцца ўжо 30 гадоў, а некаторыя і значна болей. І для якіх лета 2020-га, як пісалі летась у ліпені мае калегі па Апазыцыі БНФ у ВС-12 — толькі эпізод у змаганьні за Беларусь.

Змаганьні, якое, бясспрэчна, будзе пераможным. Бо, як пісаў іншы мой сябра, Уладзя Арлоў — «Бо іначай проста ня варта жыць».

Галоўны вынік Дня Волі

Дзесяцігодзьдзямі гадавіна незалежнасьці БНР была сьвятам для пэўнага кола.

Гэтае кола было не малым, і пра гэта сьведчаць шматлюдныя шэсьці: у 1996 — 30 тысяч чалавек, шмат сабралося і ля Опэрнага тэатру на 100-годзьдзе БНР у 2018-м. Але якасны склад удзельнікаў быў пастаянным, хаця і зьмяняўся новымі пакаленьнямі: людзі з высокай ступеньню нацыянальнай самасьвядомасьці.

Лукашэнка нават знайшоў для іх тэрмін : «сьвядомыя» (дзіўная здольнасьць у Аляксандра Рыгоравіча апаганьваць словыі, якія ў іншых краінах маюць выключна станоўчае значэньне; тое ж тычыцца і «змагароў»).

Гэтым разам сытуацыя зьмянілася кардынальна, і сьведчаньне гэтаму — феерверкі ў розных мікрараёнах Менску і аўтамабільныя гудкі на праспэктах. Істотны момант: сыгналілі і раней, але тое было знакам салідарнасьці з пратэстоўцамі, каля якіх праяжджалі машыны. Цяпер праспэкты былі амаль пустыя. Аўтамабілісты сыгналілі ў знак Дня Волі, прычым пад пагрозай штрафаў (якія і адбыліся).

Ну, а такія феерверкі 25 сакавіка, здаецца, упершыню.

Яшчэ год таму здавалася, што пасьля зьмены ўлады трэба будзе доўга тлумачыць людзям, чаму без БНР не было б сучаснай Рэспублікі Беларусь, чаму 25 сакавіка павінна быць абвешчана дзяржаўным сьвятам. Праўду пра гістарычныя падзеі даводзіць трэба заўсёды, гэта было і застаецца абавязкам дзяржавы, у тым ліку і ў сфэры адукацыі. Але цяпер ясна, што пасьля падзеньня рэжыму наданьне гэтаму дню такога статусу не запатрабуе нейкіх надзвычайных высілкаў.

Тое ж тычыцца і «Пагоні» з бел-чырвона-белым сьцягам. Хаця ў гэтым выпадку павінны дзейнічаць прававыя мэханізмы — рэфэрэндум-95 адбываўся з парушэньнямі Канстытуцыі і законаў, а зьбіцьцё дэпутатаў парлямэнту ў час ягонага прызначэньня, па словах былога члена Канстытуцыйнага Суду прафэсара Міхаіла Пастухова, робіць вынікі гэтага плебісцыту «юрыдычна нікчэмнымі».

ЧАМУ ПУЦІН НЕ ПАДТРЫМАЕ БАБАРЫКУ

Заява прыхільнікаў Віктара Бабарыкі аб стварэньні партыі актывізавала дыскусіі пра падтрымку былога кіраўніка банку Крамлём — прычым ня толькі ў справе ягонага вызваленьня, але і ў далейшым магчымым вылучэньні на пасаду прэзыдэнта. Тым больш, што, паводле некаторых апытаньняў, менавіта Бабарыка мае цяпер найбольшы палітычны рэйтынг.

Яшчэ некалькі месяцаў таму такі варыянт падаваўся цалкам рэальным. Але цяпер зьявіўся адзін фактар, які ставіць пад сумнеў падтрымку Пуціным Бабарыкі ў якасьці замены Лукашэнкі (пры тым, што, паводле некаторых крыніцаў, Крэмль працягвае настойваць на ягоным вызваленьні).

Імя гэтага фактару — Навальны.

Аналітыкі справядліва адзначаюць, што Крэмль не падтрымаў пратэст у Беларусі не ў апошнюю чаргу і таму, што Пуцін не жадаў дэманстраваць расейскаму насельніцтву прыклад зьмены ўлады ў выніку масавых акцый. Занадта ўжо спакусьлівым можа падацца такі прыклад для расейскага народа.

Цяпер, калі галоўны апанэнт Пуціна Аляксей Навальны знаходзіцца за кратамі і прызнаны палітычным вязьнем, дапамагаць іншаму палітычнаму вязьню ў суседняй краіне атрымаць уладу — азначае паказаць свайму народу прамую пэрспэктыву: сёньня — у турме, заўтра — у Крамлі. Ёсьць, канешне, клясычныя прыклады Мандэлы і Гаўла, але дзе тая Афрыка і дзе тая Эўропа? А Беларусь — побач.

Увогуле, у сваім сёньняшнім аслабленым стане Лукашэнка задавальняе Пуціна па ўсіх парамэтрах; па вялікім рахунку, мяняць яго на некага іншага няма асаблівай патрэбы.

Тым больш, калі такая замена ўмацуе пазыцыі палітыка, імя якога Пуцін імкнецца ніколі не вымаўляць.

Калі размовы Эйсмант сапраўды былі часткай апэрацыі КГБ, тады фільм мусіў бы зьявіцца раней, каб прадухіліць рашэньне фэдэрацыі аб неправядзеньні ў Менску чэмпіянату сьвету па хакею. Атрымліваецца, апэрацыя абыйшлася Лукашэнку коштам страты ягонай любімай цацкі. “Нешта тут не сыходзіцца”, як любіў казаць штандартэрфюрэр фон Шцірліц, ён жа палкоўнік Ісаеў.

30 год таму пачаўся гістарычны «красавіцкі страйк». Яго кульмінацыя, калі ў Воршы рабочыя селі на рэйкі і спынілі рух па трасе Масква-Парыж, стала і апошнім днём страйку: 1-шы намесьнік старшыні ВС Шушкевіч паслаў у Воршу 1500 ОМОНаўцаў. “Да гэтага часу мы прымянялі плятанічныя мэтады, але шмат якія дзеяньні арганізатараў страйку мяжуюць са злачынствам” – пракамэнтаваў Шушкевіч свае дзеяньні (газэта “Коммерсантъ- власть”, 67, 1991).

ХУТКА — НЯ БУДЗЕ Такім чынам, у жніўні 2020-га народ абраў шлях мірнага супраціву. Гэта – права народа.

Цяпер прыходзіць усьведамленьне, што спасылкі на хуткі посьпех мірных пратэстаў у Чэхаславаччыне 1989 ці ў Армэніі нядаўна – не ўлічвалі істотных фактараў: у адным выпадку гуманнасьці (адноснай) рэжыму, у другім – нацыянальнай мэнтальнасьці.

У 1989 кіраўніцтва ЧССР не пажадала праліваць кроў, не пажадаў падтрымліваць камуністычны рэжым танкамі і “калашніавымі” і Гарбачоў.

У Армэніі “акрэсьціна” проста не магло быць: лёс тых, хто б зьбіваў і катаваў, быў бы вызначаны вельмі хутка і не заўсёды - судом.

У Беларусі рэжым атрымаў падтрымку ад Масквы (Пуцін гатовы быў увесьці і войскі, гэта не Гарбачоў), ну а сілавікі -- атрымалі кветкі – ад беларусаў.

Прыходзіць разуменьне, што хуткага выніку —- ня будзе. Верагодна, мірны пратэст зойме гады – гады проціставяньня ўзброенай сіле, рэпрэсіям, татальнаму беззаконьню, у сытуацыі, калі цывілізаваны сьвет мае вельмі абмежаваныя магчымасьці паўплываць на рэжым.

Магчыма, гэта галоўны ўрок, які можна зрабіць на сёньня.

Як некалі казаў Быкаў - кожны свой шлях да свабоды праходзіць самастойна. Ён меў на ўвазе асобу, але, пэўна, гэта можна прыкласьці і да асобнай нацыі.

ЛУКАШЭНКА – НЕ ЯРУЗЭЛЬСКІ. Прагноз: ня пойдзе Лукашэнка ні на якія перамовы з «апазыцыяй». Паняцьце «дыялёг» – не ўкладаецца ў прамую, як удар дубінкай, траекторыю ягонага мысьленьня. Паралель з «круглым сталом» у Польшчы і з Ярузэльскім – нацягнутая. Ярузельскі ўвёў ваеннае становішча, але не даваў загадаў на масавыя катаваньні. Пасьля забойства Папялушкі Ярузэльскі загадаў расьследаваць справу, забойцы былі знойдзеныя і асуджаныя (так, яшчэ пры Ярузэльскім). Нарэшце, калі ўжо прыгадваць Ярузельскага, – генэрал быў высокаадукаваным чалавекам, мог гадзінамі разважаць пра Міцкевіча і Дастаеўскага, гэты – толькі пра хакей. Паказальная розьніца, я лічу.

І нарэшце: Ярузэльскі не жадаў вываду савецкіх танкаў на вуліцы польскіх гарадоў, Лукашэнка – прасіў Пуціна пра дапамогу. Праўда, да тэмы здольнасьці да дыялёгу гэта ня мае адносінаў. Але тычыцца разуменьня каштоўнасьці сувэрэнітэту.

Што ж да надзеяў у якасьці гаранта выкананьня дамоўленасьцяў прыцягнуць Маскву… У 1996 на Крэмль спадзяваўся Шарэцкі, сеў за стол перамоваў з Лукашэнкам пры пасярэдніцтве Крамля – скончылася правалам імпічмэнту, у якім Лукашэнка стаяў ужо адной нагой, і разгромам Канстытуцыі. І Масква была першай, хто прызнаў перамогу Лукашэнкі.

Ня трэба ілюзій.

Генпракуратура ўзбудзіла крымінальную справу па факце «генацыду беларускага народа ў гады Вялікай Айчынай вайны». Перакананы: калі-небудзь генпракуратура (у іншым складзе, зразумела) узбудзіць крымінальную справу па факце генацыду беларускага народа ў гады існаваньня камуністычнага рэжыму (які цягнецца і па сёньня). Бо бяз гэтага – Беларусь ніколі не пазбавіцца ад паўтораў Курапатаў, НКВД-КГБ, Акрэсьціна і лукашэнак.

БЕЛАРУСЫ ЗАСТАЮЦЦА НАРОДАМ. Цяпер гучаць самыя розныя ацэнкі і вэрсіі падзеяў 2020 года. У тым ліку і такія: гэта апэрацыя Масквы, каб людзі выйшлі на вуліцы, затым – крывавыя сутыкненьні, увод расейскіх войскаў і анэксія (альбо – крывавы разгон, міжнародная ізаляцыя і тая ж анэксія).

Я лічу, што ўсякія ацэнкі і вэрсіі маюць права на існаваньне і на іх аналіз. Гэта, калі хочаце, частка нармальнага палітычнага працэсу.

Мне толькі незразумелае сьцьвярджэньне, што калі б ня жнівень-2020 -- Лукашэнка б пачаў умацоўваць Незалежнасьць, пайшоў бы на кантакт з грамадзтвам, праводзіў бы беларусізацыю. Маўляў, ён ужо быў да гэтага гатовы, а тут – раз! – і стотысячныя шэсьці з патрабаваньнем сыходу. Ну, як не пакрыўдзіцца, не страляць і не пачаць рэпрэсіі?

Але якое “умацоўваць Незалежнасьць”, калі ён ня толькі ад грамадзтва, але і ад свайго кішэннага “парламенту” схаваў зьмест апошніх “дарожных картаў”? Які кантакт з грамадзтвам, калі адразу з пачатку пандэміі пачаліся рпрэсіі да тых, хто імкнуўся казаць пра яе праўду і арганізоўваў дапамогу? Якая беларусізацыя, каклі колькасьць беларускіх школаў не павялічвалася, а скарачалася?

Адкуль, цікава б ведаць, інфармацыя пра добрыя намеры Лукашэнкі на шостым прэзыдэнцкім тэрміне, калі ў папярэднія пяць іх – не было?

З усіх варыянтаў і ацэнак разважаньні пра “добрыя намеры” Лукашэнкі павінны быць выключаныя. Па-мойму, тое, як расправіўся ён з грамадзтвам ў жніўні і якія рэпрэсіі праводзіць цяпер – лепшае сьведчаньне, што гэтаму чалавеку станоўчыя намеры не ўласьцівыя па вызначэньні і ні пры якіх умовах.

Ну хіба калі толькі 9,5 мільённы народ апусьціўся б перад ім на калені і пагадзіўся на пажыцьцёвае ягонае ўладарства.

Але тады трэба было б прызнаць, што беларусы – рабы.

На шчасьце, беларусы былі і застаюцца народам.

ЧАМУ Я НЯ ВЕРУ Ў АФІЦЫЙНУЮ ВЭРСІЮ ТЭРАКТУ Ў МЭТРО

У чэрвені 1992 году, калі я як сакратар парлямэнцкай камісіі па СМІ і правах чалавека на запрашэньне Дзярждэпартамэнту быў у ЗША, у Вашынгтоне давялося наведаць штаб-кватэру Фэдэральнага бюро расьледаваньняў (ФБР).

І я запытаўся ў намесьніка дырэктара ФБР — ці ня мог бы ён паказаць (а магчыма, і даць патрымаць у руках?) стрэльбу, зь якой Лі Харві Освальд забіў прэзыдэнта Кенэдзі. Выглядала, просьба яго зьдзівіла, бо запытаўся, чым, уласна, выкліканая такая мая цікаўнасьць. Я адказаў, што ў пачатку 60-х Освальд жыў у Менску, і ў дадзеным выпадку ў ва мне гаворыць інтарэс журналіста, а не палітыка.

Кіраўнік ФБР адказаў мне як юрыст: стрэльба сапраўды захоўваецца ў ФБР, але яна закансэрваваная, і не як музэйны экспанат, а як рэчавы доказ. Бо так, прайшло амаль 30 гадоў з забойства ў Даласе, але яшчэ праз 30 крыміналістычная навука можа нагэтулькі прасунуцца наперад, што нешта сёньня нязначнае — апынецца вельмі важным. І. магчыма, дасьць новы погляд на злачынства. Таму «патрымаць» стрэльбу ня можа нават ён.

Як вядома, пастанова суду, які вынес сьмяротны вырак па справе тэракту ў Менскім мэтро 11 красавіка 2011 году, абавязвала зьнішчыць і рэчавыя доказы, якія належалі тым, каго расстраляюць — мабільныя тэлефоны, сумку дв іншае.

І гэта для мяне найбольшы аргумэнт, каб усумніцца ў афіцыйнай вэрсіі тэракту ў мэтро.

Ёсьць і яшчэ адзін, зьвязаны менавіта з датай 11 красавіка. Але нумаралёгія тут ні пры чым.

11 красавіка 1995 мы, дзевятнаццаць дэпутатаў Апазыцыі БНФ, абвясьцілі ў парлямэнце галадоўку супраць ініцыяванага Лукашэнкам рэфэрэндуму аб зьмене сімволікі, статусе беларускай мовы, праве прэзыдэнта распускаць парлямэнт і інтэграцыі з РФ. Уначы ў Дом ураду былі ўведзеныя войскі, нас зьбіла спачатку група КДБ «Альфа», а потым спэцназ. Дзяжурныя лекары лечкамісіі зафіксавалі цялесныя пашкоджаньні.

Але нараніцу Лукашэнка заявіў, што дэпутатаў ніхто і пальцам не крануў, і абяцаў паказаць па ТВ відэа, дзе нас далікатна выносяць з залі.

Па сёньняшні дзень не паказаў.

Летам 1992 году разам з дэпутатам Віктарам Кучынскім (тым самым, які потым праславіцца заявай, што гатовы «абараняць Лукашэнку з гранатамётам») мне давялося быць у Азэрбайджане, у якасьці назіральніка на першых прэзыдэнцкіх выбарах.

А канкрэтна — у Нахічэванскай аўтаномнай рэспубліцы.

І нас запрасіў да сябе старшыня Вярхоўнага Савету Нахічэвані Гейдар Аліеў. Ён жыў у трохпакаёвай кватэры разам зь сям'ёй сястры, а «офіс» месьціўся ў будынку, які нічым не адрозьніваўся ад райвыканкаму дзе-небудзь у Паставах ці ў Глуску.

З той розьніцай, што ні ў Паставах, ні ў Глуску я ня бачыў, каб перад райвыканкамамі бегалі куры.

Але цяпер я не пра больш чым сьціплыя ўмовы — хоць, прызнаюся, яны ўспрымаліся кантрастам зь іміджам колішняга члена яшчэ брэжнеўскага Палітбюро, першага сакратара ЦК кампартыі Азэрбайджану і першага віцэ-прэм’ера СССР.

Гутарылі мы з Аліевым шмат пра што, але вось што мяне тады ўразіла: за ўвесь час ён ні словам ня выказаў шкадаваньня пра распад СССР. У Азэрбайджане былі баявыя дзеяньні, умовы жыцьця набліжаліся да жабрацкіх, а Аліеў казаў, што азэрбайджанскі народ выбірае свой шлях, і шлях гэты будзе вельмі няпросты. Але гэта — шлях незалежнасьці.

У той самы час у Беларусі былыя камуністычныя лідэры, якія даўно ачунялі ад постпутчаўскага шоку (як цяпер бы сказалі — псыхічнай траўмы), пракліналі БНФ і Шушкевіча за незалежнасьць і патрабавалі «адрадзіць Саюз».

На пытаньне, ці бачыць ён сябе на пасадзе большай, чым сьпікер парлямэнту маленькай аўтаноміі, Аліеў усьміхнуўся і адказаў, што ён падпарадкоўваецца волі народу. Народ сам вызначыць, у якой ступені ён, Аліеў, патрэбны народу. Усё ў руках народу.

Ці сам народ ужо ў наступным, 1993-м, прыняў рашэньне абраць Аліева прэзыдэнтам, ці народу падказалі (Аліеў — кадравы чэкіст і ў 60-я ўзначальваў КДБ Азэрбайджанскай ССР), але факт застаецца фактам.

Як бясспрэчна і тое, што Аліеў адразу пасьля спыненьня баявых дзеяньняў пачаў рэфармаваньне эканомікі, у тым ліку і з такімі радыкальнымі крокамі, як увядзеньне права прыватнай уласнасьці на зямлю. У 1994-м ён падпісаў «Кантракт стагодзьдзя» на распрацоўку радовішчаў нафты найбуйнейшымі заходнімі кампаніямі.

І хоць пры ім Азэрбайджан далучыўся да СНД, Аліеў нідзе і ніколі не выказваў ніякага жаданьня «цеснай інтэграцыі» з Расеяй ці, скажам, уніфікацыі заканадаўства. Ці — стварэньня сумесных вайсковых груповак. Гэтак і з Турэччынай — пры шчыльных сувязях з Анкарой ён не зьбіраўся ўтвараць з Турэччынай «саюзную дзяржаву».

Гэткую палітыку праводзіць і сын Аліева, які з 2003 году ўзначальвае Азэрбайджан.

Я ня тое што далёкі ад ідэалізацыі клану Аліевых, але лічу, што іх мэтады ва ўнутранай палітыцы ня могуць і не павінны быць хоць у нечым для кагосьці прыкладам. У краіне — карупцыя, сямейнасьць (жонка Ільхама Аліева — віцэ-прэзыдэнт), з 1993-га ў краіне не было выбараў, якія былі б прызнаныя свабоднымі і справядлівымі, апазыцыйныя і грамадзкія дзеячы гвалтоўна зьнікаюць, іх забіваюць, зьбіваюць, у краіне дзясяткі палітвязьняў.

У гэтым сэнсе Аліеў-малодшы і Лукашэнка падобныя.

Ёсьць толькі адно, чым Аліеў адрозьніваецца ад свайго нядаўняга візаві: ён не прывёў сваю краіну на мяжу страты незалежнасьці, бо, як і яго бацька, бачыць у незалежнасьці каштоўнасьць.

Гэта тое, чаму Лукашэнка мог бы павучыцца ў абодвух Аліевых. Праўда, цяпер ужо позна. Хіба што каб ацаніць бяздарна страчаныя магчымасьці, якія ён меў у 1994-м — найвыгаднейшае геапалітычнае становішча, працавіты народ, якому трэба было нарэшце дазволіць валодаць зямлёй, мір і спакой.

Міру і спакою асабліва шкада.

Дарэчы, падчас напісаньня гэтага тэксту мне трэба было ўдакладніць адну дэталь, я зазірнуў у вікіпэдыю і зь вялікім зьдзіўленьнем убачыў, што Гейдар Аліеў быў узнагароджаны ордэнам Андрэя Першазваннага — самай высокай узнагародай Расеі. Нягледзячы на тое, што на пасадзе прэзыдэнта ніколі не прыніжаўся перад Масквой.

Такі ж ордэн мае і Назарбаеў.

А вось Лукашэнку ім не ўзнагародзілі.

Выслужваўся, але — не заслужыў. https://svabod1.azureedge.net/a/31206013.html

Блізкія сябры пацьвердзяць, што яшчэ ў 90-я я раіў чытаць дасьледаваньні пра Сталіна, каб лепей зразумець, што адбываецца і што адбудзецца, – але многія лічылі, што «сталінізм асуджаны», «высновы зробленыя», «былое ня вернецца». Чалавек, аднак, не мяняецца з часоў Калігулы і Нэрона, проста Сталін (як і Гітлер) – бліжэйшыя для нас.

Чытаю прагнозы, што Лукашэнка выпусьціць палітвязьняў – пад ціскам Пуціна. Адкуль узяцца такой гуманнасьці ў Пуціна, у якога ў турме Навальны, і якога, як бачна, не пужае нават верагоднасьць сьмерці вязьня нават пад пагрозай новага этапу санкцый? Навошта Лукашэнка разгортваў маштабныя рэпрэсіі, каб іх вось гэтак раптоўна спыніць?

Вы можаце ўявіць, каб пасьля раскрыцьця «змовы» Тухачэўскага, які нібыта хацеў зьнішчыць Сталіна (я, канешне, не раблю ніякіх паралеляў паміж асобамі маршала і захопленымі ў Маскве) – каб пасьля гэтага Сталін узяў і вызваліў мільёны, закінутых у ГУЛАГ – сярод якіх большасьць дакладна жадала гібелі Сталіна? Навошта? Дзе тут лёгіка?

Такі альтруізм, такі алгарытм паводзінаў не ўкладаецца ў паранаідальную псіхалогію дыктатараў. І ў часы антычнасьці, ні ў часы лічбавых тэхналёгій яны ўспрымаюць толькі адзін спосаб утрыманьня ва ўладзе як самы надзейны: рэпрэсіі.

Выступ Пуціна канчаткова пахаваў спадзяваньні некаторых наіўных на дапамогу Масквы ў адхіленьні ад улады Лукашэнкі. Наадварот – будзе моцная падтрымка. Танкамі, самалётамі і ракетамі – коштам беларускага сувэрэнітэту.